Arts and Humanities

Қадим ва илк ўрта асрларда Нахшаб номи остида алоҳида тарихийгеографик вилоят ёки ҳукмдорлик (мулклик) сифатида билинган Қарши Суғд воҳасининг таркибий бир қисми бўлиб, Кеш билан бирга Жанубий Суғд ҳукмдорликларидан бири бўлган. Ривожланган ўрта асрларда Насаф номи билан танилган ушбу тарихий-географик вилоят Чиғатой улуси, Темурийлар, Шайбонийлар, Аштархонийлар ва Бухоро амирлиги даврида асосан Қарши номи билан юритилган. Шу билан бирга, ўрта асрларга тегишли араб, форс ва туркий тилли тарихий ва адабий асарларда Насаф номи билан ҳам тилга олингани кўзга ташланад

Хаялдын шанарак х.ам жэмийеттеги орны айрыкша болып, мэмлекеттин сиясий, социал-экономикалык хам мэдений рауажланыуында улеси Улкен- Солай екен, каракалпак халкы да, баска халыклар сыяклы хаял кызларды айрыкша хурмст стип. олардыц жэмийетлик орталыктагы орнын жокары бахалайды.

Каракалпакларда кызлар тэрбиясы хам оларда жаслытынан баслап келинликке таярлау дэстурлери XX эсирдиц басына шекем патриархарлык иегизлер менен характерленеди. Каракалпакларда хаялдыц рауажланыуында «кызлык дэуири» жудэ улкен эхмийетке ийе болтан, себеби сол дэуирде хаял келешекте шацараклык турмыс ушын зэрур болган конликпслсрди алып, хожалыкты жургизиуди хэм айырым онсрлерди уйренген. Эсиресе, жас кызларды келинликке таярлауда жецгениц роли улкен болып, ол тууысканлар ишинде илимий жактан белгили бир «институт» бола алады.

Түркий халықлар фольклорын салыстырмалы типологиялық изертлеў миллетлердиӊ үрп әдетлерин, миллий салт-дәстүрлериниӊ пайда болыўын ҳәм миллий тийкарларын үйрениўде баслы ўазыйпалардан бири болып есапланады. Халық фольклорын изертлеў бойынша ерисилген табыслар өзбек ҳам қарақалпақ халықларында той-мәресимлер ҳәм оларда қолланылатуғын салт-дәстүрлерди анықлаўда жәрдем береди. Усы орында түркий халықларыныӊ көпшилигинде, әсиресе, өзбек, қарақалпақ, т.б. халықларда келин түсириў мәресимлерин өткериў, усы мәресимде қолланылатуғын салт-дәстүрлер, исенимлерди салыстырмалы изертлеўде күтилген нәтийжеге ерисиўде үлкен әҳмийетке ийе. Мәселен, өзбек, қарақалпақ халықларының фольклорында келин түсириў тойы болады. Усы тойда келин уйине келгенде бетин ашыў дәстүри бар. Сол ўақытта «Беташар» қосықлары айтылады. «Беташар» қосығы айтылған ўақытта келинниң үстине ақ орамал жаўылып, түскен үйиниң ағайын, туўған-туўысқанларына, ата-енесине, қоңсы-қобасына ийилип сәлем бериўи керек болады. Сол ўақытта жасы үлкен апалардан биреўи келинниң орамалының ушына анар, алма, тут ҳәм т.б. ағашлардың шыбығын байлап, бир кишкене баланың қолына услатып турады. Мине, бул дәстүр келин мийўели ағаштай өнип-өссин деген түсиник пенен әмелге асырылады.

Каракалпак халкыньщ тарийхын изертлеуде тарийхшылар бир каиша дереклерден пайдаланады. Олар кол жазбалар, археологиялык, антропологиялык, этнографиялык дереклерин айтыу жудэ орынлы. Сонлыктан да миллий урп-эдетлеримизди, езлигимизди анлататугын, миллий мактаныш оятатутын уллы тарийхымыз бенен хакылы турде мактанатутын тарийхымызды хэр тэреплеме пукта уйренип, онын ибратлы сабакларынан онимли пайдаланыуымыз зэрур. Гэрезсизлигимизди бсккемлсу хэм мэмлекстимизди рауажландырыуда халкымыздын усындай бай урп эдетлерин тиклеп дэуирге сай жаналыклар мснсн байытып барыуымыз керек. Усы коз карастан Караганда бугинги купи халкымыздын нешше мыц жыллар дауамындагы кунделикли турмысындагы тэжирийбелердиц нэтийжесинде пайда болып кэлиплесип барган хэм тэрбиялык характерге ийе болган суусызлык жылларында колланган урн адетлерди уйренип х.эм оны кен жэмийетшиликке угит нэсият етип барыу улкен эхмийетке ийе.

Қамчибек Кенжанинг “Балиқ ови” ҳикояси ўзбек адабиётидаги энг яхши ҳикоялар юзталигига киритилган. Мазкур ҳикоя инсоннинг ўз фарзандлари соғлиги учун нақадар масъул эканлиги ҳақида. Ёш авлод саломатлиги эса ҳар доим долзарб бўлиб қолади.

