Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 2
221
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
XOREOGRAFIYA TARAWINIŃ TARIYXÍ
Xojamuratov Salawat
Òzbekstan màmleketlik kòrkem òner hàm màdeniyat instituti
Nòkis filialı “Xalıq dòretiwshiligi” kafedrası
“Qosıq hám oyın” qánigeliginıń 1-kurs studenti
Yuldasheva Zuxra
ÒzMKÒMI Nòkis filialı “Xalıq dòretiwshiligi”
kafedrası aǵa oqıtıwshısı
Annotatsiya:
Bul maqalada xalıq oyınlarınıń payda bolıw tariyxı hám milliy
dástúrlerin haqqında aytıladı. Tariyxıy dereklerden suyengen halda maǵluwmatlar
aytıp ótiledi, oyınlardaǵı reńbe-reń túrleri, olardı saxnalastırǵan baletmeysterler
sheberligi hám oyınlar xarakterleri boyınsha maǵlumatlar berilgen. Bunda háreketlerdi
jaqsı atqarıp qalmastan, oyındı janlı, obrazlı, sonday-aq sol dáwirge say bolǵan
xarakterdi de beriw kerekligi, sebebi xarakter, obraz berilmese oyın óz maqsetine
jetpegenligi haqqında túsinik beriledi.
Gilt sózler:
ball maskaradlar, folklor, shıǵarmalar, xoreografiya, oyın, saxna,
ansambl, repertuar, improvizatsiya, kórkem obraz.
Xalıqtıń payda bolıp, qáliplesiwinde onıń mádeniyatı menen kórkem óneriniń
rawajlanıwı tiykarǵı orında turadı. Insan balası ómirge kelgen kúnnen baslap kórkem
óner tarawınıń negizgi úlgilerin kórip, ańlap uǵına baslaydı. Máselen, ana háyyiwi
menen sanasına kirip barǵan nama sesleri onıń jan dúnyasın ózgeshe ráhátke bóleydi.
Kórkem ónerge mehiri ayrıqsha bolǵan baladan hesh qashan unamsız jaǵdaylar,
tárbiyasız ádetler shıqpaydı. Júrek jarasın, kewil qabarıwların sıyqırlı sazlar, janǵa
jaǵımlı namalar hám oyın-kúlkiler menen dawalap kelgen xalıq wákilleri bul tarawǵa
ózgeshe húrmet penen qaraǵan.
Tariyxıy dereklerge súyenetuǵın bolsaq, áyyemgi dáwir insaniyatı mádeniy
aǵartıwshılıq negizleri menen óz zamanında jasap ótkenin biliwimizge boladı.
Máselen, alǵashqı tas dáwiriniń adamları ózleriniń ishki dúnyasındaǵı keshirmelerdi
hár túrli seslerdi shıǵarıp, ıńıldap nama seslerin jırlap, hár túrli qıymıldı háreketler
menen óz ónerlerin kórsetetuǵın bolǵan. Al, bul maǵlıwmatlardıń tastıyıǵın bolsa taw
úńgirlerinde taslarǵa qashaw menen sızılǵan adam qıymıldılarınıń háreketlerinen
ańlawımızǵa boladı.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 2
222
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Búgingi dáwirge kelip, óz zamanınıń jetik qánigeleri tárepinen úyrenilgen
maǵlıwmatlarǵa qarap mádeniyat, kórkem óner, xoreografiya tarawlarınıń rawajlanıw
barısı áyyemgi dáwirlerden-aq baslanǵanlıǵın kóremiz. Áyyemgi Mısır, Greciya,
Hindistanda oyın óneriniń dáslepki kórinisleri payda bola baslaǵan. Onda qanday da
bir diniy kóz-qarastan otqa, suwǵa tábiyat hádiyselerine sıyınıw waqtında ámelge
asıratuǵın háreketler sáwlelengen. Al, orta ásir dáwirine kelip Evropa hám Orta Aziya
keńnen rawajlanıw basqıshına ótedi. “Shıǵıs mádeniyatı hám oyınları, Hindistan hám
Qıtayda pantamimo tamashalarınıń bir bólegi sıpatında rawajlanıp barǵan. Onda oyın
folklorınıń xarakterli sızıqları óz sáwleleniwin tapqan[1]”.
Hár qanday tarawdıń tiykarǵı dárekleri onıń keleshekte ele de alǵa ilgerlewinde,
sol tarawdıń xalıq arasında ulıwmalasıwına tiykarǵı negizdi atqaradı. XI ásir
aqırlarında oyın óneriniń jazıp alınıw dáwiri baslanǵan. Bir qatar francuz
baletmeysterleri P.Boshan, R.Fyuye, Fabye, P.Romolar bul qunlı xızmetlerdi atqarıp,
xoreografiya tariyxına úlken úles qosıp ketken. XX ásirge kelip dúnyada 70ten artıq
sistemalı oyın ónerleriniń jazılıwı, sonıń menen birge saxnalıq oyınlar hám baletler
jazba dáreklerde saqlanıp qalǵan. Tilekke qarsı, Ózbekstanda oyın ónerin jazıp alıw
ámelleri saqlanbaǵan. Qansha jıllardan berli óziniń biybaha tákirarlanbas ǵáziynesine
iye bolǵan oyın ónerimiz, xalıq oyınlarımız tariyxta hesh qanday dáreklerde jazıp
qaldırılmaǵan.
