Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
418
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
TOLǴAWLAR TILINDE TROPLARDÍŃ QOLLANÍLÍWÍ
G. Allambergenova – QMU, Qaraqalpaq til bilimi kafedrası docenti
Shaxnoza. Baxtıbaeva – Qaraqalpaq mámleketlik universiteti magistrantı
Annotaciya:
Terme – bul aqıl-násiyattan ibarat qosıqlar esaplanadı. Al,
tolǵawlar bolsa qosıqlardan bólip qaralatuǵın óz aldına janr. Ol xalqımızdıń ótkendegi
úlken bir tariyxıy waqıyasına arnalǵan, belgili bir syujetke qurılǵan, qobızda óz aldına
tolǵaw namasına aytılatuǵın, ádewir kólemli poeziyalıq dóretpe. Tolǵawlarda sol
tarıyxıy dáwirdiń aqıretleri, azapları, xalıqtıń arzıw-ármanı, boljawları menen qosıp
súwretlenedi. Biz bunda biybaha qaraqalpaq folklorımızdıń ayırıqsha bir janrı
esaplanǵan tolǵawlarda kórkem súwretlew qurallarınıń biri troplardıń qollanılıw
ózgesheliklerine toqtap ótemiz.
Tayanısh sózler:
lingvofolkloristika, leksika, tolǵaw, troplar, metafora, teńew,
giperbola, litota.
Folklorlıq shıǵarmalardıń tili shın mánisindegi xalıqlıq til bolıp esaplanadı.
Óytkeni, onda xalıq turmısı aynadaǵı sáwlesi kibi óz kórinisin tabadı. Hárbir xalıqtıń
awızeki dóretpeleri búgingi nurlı keleshekke deyin birneshe ásirlerdi artqa qaldırıp,
uzaq hám qıyın-kesti jollardan asıp keledi. Sonday dóretpelerdiń biri – bul tolǵawlar.
Tolǵaw qaraqalpaq xalqınıń kórkem awızeki dóretpeleriniń bir janrı. Usı waqıtqa
shekem tolǵawlardı termeler menen aralastırılıp jiberiletuǵın jerleri de bolǵan. Biraq
keyin ala ilimpazlar tárepinen bulardı bir-birinen ajıratıp úyrengenimiz maqul, degen
juwmaqqa kelingen. Terme – bul aqıl-násiyattan ibarat qosıqlar esaplanadı. Al,
tolǵawlar bolsa qosıqlardan bólip qaralatuǵın óz aldına janr. Ol xalqımızdıń ótkendegi
úlken bir tariyxıy waqıyasına arnalǵan, belgili bir syujetke qurılǵan, qobızda óz aldına
tolǵaw namasına aytılatuǵın, ádewir kólemli poeziyalıq dóretpe. Tolǵawlarda sol
tarıyxıy dáwirdiń aqıretleri, azapları, xalıqtıń arzıw-ármanı, boljawları menen qosıp
súwretlenedi [1; 218-219-betler].
Hárqanday dóretpeniń insan júregine jetip
barıwında, sol ortalıqtıń pafosın beriwinde sóz qorınıń ushqırlıǵı úlken áhmiyetke iye.
Bunda, álbette, kórkemlew quralları názerde tutılıp atır.
M. Gorkiy:
“Til- ádebiyattıń
birinshi elementi”, sebebi hárqanday ádebiy shıǵarmanıń kórkemligi onıń tili arqalı,
ondaǵı kórkemlew quralları arqalı kórinedi, degen pikirdi keltirip ótedi. Tildegi
kórkemlew quralları
2 túrli
: leksikalıq hám sintaksislik. Leksikalıq kórkemlew
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
419
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
quralları
troplar
dep ataladı. Sintaksislik kórkemlew qurallarına stilistikalıq figuralar
kiredi [2; 77]
Troplar
– bir sózdiń ayırım kontekstlerde óziniń tiykarǵı
tuwra mánisinen basqasha awıspalı mánide qollanılıwı. Troplarǵa metafora,
metonimiya, sinekdoxa, epitet, teńew, giperbola, litota, allegoriya, janlandırıw,
perifraza kiredi [3; 77]. Sol sıyaqlı biz úyrenejaq bolıp atırǵan tolǵawlar tilinde de
kórkem súwretlew quralları belgili dárejede sheber qollanılǵan. Demek, maqalamızda
tolǵawlarda ushırasqan troplarǵa toqtap ótemiz. Tolǵawlarda eń ónimli jumsalǵan
troplardıń biri – bul teńewler. Qaraqalpaq tilinde teńewler 2 túrli jol menen payda
boladı: morfologiyalıq jol (qosımta qosılıwı arqalı) hám sintaksislik jol ( sózlerdiń
dizbeklesip keliwi arqalı).
