Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
315
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
“TIJORAT BANKLARIDA LIKVIDLIK DARAJASINI OSHIRISHDA AKTIV
OPERATSIYALARDAN FOYDALANISH SAMARADORLIGINI OSHIRISH”
Mengliyev Ramzes Rasulovich
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti magistranti,
Ilmiy rahbar:
i.i.f.n.dots (phd) Ashurali Avliyoqulov
ANNOTATSIYA:
Ushbu maqola tijorat banklarining likvidlik darajasini
oshirishda aktiv bank operatsiyalarining ahamiyatini tahlil qiladi. Moliyaviy
barqarorlikni ta'minlashda bank aktivlarini samarali boshqarish, kredit va investitsion
operatsiyalarni optimallashtirish muhim omil hisoblanadi. Maqolada O‘zbekiston
tijorat banklarining statistik ko‘rsatkichlari asosida faol operatsiyalarning likvidlikka
ta’siri baholanadi, zamonaviy bank boshqaruvi metodlari asosida takliflar ishlab
chiqiladi.
Kalit so‘zlar
: tijorat banklari, likvidlik, aktiv operatsiyalar, kredit portfeli, likvid
aktivlar, risklarni boshqarish, moliyaviy barqarorlik.
KIRISH
O‘zbekistonda bank tizimining transformatsiya jarayonlari jadal sur’atlarda olib
borilmoqda. Ayniqsa, tijorat banklari faoliyatining likvidlik jihatidan barqarorligini
ta’minlash dolzarb masalaga aylandi. Jahon moliyaviy inqirozlari tajribasi shuni
ko‘rsatadiki, bank likvidligi pasaygan holatlarda banklar mijozlar oldidagi
majburiyatlarini bajara olmay qolmoqda. Shu sababli, tijorat banklarining aktiv
operatsiyalarini strategik boshqarish orqali likvidlik darajasini doimiy yuqori holatda
ushlab turish bugungi kun talabidir. Ushbu maqolada bank aktivlarining kompleks
tahlil qilinadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Ilmiy manbalar shuni ko‘rsatadiki, aktiv operatsiyalar likvidlikni oshirishda
vositachilik mexanizmini kuchaytiradi. Xalqaro amaliyotda (Mishkin, 2022; Rose &
Hudgins, 2023) banklar likvid aktivlar (naqd pul, qisqa muddatli depozitlar, davlat
qimmatli qog‘ozlari) hajmini oshirish orqali likvidlik xavfini kamaytiradi.
O‘zbekistonda ham Davlat aktivlarini boshqarish agentligi (DABA), Markaziy bank
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
316
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
hamda tijorat banklari yillik hisobotlarida banklar likvidlik ko‘rsatkichlarini yaxshilash
uchun aktivlarni diversifikatsiya qilish, kredit portfellarni segmentlashtirish va
investitsion portfelni qisqa muddatli moliyaviy instrumentlar asosida shakllantirish
bo‘yicha tavsiyalar beriladi. Ammo amaliyotda kreditlar sifati, qaytuvchanligi,
risklarning yuqoriligi tufayli likvidlik muammolari saqlanib qolmoqda.
METODOLOGIYA
Tadqiqotda quyidagi usullar qo‘llanildi:
1.
Statistik tahlil
– O‘zbekiston Markaziy banki va 3 ta yirik tijorat banki
(Ipoteka bank, Agrobank, Hamkorbank) faoliyat ko‘rsatkichlari 2020–2024 yillar
oralig‘ida o‘rganildi.
2.
Korrelyatsion tahlil
– Aktiv operatsiyalar va likvidlik ko‘rsatkichlari
o‘rtasidagi bog‘liqlik baholandi.
3.
Diagrammali tahlil
– Kredit va investitsion portfel hajmi, likvid aktivlar
tarkibi grafik ko‘rinishda tahlil qilindi.
4.
Tahliliy baholash
– mavjud muammolar va imkoniyatlar yuzasidan
tavsiyalar ishlab chiqildi.
DOLZARBLIGI VA YANGILIK ASOSLARI
Hozirgi bosqichda O‘zbekiston iqtisodiyoti chuqur institutsional islohotlar jarayonidan
o‘tmoqda. Xususan, xususiy sektorning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 2024 yil
yakunlariga ko‘ra 80 foizga yaqinlashdi. Bu esa kreditga bo‘lgan talabning keskin
ortishiga olib kelmoqda. Shu bilan birga, tadbirkorlik subyektlari tomonidan ishlab
chiqarishni kengaytirish, eksportni moliyalashtirish, texnologik modernizatsiya va ish
o‘rinlarini ko‘paytirish kabi omillar bilan bog‘liq holda tijorat banklarining likvidlik
darajasini doimiy yuqori holatda ushlab turishi ustuvor masalaga aylanmoqda.
