Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 2
123
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
BAKTERIYALARNI ANTIBIOTIKLARGA CHIDAMLI
SHAKLLANTIRISHNING PAYDO BO‘LISH MEXANIZMLARI
Tursunov Quvonch Nasim o‘gli
Jo‘rayeva Shahlo O‘tkir qizi
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Tibbiyot fakulteti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bakteriyalarni antibiotiklarga chidamli
shakllantirishning paydo bo‘lish mexanizmlari tahlil qilinadi. Bakteriyalar tomonidan
antibiotiklarga qarshilik ko‘rsatish, ularning genetik o‘zgarishlari va muhitga
moslashuv jarayonlari natijasida yuzaga keladi. Ushbu mexanizmlar, genetik
mutatsiyalar, gorizontal gen uzatish va antibakterial moddalarni yo‘qotish yoki
o‘zgartirish orqali bakteriyalarning hayotiyligini ta‘minlashga yordam beradi.
Maqolada, shuningdek, antibiotiklarga chidamlilikning rivojlanishiga ta’sir qiluvchi
omillar, misollar va ularning klinik ahamiyati haqida so‘z boradi. Bakteriyalarni
antibiotiklarga chidamli qilish mexanizmlarini tushunish, ularni samarali davolash
strategiyalari bilan kurashishda muhim ahamiyatga ega.
Abstract:
This article analyzes the mechanisms by which bacteria develop
antibiotic resistance. Resistance to antibiotics by bacteria occurs as a result of their
genetic changes and adaptation to the environment. These mechanisms help to ensure
the viability of bacteria through genetic mutations, horizontal gene transfer, and the
loss or modification of antibacterial agents. The article also discusses the factors
affecting the development of antibiotic resistance, examples, and their clinical
significance. Understanding the mechanisms by which bacteria become resistant to
antibiotics is important for combating them with effective treatment strategies.
Аннотация:
В статье анализируются механизмы формирования
устойчивости бактерий к антибиотикам. Устойчивость бактерий к антибиотикам
возникает в результате их генетических изменений и процессов адаптации к
окружающей среде. Эти механизмы помогают обеспечить жизнеспособность
бактерий посредством генетических мутаций, горизонтального переноса генов,
а также потери или изменения антибактериальных агентов. Также в статье
рассматриваются факторы, влияющие на развитие антибиотикорезистентности,
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 2
124
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
примеры и их клиническое значение. Понимание механизмов, которые делают
бактерии устойчивыми к антибиотикам, важно для разработки эффективных
стратегий лечения для борьбы с ними.
Kalit so‘zlar
*
Antibiotiklar
*
Bakteriyalar
*
Chidamli bakteriyalar
*
Genetik mutatsiyalar
*
Gorizontal gen uzatish
*
Antimikrobiyal qarshilik
*
Mexanizm
*
Antibakterial moddalar
*
Bakterial adaptatsiya
*
Davolash strategiyalari
*
Antibiotiklar qarshiligi
*
Bakterial infeksiyalar
*
Mikrobial evolyutsiya
*
Bakteriya populyatsiyalari
*
Antibakterial terapiya
Keywords
* Antibiotics
* Bacteria
* Resistant bacteria
* Genetic mutations
* Horizontal gene transfer
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 2
125
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
* Antimicrobial resistance
* Mechanism
* Antibacterial agents
* Bacterial adaptation
* Treatment strategies
* Antibiotic resistance
* Bacterial infections
* Microbial evolution
* Bacterial populations
* Antibacterial therapy
Ключевые слова
* Антибиотики
* Бактерии
* Устойчивые бактерии
* Генетические мутации
* Горизонтальный перенос генов
* Устойчивость к противомикробным препаратам
* Механизм
* Антибактериальные вещества
* Бактериальная адаптация
* Стратегии лечения
* Устойчивость к антибиотикам
* Бактериальные инфекции
* Микробная эволюция
* Бактериальные популяции
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 2
126
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
* Антибактериальная терапия
KIRISH:
Bakteriyalarni antibiotiklarga chidamli shakllantirishi, so‘nggi
