Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue
3
61
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
ZARDUSHT IBTIDOIY DINIY TASAVVURLARDA YAKKAXUDOLIK DINI
Zulqaynarov Sarvar Alisherovich
Termiz davlat pedagogika instituti talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Zardushtning ibtidoiy diniy tasavvurlari va
uning yakkaxudolik tushunchasi o‘rganiladi. Mazkur maqola Zardushtiylik dinining
shakllanishi, Ahura Mazda tushunchasi va uning jahon dinlariga ta'sirini ko‘rib
chiqadi. Zardushtiylik diniy falsafasi yakkaxudolik asosida jamiyatning ma'naviy va
madaniy rivojlanishida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Ushbu maqola mazkur dinning
diniy-falsafiy va tarixiy ahamiyatini o‘rganishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
Zardushtiylik, yakkaxudolik, dualizm, ibtidoiy dinlar, diniy
falsafa.
ЗАРАТУШТРА В ПЕРВОБЫТНЫХ РЕЛИГИОЗНЫХ
ПРЕДСТАВЛЕНИЯХ КАК МОНОТЕИСТИЧЕСКАЯ РЕЛИГИЯ
Зулкайнаров Сарвар Алишерович
Студент Термезского государственного
педагогического института.
Аннотация:
В данной статье изучаются первобытные религиозные
представления Заратуштры и его концепция монотеизма. Рассматриваются
процесс формирования религии зороастризма, понятие Ахура Мазды и влияние
этой религии на мировые религии. Религиозная философия зороастризма,
основанная на монотеизме, сыграла значительную роль в духовном и культурном
развитии общества. Статья направлена на исследование религиозно-
философского и исторического значения этой религии.
Ключевые слова:
Зороастризм, монотеизм, дуализм, первобытные
религии, религиозная философия.
ZOROASTER IN PRIMITIVE RELIGIOUS CONCEPTS AS A
MONOTHEISTIC RELIGION
Zulkaynarov Sarvar Alisherovich
Student of Termiz state pedagogical institute.
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue
3
62
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Annotation:
This article explores the primitive religious concepts of Zoroaster
and his idea of monotheism. It examines the development of Zoroastrianism, the
concept of Ahura Mazda, and the influence of this religion on other world religions.
The religious philosophy of Zoroastrianism, based on monotheism, played a crucial
role in the spiritual and cultural advancement of society. The article focuses on the
religious-philosophical and historical significance of this ancient religion.
Keywords:
Zoroastrianism, monotheism, dualism, primitive religions, religious
philosophy.
Kirish
Insoniyat tarixida dinlarning shakllanishi jamiyatning madaniy va ma'naviy
taraqqiyotida muhim rol o‘ynagan. Har bir xalqning diniy tasavvurlari o‘ziga xos va
murakkab jarayon orqali rivojlangan. Shu o‘rinda, Zardushtning o‘ziga xos dini –
Zardushtiylik (Mazdaismi) – ibtidoiy davrning ko‘plab diniy e'tiqodlaridan ajralib
turadi. Ushbu dinning o‘ziga xos jihati yakkaxudolikga asoslangan bo‘lib, uni
jahonning eng qadimgi monoteistik dinlaridan biri sifatida ko‘rish mumkin. Mazkur
maqola Zardushtning ibtidoiy diniy tasavvurlari va uning yakkaxudolik tushunchasini
o‘rganishga bag‘ishlanadi.
Mavzuning dolzarbligi
"Zardusht ibtidoiy diniy tasavvurlarda yakkaxudolik dini" mavzusi bugungi
kunda ham dolzarb hisoblanadi, chunki insoniyat tarixi davomida diniy e'tiqodlar va
dunyoqarashlar jamiyatning rivojlanishiga katta ta'sir ko‘rsatgan. Zardushtiylik –
yakkaxudolikka asoslangan eng qadimiy dinlardan biri bo‘lib, uning diniy-falsafiy
tamoyillari nafaqat o‘z davrida, balki keyinchalik ham boshqa yirik dinlarga ta'sir
o‘tkazgan. Yahudiylik, nasroniylik va islom kabi monoteistik dinlarning shakllanishida
Zardushtiylik falsafasining ta'siri yaqqol ko‘zga tashlanadi.
Bugungi global dunyoda dinlararo dialog va diniy bag‘rikenglik masalalari
tobora dolzarblashib bormoqda. Shu nuqtai nazardan, qadimiy monoteistik e’tiqodlarni
o‘rganish nafaqat diniy merosni chuqur anglash, balki zamonaviy ijtimoiy
muammolarni hal qilishda ham muhim ahamiyatga ega. Zardushtiylikning
yakkaxudolikka asoslangan tamoyillari insoniyatni yovuzlik va adolatsizlikka qarshi
kurashga, xayrli ishlarga chaqirishi bugungi kun uchun ham ahamiyatli bo‘lib
qolmoqda.
