Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 8
101
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
O‘ZBEKISTONDA BARQAROR TURIZM RIVOJLANISHI: MADANIY
MEROS VA EKOTURIZM ASOSIDA ISTIQBOLLAR VA STRATEGIYALAR.
Omonjon Umarov
- Qo‘qon universtiteti
Xalqaro turizm va iqtisodiyot kafedrasi katta o‘qituvchisi.
Anotatsiya
Barqaror turizm dunyo mamlakatlari uchun tabiiy va madaniy resurslarni
muhofaza qilish bilan birga iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish vositasi sifatida tobora
muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu tezis mamlakatning mavjud turizm
industriyasini, barqaror turizmni qo‘llab-quvvatlovchi aktivlarni va yuzaga kelishi
mumkin bo‘lgan muammolarni tahlil qilish orqali O‘zbekistonda barqaror turizmni
rivojlantirish istiqbollarini ko‘rib chiqadi. Akademik adabiyotlar va soha hisobotlarini
ko‘rib chiqish, shuningdek, O‘zbekiston dagi turizm ekspertlari bilan intervyuni o‘z
ichiga olgan aralash usullardan foydalanildi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki,
O‘zbekistonda rivojlanayotgan barqaror turizm sektori uchun asos bo‘lishi mumkin
bo‘lgan muhim madaniy va tabiiy diqqatga sazovor joylar mavjud. Biroq,
infratuzilmani yaxshilash, turizmni boshqarish salohiyatini rivojlantirish va
investitsiyalarni ko‘paytirish kabi bir qator to‘siqlarni hal qilish kerak. Jamoatchilik va
ekoturizmga strategik e’tibor qaratgan O‘zbekiston turizmning barqaror rivojlanishi
uchun o‘zining boy merosi va landshaftlaridan foydalanish uchun kuchli salohiyatga
ega.
Ushbu tezisda xorijiy mamlakatlarda barqaror turizm bilan bog'liq turli vazifalar
va yutuqlar o'rganilib, muvaffaqiyatli tashabbuslar va davom etayotgan muammolar
ham yoritilib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar:
barqaror turizm, madaniy turizm, ekoturizm, hudud infrastukturasi,
landshaftlar
Kirish
Turizm - bu yo‘nalishning noyob madaniy va tabiiy boyliklarini namoyish etish
bilan birga iqtisodiy rivojlanishga turtki beradigan yirik global sanoat (UNWTO,
2018). Biroq, ommaviy turizm modellari ko‘pincha atrof-muhitning yomonlashishiga
va mashhur destinatsiyalarda jamoat munosabatlarining keskinlashishiga olib keldi
(Butler, 1999). Barqaror turizm hozir va kelajakda tashrif buyuruvchilar va
mezbonlarning ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan muqobil yondashuvni taklif qiladi
(UNEP va UNWTO, 2005). O‘zbekiston kabi madaniy merosga va tabiiy manzaralarga
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 8
102
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
boy rivojlanayotgan mamlakatlar uchun barqaror turizm turizm sektori orqali iqtisodiy
o‘sishni rag‘batlantirish, shu bilan birga tashrif buyuriladigan joyni o‘ziga xosligini
saqlab qolish imkoniyatini ifodalaydi.
Ushbu tezis O‘zbekistonda barqaror turizmni rivojlantirish istiqbollarini ko‘rib
chiqadi. Tadqiqotni olib boorish uchun avvalo hudud infrastukturasi bo‘yicha ba’zi bir
muhim masalalar bor. Ular O‘zbekistonda barqaror turizmni qo‘llab-quvvatlaydigan
qanday madaniy va tabiiy boyliklar mavjudligini bilish hamda turizmni barqaror
rivojlantirish yo‘lidagi asosiy muammolar va to‘siqlar nimalardan iborat? va
O‘zbekiston o‘zining barqaror turizm salohiyatini ro‘yobga chiqarish uchun qanday
strategiyalardan foydalanishi kerak degan mavzularni o‘zida yoritib beradi. Akademik
adabiyotlarni ko‘rib chiqish va soha hisobotlarini O‘zbekistonning turizm sektoridagi
12 ta ekspert bilan intervyu bilan birlashtirgan aralash usullardan foydalanildi.
Natijalar esa, O‘zbekiston barqaror turizm modellari orqali o‘zining boy madaniy va
tabiiy merosidan qanday foydalanishi mumkinligi haqida mavjud tadqiqot yuzasidan
tushuncha beradi.