Yangi iqtisodiy modelga o‘tish, bank sektorining bozor mexanizmlariga
moslashtirilishi, xorijiy investitsiyalarni jalb qilishda ishonch omilining ahamiyati
ortib borayotgani – bu holatlar banklar faoliyatida
faol aktiv operatsiyalarni
optimal
boshqarishni strategik zaruratga aylantiradi. Tijorat banklari nafaqat an’anaviy
kreditlash faoliyati bilan cheklanib qolmay, balki investitsion portfellarning tarkibini
diversifikatsiya qilish, yuqori likvid moliyaviy instrumentlarga ustuvorlik berish orqali
likvidlikni ta’minlashga intilmoqda.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
317
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Maqolaning dolzarbligi shundan iboratki, u hozirgi moliyaviy muhitdagi beqarorlik,
geoiqtisodiy tahdidlar va ichki moliyaviy tizimning transformatsiyasi sharoitida tijorat
banklari likvidligini oshirishda faol aktiv operatsiyalarning o‘rni va ulardan
foydalanish samaradorligini
statistik, analitik va metodologik yondashuvlar asosida
chuqur tahlil qiladi. Bu borada kredit portfellarining sifat tarkibi, investitsion
siyosatdagi o‘zgarishlar, likvid aktivlar ulushining bosqichma-bosqich o‘sishi kabi
ko‘rsatkichlar asosida
asosli xulosalar chiqariladi.
Ushbu maqolaning
ilmiy yangiligi
shundaki, unda 2020–2024 yillar oralig‘ida
O‘zbekistonning yetakchi tijorat banklari faoliyat ko‘rsatkichlari asosida
aktiv
operatsiyalar va likvidlik o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik korrelyatsion tahlil orqali
aniqlanadi.
Ilgari faqat normativ yoki umumiy ko‘rsatkichlar asosida baholanib
kelgan bu muammo, ilk bor real moliyaviy ma’lumotlar, bank hisobotlari va grafik
tahlillar asosida izohlanadi. Bundan tashqari, maqolada quyidagilar birinchi marta
tizimli tarzda ko‘rib chiqilgan:
•
Bank likvidligiga ta’sir qiluvchi aktivlar tarkibi dinamikasi (kredit va
investitsiya portfellari);
•
Likvid aktivlarning optimal ulushi va ularning turlari bo‘yicha banklar
kesimidagi taqqoslama tahlil;
•
Yuqori likvidlikni ta’minlovchi zamonaviy moliyaviy menejment vositalari
(stress-testlar, likvidlik indekslari, aktiv-passiv boshqaruvi);
•
Interaktiv grafik tahlil va real ma’lumotlar asosida amalga oshirilgan matematik
modellashtirish.
Shuningdek, maqolada amaliyotga yo‘naltirilgan holda
5 ta strategik taklif
ishlab
chiqilgan bo‘lib, ular orqali tijorat banklari o‘z likvidlik siyosatini yanada samarali
yuritish imkoniga ega bo‘ladi. Bu takliflar zamonaviy bank-moliya menejmenti
nazariyasi va O‘zbekiston real moliyaviy muhitining sintezi asosida yaratilgan bo‘lib,
bu jihati bilan maqola ilmiy-amaliy ahamiyatga ega bo‘ladi.
Natijada, maqola nafaqat bank sohasida faoliyat yuritayotgan mutaxassislar, balki
iqtisodiy siyosat yurituvchilar, regulyatorlar (Markaziy bank), va akademik olimlar
uchun ham
strategik qarorlar qabul qilishda amaliy yo‘nalish beruvchi asosli
manba
bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
NATIJALAR VA TAHLIL
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
318
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
1-jadval. O‘zbekiston tijorat banklarining aktiv operatsiyalari va likvidlik
ko‘rsatkichlari (2020–2024)
Yil
Kredit portfeli
(mlrd so‘m)
Investitsiyalar
(mlrd so‘m)
Likvid aktivlar
ulushi (%)
Kreditlar
qaytuvchanligi (%)
2020 122 000
16 400
18.5%
81.2%
2021 137 500
19 300
20.4%
83.1%
2022 156 700
21 600
22.0%
84.9%
2023 171 800
25 800
24.3%
85.6%
2024 193 500
29 400
26.7%
87.4%
1
Kredit portfeli va likvid aktivlar ulushi o‘rtasidagi bog‘liqlik (2020–2024)
Diagrammadan ko‘rinib turibdiki, aktiv operatsiyalarning hajmi oshgani sari,
banklarning likvid aktivlar ulushi ham ortmoqda. Bu esa, aktivlar tuzilmasining
diversifikatsiyasi likvidlikni oshirishda muhim rol o‘ynayotganini ko‘rsatadi. Tadqiqot
natijalari shuni ko‘rsatdiki, 2020–2024 yillar davomida kredit portfeli 58.6% ga, ya’ni
122 000 mlrd so‘mdan 193 500 mlrd so‘mgacha oshgan. Bunda yiliga o‘rtacha 13.5%
o‘sish kuzatilgan. Shu bilan birga, likvid aktivlar ulushi 18.5% dan 26.7% gacha
o‘sgan. Bu esa 44.3% ga yaqin nisbiy o‘sishni anglatadi.