Tolǵawlar tilindegi teńewlerdi de 2 ge bólip úyrendik:
1. Morfologiyalıq jol menen payda bolǵan teńewler. Tolǵawlarda tiykarınan,
uqsatıw mánili teńewler belgili orın tutadı. Onda tómendegishe –day, -dey, -tay, -
tey quramlı teńewler jiyi ushırasadı. Máselen: Dushpanlardıń batırın,
Qoyanday
túyrep
shanshadı,
Arıslanday
batırı, On bes jasar qızlardı, Kókmar qılıp qashadı [5; 243];
Hesh bende názer salmaydı, Ólip atır birazı,
Kúshiktey
qádiri bolmaydı [5; 243];
Sarı
shımshıqtay
shırlatıp, Ázireyil kimlerge qurıq salmaǵan [5; 249]; Sarttan bolar biyińiz,
Qazanday
qaynar miyińiz [5; 254]; Jılay-jılay noǵaylıq,
Dáryaday
qurıp bararsań [5;
251]; Saqalım
quwday
aǵarıp, Súyegim qalǵan qaqayıp [5; 264]; Dalasında kiyigi,
Or
qoyanday
atılǵan [5; 268];
Asaw attay
ǵayratlı,
Asqar tawday
aybatlı, Ata bir dárkar
jigitke [5; 269].
Sonı da aytıp ótiw kerek, -day, -dey arqalı jasalǵan barlıq awıspalı mánidegi
sózlerdi teńew dep alıp qaraw nadurıs. Solay eken, dáslep kontekstke itibar qaratıw
lazım. Máselen, tómendegi tolǵaw qatarları sózimizdiń dálili boladı: Bekireleri
ılaqtay
,
Jegen awız toymaǵan [5]. Yaǵnıy qaraqalpaq xalqınıń balıqları sonday mazalı, hátteki
eń úlken balıq sanalǵan bekirege de adam toymaydı, degen mániste kelip tur. Bul
jerde “ılaqtay” - “úlken” mánisin beredi hám giperbolalıq súwretlewge mısal boladı.
Jáne de tolǵawlarda Orta ásir jazba esteliklerinde jumsalǵan teńew mánili sózler –
dayın, -deyin, -tayın, -teyin qosımtaları arqalı da payda boladı. Máselen: Shaqırıp
qasıńa almasań, Eger basın almasań,
Ayrandayın
atlar ol,
Qımızdayın
piser ol…
Bawday
basın keser ol,
Suwday
qanın isher ol [5; 246]. Bul qatarlarda ayrandayın,
qımızdayın sózlerindegi teńew jasawshı qosımta xızmetin joqarıda aytqan" –dayın"
qosımtası atqarıp kelgen. Bunnan tısqarı morfologiyalıq jol menen jasalǵan teńewler
arasında –day, -dey, -tay,-tey qosımtaları kelbetlik feyildiń -ǵan, -gen formalarına
dizbeklesip kelip te teńewdi jasaydı. Yaǵnıy:
Jerden oyıp pishkendey,
Kelbetine
qarasań.
Pirlerden sharap ishkendey,
Túrin kórgen xalayıq,
Shıbın jannan
keshkendey,
Qáhár etip umtılsa,
Tawdıń tasın teskendey,
El basına kún tuwsa,
Saysız
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
420
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
dárya keshkendey
, Sózleriniń salmaǵı,
Almas penen keskendey
, Otipti batır Bozuǵlan
[5; 259].
Lekin házirgi qaraqalpaq tili boyınsha kitaplar hám sabaqlıqlarda óz aldına -
ǵanday, -gendey forması hal feyil qosımtası ekenligi aytıladı. Ázireyil shalqıp júr,
Qoyshılar qoydı tapqanday,
Quwanba paniy dúnyada, Bir kún jeter
qaqpanday
[5;
258].