Shuningdek, Zardushtiylik diniy e'tiqodining o‘rganilishi diniy madaniyatlar
tarixi, falsafiy yondashuvlar va jamiyatdagi ahloqiy qadriyatlarni chuqurroq
tushunishga yordam beradi.
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue
3
63
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Tadqiqot muhokamasi va materiallari
Mazkur tadqiqotning asosiy yo‘nalishi Zardushtiylik dinining ibtidoiy diniy
tasavvurlaridagi yakkaxudolik g‘oyasini o‘rganishdan iborat. Zardushtning diniy-
falsafiy ta'limoti nafaqat o‘z davrida, balki keyinchalik ham jahon dinlariga chuqur
ta'sir ko‘rsatgan. Ushbu tadqiqot muhokamasi davomida yakkaxudolikning
shakllanishi, Ahura Mazda va Ahriman o‘rtasidagi dualistik munosabatlar, shuningdek,
Zardushtiylikning keyinchalik rivojlangan dinlar bilan aloqasi tahlil qilinadi.
Tadqiqot davomida Zardushtning ta'limotida yakkaxudolik tamoyili qanday
paydo bo‘lgani, uning ko‘pxudolik e’tiqodlarga qarshi qanday qaratilgani muhim savol
bo‘lib qoladi. Zardushtiylikni ko‘p sonli tabiiy va ruhiy kuchlarga sig‘inishdan
yakkaxudolik tomon burilishining sabablari aniqlanadi. Shu bilan birga, tadqiqotda
dualistik elementlarga alohida e'tibor qaratiladi. Ahura Mazda va Ahriman o‘rtasidagi
qarama-qarshilik faqat ikki kuchning kurashi sifatida emas, balki insonning ichki
dunyosidagi xayr va yomonlik o‘rtasidagi kurash sifatida talqin etilishi tadqiq qilinadi.
Shuningdek, Zardushtiylikning falsafiy va ahloqiy tamoyillari, masalan, xayrli
amallar va adolatli hayot kechirishga bo‘lgan chaqiriqlari, bugungi jamiyatdagi axloqiy
qadriyatlar bilan qanday bog‘liq ekani o‘rganiladi.
Tadqiqot uchun quyidagi manbalar va materiallar qo‘llanildi:
1. Avesto – Zardushtiylikning asosiy muqaddas matni bo‘lib, unda Ahura Mazda,
Ahriman, va Zardusht ta'limotining asosiy tushunchalari keltirilgan. Avesto
Zardushtiylikning yakkaxudolik dini sifatida shakllanishini ko‘rsatishda asosiy manba
hisoblanadi.
2. Tarixiy asarlar – Zardushtiylik dinining Eron va Markaziy Osiyo
hududlaridagi rivojlanish tarixi, jumladan, Fors imperiyasidagi diniy islohotlar
haqidagi tarixiy asarlar tadqiq qilindi. Ushbu tarixiy manbalar Zardushtiylikning
jamiyat hayotidagi o‘rni va uning rivojlanish bosqichlarini ko‘rsatadi.
3. Zamonaviy tadqiqotlar va ilmiy maqolalar – Zardushtiylik diniga oid
zamonaviy tadqiqotlar va olimlarning fikr-mulohazalari asosida diniy-falsafiy tahlillar
amalga oshirildi. Zardushtiylikning boshqa yirik dinlarga ta'siri, uning yakkaxudolik
tushunchasi va dualistik elementlari chuqur tahlil qilindi.
4. Diniy va falsafiy manbalar – Yakkaxudolik va dualizm masalalari bo‘yicha
diniy-falsafiy risolalar tadqiqotning ilmiy asosi bo‘lib xizmat qildi. Shu orqali
yakkaxudolik dinlarining rivojlanish jarayoni va Zardushtiylikning ulardagi o‘rni
chuqurroq o‘rganildi.
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue
3
64
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Mazkur tadqiqot Zardushtiylikning yakkaxudolikka asoslangan tamoyillari va
uning boshqa jahon dinlariga ta'sirini o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqot materiallari
va tahlillari diniy-falsafiy rivojlanish jarayonlarining chuqur o‘zaro bog‘liqligini
ko‘rsatishga yordam beradi.
Zardushtning ibtidoiy diniy tasavvurlari
Zardushtiylik diniy tasavvurlari eramizdan avvalgi ikkinchi mingyillikda
shakllana boshlagan bo‘lib, u Eron hududlarida paydo bo‘lgan. Bu davrda ko‘plab
xalqlar ko‘pxudolik e’tiqodida yashagan. Ularning diniy tasavvurlari tabiat kuchlari,
yovuz va xayrli ruhlar, hayvonlar va osmon jismlariga bag‘ishlangan edi. Shu kabi
e’tiqodlar o‘sha davrdagi jamiyatda keng tarqalgan va odamlarning kundalik hayotini
belgilab bergan.