Ushbu o‘zgarishlar shuni anglatadiki:
•
Kredit portfelining kengaytirilishi
likvidlikka bevosita ijobiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, qisqa muddatli va yuqori aylanma tezlikka ega kredit
liniyalarining ulushi oshgani sababli banklar o‘z likvid aktivlar salohiyatini
kengaytirishga muvaffaq bo‘lmoqda.
•
Likvid aktivlar ulushining oshishi
banklarning to‘lovga layoqatlilik
darajasini mustahkamlamoqda. Ayniqsa, pandemiya va global moliyaviy
tahdidlar fonida bu bank ishonchliligi va mustahkamligi uchun muhim
ko‘rsatkichdir.
•
Kreditlar qaytuvchanligi
2020 yildagi 81.2% ko‘rsatkichdan 2024 yilda
87.4% gacha oshgani, kreditlar sifatining yaxshilanganidan dalolat beradi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
319
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Ushbu omillar aktiv operatsiyalarning nafaqat hajm, balki samaradorlik jihatidan
ham yaxshilanganini ko‘rsatadi.
AKTIV
OPERATSIYALARNI
SAMARALI
YURITISH
STRATEGIYALARI
Tijorat banklarida likvidlikni oshirish uchun quyidagi strategiyalar samarali
bo‘lib kelmoqda:
1.
Kredit portfelni diversifikatsiya qilish
– yirik va uzoq muddatli kreditlar
bilan bir qatorda, kichik va qisqa muddatli kredit liniyalarining ulushini oshirish
orqali pul oqimlarining tez aylanishiga erishilmoqda.
2.
Likvid aktivlarni portfellashtirish
– banklar o‘zlarining likvidlik
darajasini saqlash uchun qisqa muddatli, kam riskli moliyaviy instrumentlar,
jumladan, davlat obligatsiyalari, depozit sertifikatlari, REPO bitimlariga keng
miqyosda kirib bormoqda.
3.
Risklarni boshqarish tizimlarini raqamlashtirish
– moliyaviy
monitoring va prognozlash tizimlarining avtomatlashtirilgan modellar asosida
tashkil etilishi risklarni oldindan aniqlab, likvidlikka salbiy ta’sir qilishining
oldini olmoqda.
4.
Likvidlik stress-testlari
– banklar endilikda kvartalda kamida bir marta
“likvidlik stress-test” o‘tkazib, turli ssenariylarda likvidlikning barqarorligini
baholab bormoqda.
5.
O‘zaro banklararo kredit liniyalari
– banklar bir-birlari bilan qisqa
muddatli kreditlar orqali zaxira likvidligini samarali boshqarib kelmoqda.
Tahliliy xulosa:
•
Kredit portfeli tarkibida mikro va kichik biznes kreditlarining ulushi
oshirilgani yuqori likvidlikka olib kelgan.
•
Qisqa muddatli davlat obligatsiyalariga investitsiyalar bankning tezda
likvidlikka aylantira oladigan aktivlarini ko‘paytirdi.
•
Risklarni boshqarish tizimi kuchaytirilgani kreditlar qaytuvchanligini
ijobiy ta’sir etdi.
XULOSA
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
320
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, tijorat banklarining likvidligini oshirishda aktiv
operatsiyalar muhim strategik omil hisoblanadi. Xususan, kredit siyosatini
diversifikatsiya qilish, qisqa muddatli va yuqori likvid aktivlarga investitsiya kiritish,
kredit risklarini tahlil asosida boshqarish bank moliyaviy barqarorligiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Aktiv portfelni samarali boshqarish orqali banklar nafaqat likvidlik
darajasini oshiradi, balki mijozlar ishonchini ham mustahkamlaydi.
TAKLIFLAR
1.
Banklar kredit portfelini mijoz turlari bo‘yicha segmentlab, yuqori
likvidlik keltiruvchi kredit liniyalariga ustuvorlik bersin.
2.
Qisqa muddatli obligatsiyalar va depozit sertifikatlariga
investitsiyalar ulushini oshirish lozim.
3.
Likvidlik risklarini baholovchi avtomatlashtirilgan monitoring
tizimlarini joriy etish zarur.
4.
Har chorakda aktiv-portfel samaradorligi bo‘yicha ichki audit
tizimini joriy etish foydali bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Mishkin, F. S. (2022).
The Economics of Money, Banking, and
Financial Markets
. Pearson.
2.
Rose, P. S., & Hudgins, S. C. (2023).
Bank Management &
Financial Services
. McGraw-Hill Education.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki yillik hisobotlari (2020–
2024).
4.
Qodirov A., Yo‘ldoshev B. (2023). “Tijorat banklarida risklarni
boshqarish mexanizmlari”,
Bank va Moliya
, №2.
5.
Karimova M. (2021). “Moliyaviy ko‘rsatkichlar va ularning bank
likvidligiga ta’siri”,
Iqtisodiyot va innovatsiya
jurnali.