2. Sintaksislik jol menen payda bolǵan teńewler. Sonday-aq, túrkiy tillerinde
teńewler sintaksislik jol menen de payda boladı. Bunda kibi, sıyaqlı, tárizli, yańlı,
megzer, barabar, takabbil, tap, dál, aynımaǵan kómekshileri belgili orın tutadı. Bunda
eń ónimli jumsalatuǵın kibi, yańlı tirkewishleri arqalı tolǵaw qatarlarında xalıqtıń
qıyıshılıqları, eziwshilerdiń ápiwayı xalıqqa kósetken zulımlıqları súwretlenedi: At
oynatıp begleri, Asan mıza bas bolıp, Qaraqalpaqtı jawladı,
Shıbın yańlı
ǵawladı, Jeti
jaqtan qamalap,
Sonar kibi
awladı [5; 242]; Ne bir batır ǵoshshaqtı,
Jońıshqa kibi
bawladı[5; 242];
Jolbarıs kibi
ıńırandım, Tisim tiymey tisime [5; 263]; Tawǵa qaray
juwırdıq, Jer tanabın quwırdıq,
Balıq kibi
túyreldik, Adım jerde jıǵıldıq [5; 268]. Al
siyrek ushırasatuǵın –uqsa feyili de -ǵan, -gen qosımtaları menen birge qollanıp
teńewdi jasaydı. Máselen: Irısqalın tergen tasadan, Alǵır arıslan
sher usaǵan
[5; 255];
Arıs yańlı
aq bilek, Jawdan qaytpas er júrek [5; 259] Joqarıdaǵı “arıs yańlı” teńewinde
arıslan sózi qısqarıp kelgen. Sol arqalı tolǵaw mazmunında Qurbanbek batırdıń er
júrekligin, mártligin táriyplep turıptı.
Metaforalar da troplardıń bir túri bolıp, tolǵawlar tilinde tómendegishe
metaforalar qollanılǵan. Máselen: Kewlińe alǵır
sherseń,
Xabarıń joq hesh nárseden
[5; 255];
Bóri
kópdur dúnyada, Shetinen ań almaydı [5; 255]. Bul mısallarda "sherseń",
"bóri" sózleri awıspalı mánide qollanılıp, kúshli adamlar mánisinde qollanǵan.
Tiykarınan alǵanda metaforalar awıspalı mánidegi sózlerdiń betlik qosımtaların alıwı
arqalı da payda boladı. Yaǵnıy: Edil menen Jayıqtan, Ushıp kelgen bir
quspan, Sóz bar
jerde júyrikpen, Shóllep júrgen kiyikpen, Kól bar jerde súyrikpen, Qus bar jerde
qanatpan, Kúsh bar jerde quwatpan [5;265]
Joqarıdaǵı "quspan", "júyrikpen",
"kiyikpen", "súyrikpen", "qanatpan", "quwatpan" sózleri 1-bet birlik sandaǵı betlik
qosımtasın alıp, lirik qaharman ózin qusqa, keyingi tolǵawda júyrikke, kiyikke,
súyrikke, qanatqa hám de quwatqa megzetkenin kórsek boladı. Sonday-aq, "bolıp"
kómekshi feyili járdeminde de payda bolǵan metaforalardı tolǵaw tilinde ushıratamız.
Máselen:
Qırǵıy bolıp
qutırıp, Qızıl etti ańsama,
Qarshıǵa bolıp
qutırıp, Qasqır etip
ańsama,
Tuyǵın bolıp
qutırıp, Túlki etin ańsama [5; 265].
Tolǵawlarda dástanlardaǵı syujetlerge uqsas waqıyalar, yaǵnıy jawgershilik,
xalıqtıń qıyın turmısı, ezilgen xalıq táǵdiri óz kórinisin tabadı. Bunda waqıyalardı
obrazlı jetkiziwde kórkemlew qurallarınan giperbola hám litotalardıń ornı óz aldına.
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
421
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Máslen: Bárhá qazarsań arıq, Óksheleriń qırq jarıq [5; 251]; Qırq sherdiń ǵayratı
tolǵan, Ámir sárdardıń qızı, Ótken eken Qız palwan [5; 260];
Bul qatarlarda "qırq" sanı qollanıp "kóp" degen mánisti bildiredi hám bul giperbolalıq
yaǵnıy asıra súwretlewge mısal boladı. Al oǵan qarama qarsı súwretlew bolǵan litotalar
da tolǵawlarda siyrek ushırasadı: Dushpanlarıń kóp boldı, Xalqıń azıp shóp boldı [5;
263].
"Shóp bolıw" - sol waqıtta xalıqtıń jawlardan kórgen azapları, zulım xanlar hám
biylerdiń ádalatsızlıqları aqıbetinde jetispewshilik, ashlıq saldarınan xalıq shóptey
arıqlap qalǵanın kórsetiwshi litotaǵa mısal boladı. Óytkeni, litota kishireytip súwretlew
bolıp, shóp jip-jińishke boladı, sol sebepli júdá ótkir mazmun berip tur.
Ulıwmalastırıp aytqanda, xalıq awızeki dóretpeleri ásirler dawamında bizge deyin jetip
kelgen qunlı miyrasımız esaplanadı. Al, házirgi waqıtta olardıń tilin hár tárepleme
úyreniw arqalı birinshiden, biz sol folklorlıq shıǵarmalar menen jaqınnan tanıs
bolamız, ekinshiden sózlik qorımızdı bayıtamız, qaraqalpaq tiliniń ele biz bilmegen
táreplerin júzege shıǵaramız, tilden ásirese kórkemlew qurallarınan sheber paydalanıw
uqıplıqların ózimizde hám keleshek áwladta payda etiwge úles qosqan bolamız.