Asosiy qism
Tadqiqot savollarini hal qilish uchun ikkilamchi ma'lumotlar to‘plangan va tahlil
qilingan. Dastlab, barqaror turizm, O‘zbekistonning turizm sektori va shunga o‘xshash
yo‘nalishlardagi barqaror turizmga oid amaliy tadqiqotlar bo‘yicha ilmiy adabiyotlar
va soha hisobotlari ko‘rib chiqildi. Ikkilamchi ma'lumotlarni ko‘rib chiqish jarayonida
O‘zbekistonda turizmning barqaror rivojlanishiga yordam beruvchi turli xil madaniy
va tabiiy boyliklar mavjudligi aniqlandi.
Oʻzbekistonda 8000 dan ortiq tarixiy obidalar va YUNESKOning toʻrtta
Butunjahon merosi obʼyektlari oʻzining boy Ipak yoʻli merosini, jumladan devor bilan
oʻralgan Xiva shahrini namoyish etadi. Madaniy festivallar va sahna san'ati ham
madaniy turizm uchun imkoniyatlar yaratadi.
Oʻzbekistonning landshaftlari choʻllardan to togʻlargacha, Nurota togʻlari kabi
biologik xilma-xillik nuqtalariga ega mamlakatlardan biri hisoblanadi. Piyoda sayr
qilish, qushlarni kuzatish va jamoat turizmini o‘z ichiga olgan ekoturizm salohiyatga
ega.
Shu bilan birga, barqaror turizm uchun bir qancha to‘siqlar ham aniqlandi.
Infratuzilmaga keladigan bo‘lsak, yirik shaharlardan tashqarida rivojlanmagan.
Sayyohlik boshqaruvi salohiyati, ekskursiyadan tortib barqarorlik standartlarigacha
kuchaytirishni talab qiladi. Turizm ob'ektlariga va marketingga nisbatan investitsiyalar
cheklangan. Jamoatchilikni jalb qilish va turistik loyihalardan foyda olishish bir-biriga
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 8
103
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
mos kelmaydi. Atrof-muhitni muhofaza qilishni turizm sektoridagi jadal
rivojlanayotganini hisobga olgan holda kuchaytirish kerak.
Barqaror turizm bo‘yicha bir qancha eko turizm maskanlariga aylangan
mamlakatlarda qilingan islohotlar va ularning barqarorlikni saqlab qolish uchun
amalga oshirgan strategiyalari mavjud. Bular:
Kosta-Rika ko‘pincha barqaror turizmning yetakchi namunasi sifatida tilga
olinadi. Mamlakat atrof-muhitni muhofaza qilishda sezilarli yutuqlarga erishdi, uning
yerlarining taxminan 25% muhofaza qilinadigan hududlar sifatida belgilangan. Kosta-
Rikaning barqarorlikka sodiqligi uning milliy bog‘lar, eko-lojalar va barqaror turizm
sertifikatlarining keng tarmog‘ida yaqqol namoyon bo‘ladi. Mamlakatda ekoturizmga
e’tibor qaratilayotgani nafaqat uning boy bioxilma-xilligini saqlab qolgan, balki uning
iqtisodiy o‘sishiga ham xizmat qilmoqda.
Butanning barqaror turizmga boʻlgan yondashuvi uning Yalpi Milliy Baxt
falsafasiga asoslangan boʻlib, u oʻz fuqarolarining farovonligini iqtisodiy oʻsishdan
ustun qoʻyadi. Mamlakatda turistlar sonini cheklovchi “yuqori qiymatli, kam ta’sirli”
turizm siyosati amalga oshirildi, shu bilan birga turizmdan tushgan daromad mahalliy
hamjamiyatlarga foyda keltirishi ta’minlandi. Butanning madaniy muhofaza va atrof-
muhitni muhofaza qilishga sodiqligi uni barqaror turizm uchun namunaga aylantirdi.
Yangi Zelandiya mahalliy Maori madaniyatini sayyohlik takliflariga
integratsiyalash orqali barqaror turizmni rivojlantirishda sezilarli yutuqlarga erishdi.
Mamlakatda Maori merosini nishonlovchi tashabbuslar ishlab chiqilgan, masalan,
madaniy sayohatlar, an'anaviy chiqishlar va mahalliy sayyohlik korxonalari. Bunday
yondashuv nafaqat Maori madaniyatini saqlab qoladi, balki mahalliy jamoalar uchun
iqtisodiy imkoniyatlarni ham beradi.