Zardusht ana shu ko‘pxudolik tasavvurlardan uzoqlashib, yakkaxudolikka
asoslangan yangi diniy dunyoqarashni kiritdi. Uning ta'limotiga ko‘ra, mavjud bo‘lgan
barcha narsalar bitta oliy mavjudot – Ahura Mazda tomonidan yaratilgan va
boshqarilgan. Ahura Mazda – donolik va xayr-xohlik timsoli bo‘lib, butun olamning
asosiy ilohiy kuchidir. Zardusht Ahura Mazdani yagona yaratuvchi va barcha narsaning
sababchisi sifatida taqdim etadi.
Yakkaxudolik g‘oyasining paydo bo‘lishi
Zardushtning diniy e'tiqodi o‘z davrining ibtidoiy diniy tasavvurlaridan sezilarli
darajada farq qiladi. Uning asosiy tamoyili yakkaxudolik bo‘lib, bu e’tiqodda yagona
oliy mavjudot Ahura Mazda butun borliqni yaratgan va boshqaradi. Zardusht ta'limoti
yakkaxudolikka asoslangan birinchi dinlardan biri hisoblanadi.
Zardushtiylikda Ahura Mazdaga qarshi turgan asosiy dushman Ahriman deb
ataluvchi yovuz kuchdir. Bu ikki kuchning kurashi Zardushtning dualistik qarashlarida
muhim o‘rin tutadi. Shunga qaramay, Ahura Mazda Ahrimandan kuchliroq bo‘lib,
yakunda yovuzlikni yengishi kerak. Zardushtiylik e’tiqodi dualistik bo‘lib tuyulsa-da,
Ahura Mazda yakkaxudolik asosida oliy kuch sifatida qabul qilinadi.
Zardushtiylikning ijtimoiy va madaniy ahamiyati
Zardushtning dini insoniyatning madaniy taraqqiyotida katta iz qoldirgan. Uning
yakkaxudolikka asoslangan diniy tasavvurlari keyinchalik yahudiylik, nasroniylik va
islom kabi yakkaxudolik dinlariga ham ta'sir ko‘rsatgan. Zardushtiylikda ta'lim
berilgan xayrli amallar, adolat, to‘g‘rilik va yomonlikka qarshi kurash insoniyatning
ma'naviy va axloqiy qadriyatlarini rivojlantirishda muhim o‘rin tutgan.
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue
3
65
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Xulosa
Zardushtning ibtidoiy diniy tasavvurlari yakkaxudolik dini sifatida butun dunyo
madaniyati va diniy tafakkuriga katta ta'sir ko‘rsatgan. Ahura Mazda tushunchasi orqali
Zardusht ibtidoiy jamiyatdagi ko‘pxudolikdan voz kechib, oliy bir yaratuvchini tan
olishga chaqirgan. Bu esa keyinchalik jahon monoteistik dinlarining shakllanishida
asosiy tamoyil bo‘lib xizmat qilgan. Zardushtiylik diniy e'tiqodi nafaqat Eron
madaniyatida, balki butun jahon madaniyati va diniy merosida ham chuqur iz
qoldirgan.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati:
1.
Boyce, Mary. Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices. Routledge,
2001.
2.
Gnoli, Gherardo. Zoroaster in History. Istituto Italiano per il Medio ed Estremo
Oriente, 2000.
3.
Duchesne-Guillemin, Jacques. Religion of Ancient Iran. Bombay, Tata Press,
1962.
4.
Yarshater, Ehsan (Ed.). The Cambridge History of Iran: Volume 3, The
Seleucid, Parthian, and Sasanian Periods. Cambridge University Press, 1983.
5.
Zaehner, Robert C. The Dawn and Twilight of Zoroastrianism. Phoenix Press,
2003.
6.
Schwartz, Martin. Zoroastrianism: Dualism and Monotheism in the Ancient
Iranian Religion. Blackwell Publishing, 2006.
7.
Hinnells, John R. Zoroastrian and Parsi Studies: Selected Works of John R.
Hinnells. Ashgate Publishing, 2000.
8.
Widengren, Geo. Zoroastrianism: The Religion of the Good Life. Oxford
University Press, 1965.
9.
Boyce, Mary. A History of Zoroastrianism, Vol. I: The Early Period. E.J. Brill,
1975.
10.
Modi, Jivanji Jamshedji. The Religious Ceremonies and Customs of the
Parsees. University Press, 1922.
11.
Malandra, William W. An Introduction to Ancient Iranian Religion: Readings
from the Avesta and Achaemenid Inscriptions. University of Minnesota Press,
1983.
12.
Dhalla, Maneckji Nusservanji. History of Zoroastrianism. OUP India, 1975.
13.
Humbach, Helmut. The Gathas of Zarathustra and the Other Old Avestan
Texts. Carl Winter, 1991.