Мақалада лириканың өзіне тән ерекшеліктері, қазіргі қазақ-қарақалпақ лирикасының даму үдерістері сөз болады. ХΙХ ғасырда Абай, Әжінияздан бастау алған қазақ-
қарақалпақ лирикасының қазіргі таңдағы өзіндік сипаты мен бағытына тоқталады

Инсонлар бўладики, ўзининг комиллиги, меҳнатсеварлиги, фидоийлиги, бағрикенглиги, ватанпарварлиги, дилкашлиги, одамохунлиги, оилапарварлиги, фикрлаш доирасининг теранлиги, юксак дидлилиги ҳамда ўзига хос дунёқараши билан бошқалардан ажралиб туради.

Жамиятнинг ижтимоий-иқтисодий ва маданий жиҳатидан турли тарихий тараққиёт босқичларида ривожланиш жараёнини шаҳарсозлик маданияти ёрқин тасирлайди. Ўтроқ ҳаёт, суғорма деҳқончилик, хўжалик соҳасидаги барча билимларнинг тараққиёти асосида вужудга келган шаҳарлар жамиятнинг ижтимоий иқтисодий ва маданий-этник жиҳатидан қудратини, далатчилик масалаларини намоён этади

Жанубий Ўзбекистон ҳудудидан ўтган қадимги йўллар масаласига турли тадқиқотлар бағишланган. XIX асрнинг 70-йилларидан бошлаб, ўрта асрлар муаллифларининг маълумотларига таянган ҳолда, Амударё кечувлари ҳамда Балхдан Кеш ва Самарқандга олиб борувчи йўллар таърифланган [1]. Шунингдек, юнон-рим манбалари асосида Македониялик Александрнинг Бақтрия шаҳридан Мароқандага юришлари ёритилган [2]

Тарих – ижтимоий ҳаёт тарзини ўзида акс эттирувчи кишилик жамиятининг ўтмишидир. Тарих бўлган воқеаларнинг ёритибгина қолмай, ундан сабоқ чиқаришга ва келажакни башорат қилишга ҳам имкон беради. Шу жиҳатдан қараганда, тарихни объектив ва ҳаққоний ўрганиш хар бир даврнинг долзарб масаласи бўлиб келган

Ҳозирги вақтда Ўрта Осиёнинг қадимги аҳолиси ҳисобланган орийлар тарихи долзарб бўлиб келмоқда. Уларнинг милоддан аввалги II минг йилликнинг охирида Ҳинд ва Ганга дарёлари оралиғидаги ҳудудга бостириб кириши, Мохенжо Даро ва Хараппа маданиятлари инқирозидан сўнг қадимги Ҳинд цивилизациясини янгидан ривожланишига сабабчи бўлган эди.

Қадимги давр меъморчилиги тарихини ўрганишда иншоотларнинг реконструкция моделлари ҳам муҳим илимий аҳамиятга эга. Мазкур реконструкция моделлари тадқиқотнинг энг муҳим хулосаларини ўзида акс эттириши ҳамда барча соҳа вакиллари учун тушунарли бўлиши билан ҳам ўзига хос ўринга эга

Ғузор беклигининг географик ўрни Ҳисор тоғ тизмасининг ғарбий ён бағридаги адирларга тўғри келади ва Қаршидан 45 верст жанубий шарқда жойлашган[1:663]

Инсоният тарихида савдо йўлларининг аҳамияти жуда муҳим ўрин эгаллайди. Кишилик жамиятининг бронза давридан, баъзи жойларда ундан ҳам анча аввал, маълум ихтисослашган йўллар пайдо бўлганлигини биламиз. Уларнинг пайдо бўлишида қабилалар, халқлар ва давлатлараро алоқалардан келиб чиққан иқтисодий, этник, сиёсий ва маданий эҳтиёжлар сабаб бўлди. Дастлаб Ўрта ва Яқин Шарқда Бадахшоннинг лаъл(лазурит)ига бўлган эҳтиёж “лазурит йўли”нинг вужудга келишига олиб келган. Милоддан аввалги VI-IV асрларда эски йўллар асосида Эронда (Ахамонийлар империяси даврида такомиллашиб борган) “шоҳ йўли” таркиб топади. Кейинчалик бу йўллар негизида Буюк ипак йўли ва бошқалар такомиллашиб боради.

Охирги беш йилда Ўзбекистон Республикасида ижтимоий ҳаётнинг барча жабҳаларида Харакатлар стратегияси асосида стратегик аҳамиятга эга бўлган ўзгаришлар амалга оширилди.Жумладан олий таълим ва кадрлар тайёрлаш тизими мамлакат эҳтиёжларидан келиб чиқиб ҳамда жаҳон таълим маконидаги тенденцияларни инобатга олган ҳолда тубдан ислоҳот қилинди.