Norvegiya yashil texnologiyani qo‘llash orqali barqaror turizm sohasida sezilarli
muvaffaqiyatlarga erishdi. Mamlakat turizmning atrof-muhitga ta'sirini kamaytirish
uchun elektr transporti, qayta tiklanadigan energiya va ekologik toza infratuzilmaga
sarmoya kiritdi. Norvegiyaning barqarorlikka sodiqligi uning uglerodsiz sayohatlarni
targʻib qilish va oʻzining toza tabiiy landshaftlarini himoya qilish harakatlarida yaqqol
namoyon boʻladi.
Bundan xulosa qilib, mamlakatimizda amalga oshirilishi kerak bo‘lgan zarur
masalalr mavjud. Milliy strategiyani amalga oshirishni muvofiqlashtirish uchun Milliy
turizm ma'muriyati tarkibida barqaror turizm bo‘yicha maxsus bo‘limni tashkil etish
zarur.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 8
104
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Tajriba ob'ektlaridan boshlab asosiy madaniy va tabiiy boyliklar atrofida barqaror
turizm zonalarini belgilash va rivojlantirishga sarmoya kiritish. Hududlarda maxsus
boshqaruv rejalari, inshootlari va barqarorlik standartlarini tatbiq etish bo‘lishi kerak.
Rivojlanayotgan barqaror turizm yoʻnalishlarida transport aloqalari va
xizmatlarini xalqaro standartlarga yangilash vaqti kelganligi ma’lum qilinadi.
Tashrifchilarning mintaqaviy tarqalishiga yordam beradigan investitsiyalarga ustuvor
ahamiyat berish kerak.
Jamoatchilik va ekoturizm infratuzilmasi hamda tadbirkorlik subyektlariga
mahalliy va xorijiy investitsiyalarni jalb qilish uchun davlat-xususiy sheriklik (DXSh)
dasturlari va imtiyozlarini yo‘lga qo‘yish asosiy masalalardan biriga aylandi. Barqaror
turizm korxonalari uchun sertifikatlashtirish dasturlari va xalqaro standartlarga
asoslangan jamoatchilik asosidagi turizm loyihalarini ishlab chiqish va amalga oshirish
kerak. Atrof-muhitni muhofaza qilish, erdan foydalanishni rejalashtirish, jamoat
huquqlari va turistik yo‘nalishlarda manfaatlarni taqsimlash mexanizmlarining
huquqiy va institutsional asoslarini mustahkamlash.
Ta'limni muvofiqlashtirish, standartlarni belgilash, birgalikda bozorga chiqarish
va hukumatga maslahat berish uchun barqaror turizm operatorlari uchun sanoat
assotsiatsiyasini yaratish. Davlat sektori xodimlari, ekskursiya gidlari va hamjamiyat
vakillari uchun barqaror turizmni rejalashtirish, menejment va operatsiyalar bo‘yicha
o‘qitish va sertifikatlash dasturlarini taqdim etish. Oʻzbek madaniyati va tabiatini
namoyish etuvchi innovatsion barqaror turizm mahsulotlari va tajribalarini, shu
jumladan qoʻshni davlatlar bilan mintaqaviy hamkorlik orqali rivojlantirish. Barqaror
biznes amaliyotlarini qabul qiling va xalqaro barqaror turizm manbalari bozorlariga
kirish uchun uchinchi tomon sertifikatiga (masalan, Green Globe) erishish kerak.
Madaniy va tabiiy boyliklar yaqinida joylashgan barcha turistik operatsiyalar va
rivojlanish loyihalari uchun jamoatchilikni jalb qilish va foyda almashish dasturlarini
amalga oshirish.