yillarda global sog‘liqni saqlash uchun katta xavf tug‘dirayotgan masalalardan biriga
aylangan. Antibiotiklar, ko‘plab bakterial infeksiyalarni davolashda samarali vosita
sifatida ishlatilgan bo‘lsa-da, ularning ortiqcha va noto‘g‘ri qo‘llanilishi
bakteriyalarning qarshilik ko‘rsatish qobiliyatini rivojlantiradi. Bakteriyalar
o‘zlarining genetik tuzilishlarini va hayotiylikni ta’minlash uchun antibiotiklarga
qarshi turli mexanizmlar ishlab chiqadi. Bu mexanizmlar bakteriyalarning o‘zgarishi
va mutatsiyasi, gorizontal gen uzatish, antibiotiklarni yo‘qotish yoki uning faoliyatini
bloklash kabi jarayonlarni o‘z ichiga oladi. Antibiotiklarga chidamlilikning paydo
bo‘lishi nafaqat davolash samaradorligini pasaytiradi, balki yangi va xavfli
infeksiyalarning paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun
bakteriyalarning antibiotiklarga qarshilik ko‘rsatish mexanizmlarini tushunish, bu
masalani yechish yo‘llarini topish uchun muhim ahamiyatga ega. Maqolada ushbu
mexanizmlarning tabiati, rivojlanish omillari va ularning klinik ahamiyati haqida so‘z
yuritiladi. Bakteriyalarni antibiotiklarga chidamli shakllantirish – bu bugungi kunda
global tibbiyot hamjamiyatini o‘ylantirayotgan va jiddiy xavf tug‘dirayotgan
masalalardan biridir. Antibiotiklar mikrobial infeksiyalarni davolashda muhim vosita
bo‘lib, ular yordamida ko‘plab kasalliklarni nazorat qilish imkoniyati mavjud. Ammo
bakteriyalar o‘zlarining genetik strukturalarini o‘zgartirish orqali antibiotiklarga qarshi
rezistentlik (chidam) hosil qilishni o‘rganib qolgan. Bu jarayon bakteriyalarning tabiiy
evolyutsiyasi va odamlar tomonidan antibiotiklarning noto‘g‘ri va ortiqcha
qo‘llanilishining natijasidir. Bakteriyalarning antibiotiklarga chidamliligi, asosan,
ularning o‘z genetik materialini o‘zgartirish orqali, mutatsiyalar va gorizontal gen
o‘tkazish mexanizmlari orqali amalga oshiriladi. Antibiotiklarning haddan tashqari va
nojo‘ya ishlatilishi, shuningdek, bakteriyalarning plazmidlar yoki boshqa genetik
elementlarni olishi, ularni antibiotiklarga qarshi kurashish qobiliyatini rivojlantiradi.
Bu jarayon, o‘z navbatida, kasalliklarni davolashda antibiotiklarning samaradorligini
sezilarli darajada kamaytiradi. Bugungi kunda antibiotiklarga chidamli bakteriyalar
nafaqat shaxsiy salomatlikni xavf ostiga qo‘ymoqda, balki jahon miqyosida sog‘liqni
saqlash tizimiga katta bosim to‘latib, yangi, samarali antibiotiklar ishlab chiqish
zaruratini keltirib chiqaradi. Shu sababli, bakteriyalarni antibiotiklarga chidamli
shakllantirishning mexanizmlarini to‘liq tushunish, bu muammoni bartaraf etish uchun
samarali yondashuvlar va profilaktik choralar ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 2
127
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Ilk antibiotikni 1928-yil Aleksandr Flem kashf qilgan va uni qo‘llash o‘tgan asrning
30-yillaridan boshlangan. Shundan beri qariyb 1 asr o‘tdi va oldin kashf qilingan
antibiotiklarning ta’siri bo‘lmay qoldi. Endi insoniyat yangi dorilarni ishlab chiqish
muammosi qarshisida turibdi. Bakteriyalarning antibiotikka chidamliligi (BACh) –
antimicrobial resistance (ARM) global sog‘liq, oziq-ovqat xavfsizligi va rivojlanishga
eng katta tahdidlardan biri sifatida ko‘rilyapti. Antibiotikka chidamlilik nima degani?
Antibiotikka chidamlilik – bakteriya, zamburug‘, parazit kabilarga antibiotik
dorilarining ta’sir qilmay qo‘yishi. Natijada infeksiyalar tez tarqaladi va ularni
davolash ancha qiyinlashib qoladi. 2019-yilda kasalliklar ko‘p tarqaladigan
mamlakatlarda o‘lim ko‘rsatkichlari antibiotikka qarshi chidamlilik bilan bog‘liq
bo‘lgan. BACh hamma mamlakatlardagi sog‘liqni saqlash sohasiga ta’sir qiladi. Faqat
uning ta’sir darajasi qayerdadir ko‘p bo‘lsa, boshqa bir yerda kamroq. Eng og‘ir vaziyat
Afrikada kuzatiladi. Ayniqsa “superbag” deb ataladigan bakteriyaning ba’zi turlari
rivojlanib, davolanishning bir nechta bosqichiga ham chidamli bo‘lib qolgan.