Nátiyjede óner dúrdanaları saqlanbastan joytılıp ketken. Tek ǵana 1936-1941-
jıllarda “Katta o‘yin” atlı Ferǵana oyın toplamın sóz benen jazıp qaldırǵan. Oǵan
Ǵulom Zafariy hám muzıkatanıwshı E.Romanskovaya jaqınnan járdem bergen. Sol
dáwirlerde usta Olim Komilov penen Tamaraxonim “Doira darsi” shınıǵıwların jaratıp,
sol tiykarda jas oyınshılardı tárbiyalay baslaǵan. Elimizdiń dáslepki baletmeysterleri
tuwralı sırt el ilimpazlar bir qansha jıllı pikirlerdi qaldırǵan. “VIII ásirdiń birinshi
yarımında Samarqand qalasına sayaxatqa kelgen shıǵıs shayırı Bo Czyuy menen Yuan
Chjen jergilikli oyınshılardı tómendegishe táriypleydi:
“Bárekella oyınshı! Oyınshı oyındı atqarǵanda qar ushqınlarınıń dúbeleyine
uqsap shır-shır aylanadı. Ol sharshaw ne ekenin bilmeydi, birese ońǵa, birese shepke
aylanadı. Ol adamlar áwladınan ba yamasa perishteler násilinen be, ajıratıp bolmaydı.
Jeldey ushıp baratırǵan suńqar da oǵan teńlese almaydı[1]”
dep bahalaǵan.
Haqıyqatında da milliy oyınshılarımızdıń tariyxıy basqıshları hár qanday dáwirde de
óz qádir-qımbatın joytpastan kelgen. Belgili xoreograf ustazlardıń shólkemlestirgen
oyınları bolsa sol zamannıń táriypin kórsetip bere alǵan. Ózbek xoreografiyasınıń eń
ullı tulǵalarınıń biri Yusufjan qızıq hám basqa da ustazlardıń pikirinshe milliy
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 2
223
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
oyınlarımızdıń tiykarshısı bolǵan “Katta o‘yin” Iskender dáwirinde payda bolıp,
(eramızdan aldınǵı III ásirde) ol 280 usıldan ibarat bolǵan[3].
Xoreografiyanıń jetik mamanı bolǵan shayır, izertlewshi Xislat “Katta o‘yin”di
hesh qanday ózgertip bolmaydı, hesh bir jerin qosıp yamasa alıp bolmaydı” dep atap
ótken. Bul tarawdıń tariyxın úyrener waqıtta jazba dárekler menen ámeliy sabaqlardıń
az bolıwına qaramastan, ustazlar dóretpeleriniń qunlı ekenligin túsinemiz. Óytkeni
milliy oyınlar bul milletimiz mádeniyatınıń tiykarın qurawshılardan esaplanadı. Ózbek
hám qaraqalpaq milliy oyınları zamanlar almasıwı menen túrlenip bayıp kelmekte.
Xoreografiya bar eken, insan qálbiniń gózzallıqları dúnyanıń shadlıqları menen
tolı ekenligin sezindire aladı. Sonlıqtan da, oyın ónerine ıqlas qoyǵan hár bir kewil tek
ǵana jaqsılıqlarǵa qaray jol baslaydı.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Sayitova E.Y., Abraykulova N.E. Xoreografiya va raqs san’ati asoslari. 2015.
2.
Узбекский советский театр. Ст. 40-44.
3.
Sayfullaeva D., Kazakbaeva Z. O‘zbek raqs san’ati tarixi va sahnalashtirish
sirlari. 2015.
4.
Yuldasheva Z. Oyın óneri. Tashkent. 2024.
5.
Yuldasheva, Zuxra. "MILLIY VA ZAMONAVIY MUSIQA SANATINING
TURFA VA RANG-BARANG USLUBI."
Miasto Przyszłości
39 (2023): 256-
259.
6.
Юлдашева, Зухра. "ОСНОВНЫЕ ВЫРАЗИТЕЛЬНЫЕ СРЕДСТВА
ТАНЦЕВАЛЬНОГО ИСКУССТВА."
Oriental Art and Culture
4.3 (2023):
822-827.
7.
Yuldasheva, Zuxra. "MILLIY VA ZAMONAVIY MUSIQA SANATINING
TURFA VA RANG-BARANG USLUBI."
Miasto Przyszłości
39 (2023): 256-
259.
8.
Salievna, Yuldasheva Zuxra, and Bayniyazov Alisher Aziz o’g’li.
"Methodological
Considerations
for
Staging
Karakalpak
National
Dance."
HOLDERS OF REASON
2.6 (2024): 268-270.
9.
Salievna, Yuldasheva Zuxra, and Bayniyazov Alisher Aziz o’g’li. "THE
BALLETMASTER'S ROLE IN STAGING KARAKALPAK NATIONAL
DANCE."
HOLDERS OF REASON
2.6 (2024): 270-273.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 2
224
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
10.
Kolkanatov, Asilbek. "IFTIKHORI TIMSOLI TUMOR BRANCH."
JOURNAL
OF HEALTHCARE AND LIFE-SCIENCE RESEARCH
2.11 (2023): 67-69.
11.
Nazarbaevna, Qolqanatova Alfiya, and Kojalepesov Sultanbay Serjanovich.
"The Importance of Scenario in Cultural Events."
EUROPEAN JOURNAL OF
INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION
4.2 (2024): 259-262.
12.
VA, INSONGA E’TIBOR, and SIFATLI TA’LIM YILI. "Imom Buxoriy
saboqlari."