Ta'sirlarni baholash, saboqlarni o‘rganish va vaqt o‘tishi bilan strategiyalarni
takomillashtirish uchun barqaror turizm bo‘yicha uchuvchi tashabbuslar bo‘yicha
doimiy tadqiqot va monitoring olib borishligi kerak. Barqaror turizm bo‘yicha o‘quv
dasturini milliy tajribani shakllantirish uchun mehmondo‘stlik, tabiatni muhofaza
qilish va rivojlanish tadqiqotlari kabi oliy ta'lim dasturlariga kiritish asosiy maqsad
bo‘ladi. Eng ilg‘or jahon tajribasini o‘rganish va O‘zbekistonning barqaror turizm
tajribasi bo‘yicha xulosalarni tarqatish uchun xalqaro ilmiy hamkorlikni rivojlantirish
zarur.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 8
105
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Xulosa
O‘zbekiston barqaror turizm modellariga mos keladigan kuchli madaniy va tabiiy
boyliklarga ega. Biroq, uning salohiyatini ro‘yobga chiqarish asosiy muammolarni hal
qilishni talab qiladi. Oʻzbekiston uchun koʻrib chiqilishi kerak boʻlgan strategiyalar
mavjud. Bular mahalliy madaniyatni saqlaydigan va jamoalarni jalb qiladigan meros
ob'ektlari, festivallar va tajribalar atrofidagi madaniy turizm sxemalarini ishlab chiqish
va targ'ib qilish; turistlarning barqaror faoliyati va boshqaruvini boshqarish uchun
tabiiy hududlarda ekoturizm zonalari va standartlarini yaratish; turizmni fazoviy va
mavsumiy ravishda tarqatish uchun rivojlanayotgan yo‘nalishlarda aloqani yaxshilash
va ob'ektlarni yangilash kabi masalalarni hal qilish turizm sektoridagi eng ilg’or
mavzulardan biri hisoblanadi.
Bundan tashqari mamlakat ichida mahalliy va ichki turizmni rolini misli
ko‘rilmagan holda oshirish kabi bir qancha masalalar ham mavjud. Bular asosan
o‘qitish, sertifikatlash va barqaror turizm tashkilotlari bilan hamkorlik qilish orqali
mahalliy turizm salohiyatini oshirish; asosiy bozorlarda sarmoyalarni jalb qilish va
O‘zbekiston ning barqaror turizm brendini ilgari surish uchun xususiy sektordagi
kompaniyalar bilan hamkorlikni kengaytirish; imtiyozlar teng taqsimlanishini va
madaniy aslligini saqlashni ta'minlaydigan jamiyatga asoslangan yondashuvni qabul
qilish dek muhim ishlarni tez orada amalga oshirish strategiyasi ustuvor etib belgilandi.
Atrof-muhitni muhofaza qilish va turizmni rejalashtirish bo‘yicha me'yoriy-
huquqiy bazani va ijroni ta'minlashni mustahkamlash mamlakatimizda iqtisodiyotda
turizm sektoridagi ulushini ko‘payishiga xizmat qilinishi prognoz qilindi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
UNEP, & UNWTO. (2005). Making tourism more sustainable: A guide for
policy makers. United Nations Environment Programme and World Tourism
Organization.
2.
UNWTO. (2018). Tourism and culture mutually support each other.
https://www.unwto.org/tourism-and-culture-mutually-support-each-other
3.
Hamidjon Rasulov. (2023). SIYOSIY MOJAROLARNING TURIZMGA
TA’SIRI. QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI, 9(9), 147–150.
https://doi.org/10.54613/ku.v9i9.857
4.
A. A. Yusupov. (2024). ANALYSIS OF THE ORGANIZATIONAL
MECHANISM OF EFFECTIVE USE OF HUMAN RESOURCES IN SMALL
BUSINESS SUBJECTS IN UZBEKISTAN. European Journal of Economics, Finance
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 8
106
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
and
Business
Development,
2(5),
70–73.
Retrieved
from
https://europeanscience.org/index.php/2/article/view/630
5.
Yusupov Abbosxon Aliyevich. (2023). METHODOLOGICAL PRINCIPLES
OF USING HUMAN RESOURCES IN THE ACTIVITY OF SMALL BUSINESS
SUBJECTS. Intent Research Scientific Journal, 2(3), 182–187. Retrieved from
https://intentresearch.org/index.php/irsj/article/view/67
6.
Otto, M., & Thornton, J. (2023). SAYYOHLAR UCHUN YOVVOYI TABIAT
FAROVONLIGINI OSHIRISHDA MARKETINGDAN FOYDALANISH. QO ‘QON
UNIVERSITETI XABARNOMASI, 9, 106-108.
7.
O‘G‘Li, U. O. M. (2024). SMART TEXNOLOGIYALARNING TURIZM
RIVOJLANISHIGA TA’SIRI. Raqamli iqtisodiyot (Цифровая экономика), (6), 132-
141.
8.
Umarov, O., & To’xtanazarova, M. (2024). MADANIY TURIZMNI
RIVOJLANTIRISHDA XORIJIY DAVLATLAR TAJRIBASI. QO ‘QON
UNIVERSITETI XABARNOMASI, 11, 37-40.