Тарихдан маълумки ҳар қандай жамиятнинг тараққиёти, аввало, одил ҳукмдорга кўп жиҳатдан боғлиқ. Айнан шундай ҳукмдортлар орият, ғурур, садоқат ва олий даражадаги ҳукмдор шаънининг тимсолига айланишган. Ушбу мақола асосида давлатчилигимиз тараққиёти босқичларининг маълум даври аниқ маълумотларга таянган ҳолда асослашдан иборат. Зеро, “миллий ўзликни англаш, Ватанимизнинг қадимий ва бой тарихини ўрганиш, бу борада илмий тадқоқот ишларни кучайтириш...”га алоҳида аҳамият берилмоқда [1].

Ўзбекистонда  Шарқшуносликнинг  ХХ  аср  60-йилларидан кейинги  тараққиёт  даврлари ҳақида гап кетганда кўз олдимизда энг аввало, аллома устоз, улкан шарқшунос олим, моҳир педагог, истеъдодли таржимон, шоир ва адиб, юксак салоҳиятли ташкилотчи-раҳбар Шоислом Маҳмудович Шомуҳамедовнинг (1921-2007) табаррук сиймолари гавдаланади. Устознинг  шарқшунослик  дунёсига  илк  қадамлари  Ўрта  Осиё  давлат  университети (Ҳозирги Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети)нинг Шарқ факультетига ўқишга кирган 1947 йилдан бошланади.

Современный этап цивилизационного развития, переход к постиндустриальному, информационному обществу требует от системы высшего образования, как социокультурного института, обновления содержания его функций, приведения образовательных программ в соответствии с потребностями современного уровня производства и общества.

Ўзбекистонда эроний тиллардан форс тилини ўрганиш IX асрдан, сомонийлар сулоласи Бухорони пойтахт қилиб, форсий-дарий тилини “сарой тили” деб эълон қилган даврдан бошланган. Бу ўлкада форс тилининг бунчалик кенг ёйилиши бир неча омилларга эга. Сомонийлар салтанати Мовароуннаҳр, Хуросон ва ҳозирги Эрон қаламравини ўз ичига олган. Бу даврда шоирлардан Рудакий, Дақиқий, Қатрон, Фирдавсий ва Анварий, Шаҳид Балхий ҳамда бошқа кўплаб шоир ва ёзувчилар форс тилида ижод қилишган.

Тарихдан маълумки, ҳар бир давлатнинг давлат бошқаруви расмий жараёнларида ўзига хос анъалари мавжуд бўлиб, бу ҳолат дипломатик муносабатлар, хусусан, расмий қабулларда яққол кўзга ташланади. Расмий қабул маросимлари ҳақида қатор тарихий манбалар маълумот бериб ўтган. Хусусан, Бухоро амирлигида бўлган Эрон элчиси Аббосқулихон ўз сафарномасида расмий қабул маросимларида иштирок этувчи амалдорлар, элчиларни қабул қилиш тартиби ҳақида тўхталиб ўтади.

Ўзбекистон тарихан бой маданият маркази, дунё илм фан ўчоқларидан бири бўлиб келган. Мутахассислар томонидан Марказий Осиё минтақасида хонликлар даври (XVI-XIX асрлар) турғунлик, тараққиётдан ортда қолиш, илм-фан ривожидан тўхташ даври сифатида баҳоланади. Аммо, ушбу даврда ҳам мамлакат ривожи, унинг дунё билан савдо-иқтисодий алоқаларини қайта йўлга қўйиш борасида ҳаракатлар бўлган. Шундай уринишлардан бири элчи Эрназар Мақсуд ўғли томонидан амалга оширилган. Шунингдек, Марказий Осиё хонликларида мадраса таълими ривожланишдан тўхтамаган эди. Ҳукмдорлар, йирик амалдорлар, савдогарлар ва катта сармоя эгалари ўз ҳисобидан мадрасалар ва масжидлар қурдирган ҳамда унда таълим ва илмни ёйиш ишларига ҳомийлик қилганлар. Элчи ва йирик савдогар Эрназар Мақсуд ўғли ҳам ўз олдига шундай эзгу мақсадларни қўйган эди.

Преимущества использования электронного портфолио в качестве инструмента оценки заключаются в том, что оно способствует обучению на протяжении всей жизни, поскольку оно помогает собирать, контролировать и изучать опыт обучения студентов, с его помощью преподаватели и студенты могут улучшить метапознание, передать истинную концепцию или новую информацию и использовать анализ данных (Chang, Chou & Liang, 2018); студенты могут использовать мультимедийные артефакты, включая видео и аудио, чтобы сделать портфолио более интересным; кроме того, электронное портфолио более практично по сравнению с обычными методами, потому что оно хранится на флэш- или виртуальных накопителях и не требует большого пространства (Mohamad, Embi & Nordin, 2016)

Ўзбекистоннинг мустақиликка эришганидан сўнг, архив иши соҳасида амалга оширилган ислоҳотларни ва тарихни ёритишда архив манбаларини қўллаш, тасвирий ва аудиовизуал материалларнинг тарихий манба сифатидаги ахамиятини ўрганиш масалаларига эътибор кучайди