Paydalanǵan ádebiyatlar:
1. Мақсетов Қ. Қарақалпақ халқының көркем аўызеки дөретпелери. -
Нөкис, "Билим", 1996.
2. Бекбергенов А. Қарақалпақ тилининг стилистикасы. -Нөкис,
"Қарақалпақстан", 1990
3. Pirniyazov A. Qaraqalpaq tiliniń stilistikası.- Tashkent, "Tafakkur avlodi",
2020.
4. Нажимов П. Қарақалпақ тилинде теңеўлердинг структура-семантикалық
өзгешеликлери. Канд.дис. -Нөкис, 1994.
5. Қарақалпақ фолклоры. Көп томлық. 93-том. -Нөкис. "Илим" 2015.
6. Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиндеги санлыклар. Нокис, «Қарақалпақстан», 1976,
43-б
7. Qırq qız» dástanındaǵı frazeologiyalıq sinonimlerdiń qollanılıwı HА Гулжахан
Ўбекстон олимлари ва ӭшларнинг инновацион илмий-амалий тадкикотлари,
2021
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
422
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
8. Фразеологизмлер қурамында «ақ» ҳәм «қара» реӊ семантикасыныӊ қолланылыўы
КА Гулжахан Ilim ha’m ja’miyet. No ‘kis 1, 55-57
9. Қарақалпақ фольклорындағы мал шарўашылығы лексикасы А Гулжахан Эл аралык
Алтай элдери симпозиуму VIII. Абстракттар, 2019
10. Стилистическое использование соматических фразеологизмов в поэзии И.
Юсупова Гулжахан Айтбаевна Алламбергенова Вестник Челябинского
государственного университета, 15-19, 2018
11. Түркий тиллеринде фразеологизмлердиң изертлениўи.« А Гулжахан Ижтимоий-
гуманитар фанларнинг долзарб масалалари: ривожланиш истиқболлари, 2018
12. Айназарова, Г., & Алламбергенова , Г. (2016). АДЪЕКТИВЛИК
ФРАЗЕОЛОГИЗМЛЕР ҚУРАМЫНДА КЕЛБЕТЛИКЛЕРДИҢ ЖУМСАЛЫЎЫ
. ВЕСТНИК
КАРАКАЛПАКСКОГО
ГОСУДАРСТВЕННОГО
УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ БЕРДАХА, 32(3), 131–133. извлечено от
https://science.karsu.uz/index.php/science/article/view/839
13. Алламбергенова, Г. (2017). И.ЮСУПОВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДА АДЪЕКТИВ
ФРАЗЕОЛОГИЗМЛЕРДИҢ СТИЛЬЛИК ҚОЛЛАНЫЛЫЎЫ . ВЕСТНИК
КАРАКАЛПАКСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ
БЕРДАХА,
35(2),
153–155.
извлечено
от
https://science.karsu.uz/index.php/science/article/view/1008
14. И. Юсупов шығармаларында фразеологизмлер менен психологиялық халаттың
берилиўи. Ilim ha’m ja’miyet А Гулжахан No’kis 1, 16-17, 2017
15. Алламбергенова , Г. (2016). ФРАЗЕОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗ ДИЗБЕКЛЕРИНДЕГИ
СИНОНИМИЯ
(И.Юсупов
шығармалары
мысалында).
ВЕСТНИК
КАРАКАЛПАКСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ
БЕРДАХА,
33(4),
119–122.
извлечено
от
https://science.karsu.uz/index.php/science/article/view/905
16. Фразеологиялық сөз дизбеклериниң көркемлеў қураллары хызметинде
қолланылыўы А Гулжахан Актуальные вызовы современный науки. VI
Международная научная конференция, 2016
17. Юсупов асарларида синоним фразеологизмларнинг услубий қўлланилиши АИ
Гулжахан Ilm sarchashmalari. Urganch 6, 71-75
18. Фраземалардың узуал стильлик функцияларда қолланылыўы Мумтоз адабиёт ва
жамиятни маънавий янгилаш масалалари» А Гулжахан Халқаро илмий, 2017
19. Выражение психологических состояний посредством фразеологизмов в
произведениях И. Юсупова Гулжахан Айтбаевна Алламбергенова Российская
тюркология, 58-64, 2018
20. Юсупов поэзиясында соматикалық фразеологизмлердиң стильлик қолланыўы АИ
Гулжахан Ilim ha’m ja’miyet. No’kis 4, 11-13