Mikroblarning genetik tarkibidagi tabiiy o‘zgarishlar vaqt o‘tib chidamlilikning
rivojlanishiga sabab bo‘lyapti. Bu o‘zgarishlarni shunday tushuntirish mumkin:
antibiotiklar mikrob hujayrasiga yetib borolmayapti yoki mikroblarni antibiotikka
qarshi tura oladigan fermentlarni ishlab chiqaradigan qilib qo‘yyapti. Bunday
mikroblar kamroq chidamli bo‘lgan shtammlardan ortib ketyapti. Bakteriyaga
o‘xshagan mikroblar genetikasini bir biriga ko‘payishdan ko‘ra boshqa turli yo‘llar
bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri o‘tkaza oladi. Shu bilan birga, antibiotiklardan to‘g‘ri
foydalanmaslik ham chidamlilik rivojlanishi tezlashishiga ko‘proq sabab bo‘ladi. Agar
antibiotik kursi infeksiyani to‘liq o‘ldirmasa, bu bakteriyaning antibiotik dorilariga
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 2
128
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
qarshi kurasha olish qobiliyatini oshiradi. Agar muolaja juda qisqa, kuchsiz va xato
bo‘lsa, bizda mikroblarning chidamliligi oshishi uchun yo‘l qoladi. Chidamlilikning
asosiy sabablari Odamlarga antibiotik yozmaslik bilan muammo hal bo‘lmaydi.
Chunki antibiotiklarning uchdan ikki qismi fermalarda ishlatiladi. Fermalar past sifatli
antibiotiklarni uzoq vaqt ishlatadi. Hatto sog‘lom jonivorlarga ham kasallik yuqmasligi
va ularning o‘sishi uchun antibiotik qilishadi. Yaqinda qilingan tadqiqotda, Yevropada
qishloq xo‘jaligida antibiotiklardan foydalanish keskin tushgani kuzatilgan. Lekin
Braziliya, Xitoy va boshqa rivojlanayotgan mamlakatlarda keng qo‘llanmoqda.
BMTning oxirgi ma’lumotiga ko‘ra, atrof-muhit va iqlim o‘zgarishi antibiotikka qarshi
chidamlilikning tarqalishida muhim rol o‘ynaydi. Sog‘liqni saqlash, farm sanoati, oziq-
ovqat va qishloq xo‘jaligi chiqindilar, ayniqsa, shifoxona yoki qishloq xo‘jaligidagi
ishlatilgan suvlar juda muammoli. Ular tarkibida ham antibiotiklar, ham doriga qarshi
chidamli bakteriyalar saqlanib qoladi.
XULOSA:
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, bakteriyalarni antibiotiklarga
chidamli shakllantirishning paydo bo‘lishi kompleks va ko‘plab biologik omillarga
asoslangan jarayondir. Bakteriyalar o‘z genetik materialini o‘zgartirish orqali
antibiotiklarga qarshi turish qobiliyatini rivojlantirishi mumkin. Mutatsiyalar,
gorizontal gen o‘tkazilishi va plazmidlar orqali antibiotiklarga chidamli xususiyatlar
o‘zgarishi, bakteriyalarni zamonaviy davolash usullariga nisbatan qarshi turishiga
sabab bo‘ladi. Bu holat, ayniqsa, nojo‘ya natijalar, yirik infeksiyalar va uzoq muddatli
davolashda katta xavflar keltirib chiqarishi mumkin. Antibiotiklarning noto‘g‘ri
ishlatilishi, ularning haddan tashqari ko‘p ishlatilishi yoki noto‘g‘ri dozada
qo‘llanilishi antibiotiklarga chidamli bakteriyalarning rivojlanishini tezlashtiradi.
Shuning uchun antibiotiklarning samarali ishlatilishini ta’minlash, yangi dori
vositalarini ishlab chiqish va bakterial rezistentlikni oldini olish uchun profilaktik
choralar ko‘rish juda muhimdir. Shuningdek, global darajada bakteriyalarga qarshi
kurashishda sanitariya, gigiyena, va farmatsevtik nazoratni kuchaytirish zarur.
Antibiotiklarga chidamli bakteriyalar bilan kurashishda ilmiy va tibbiy jamoalar
hamkorlik qilib, bu muammoga qarshi kurashishda samarali strategiyalarni ishlab
chiqishlari kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Qo‘chqorov, B. (2021). Antibiotiklar va bakteriyalarga chidamlilik: zamonaviy
tadqiqotlar. Tibbiyot ilmiy nashrlar, 34(2), 45-56.
2. Ismoilov, A, & Tursunov, A. (2020). Bakteriyalarning antibiotiklarga qarshi turish
mexanizmlari. Tibbiyot jurnal, 28(4), 78-84.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 2
129
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
3.Raximov, Sh, & Mirmuhamedov, I. (2022). Antibiotiklarga chidamli bakteriyalar va
ularning tarqalishi. O‘zbekiston tibbiyot jurnali, 15(3), 112-118.
4.
Xojaeva, N. (2019). Antibiotiklar va ularning bakteriyalarni o‘zgartirishi. Biologiya
va tibbiyot, 6(1), 101-107.
5.
Sultonov, M. (2021). Bakteriyalarga qarshi kurashda yangi yondashuvlar.
Bakteriologiya va mikrobiyologiya, 9(2), 34-41.
6.
Baxtiyorov, N, & Kamolov, A. (2023). Antibiotiklarning noto‘g‘ri qo‘llanilishi va
bakterial rezistentlikning paydo bo‘lishi. O‘zbekistonning sog‘liqni saqlash jurnali,
5(1), 59-64.
