Barcha maqolalar
Қўшма кранио-фациал шикастланишлари бўлган беморларни даволаш ва тактикани танлаш
ҚЎШМА КАЛЛА СУЯГИ ВА БОШ МИЯ ШИКАСТЛАНИШЛАРИДА МИЯ ИККИЛАМЧИ ЖАРОҲАТЛАРИНИ ЖАРРОҲЛИК УСУЛ БИЛАН ДАВОЛАШНИНГ ЗАМОНАВИЙ ЖИҲАТЛАРИ
Қозиқ тишлар дистопиясининг даволаш усуллари
Дистопия- бу козик тишнинг вестибуляр жой олиши (Хорошилкина Ф.Я., Калвелис Д.А., Курляндский А.Е., Персин Л.С. ). Қозиқ тишларнинг вестибуляр жой олишига жағ суякларининг кам ривожланганлиги, тиш муртагининг нотуғри жойлашгани хамда ён тишларнинг мезил томонга сурилиши оқибатида тиш ёйининг олд томонини торайиб қолиши сабаб бўлади (Нигматов Р.Н., Шамухамедова Ф.А., Нигматова И.М., 2021). Айрим тишларнинг дистопияси барча тиш-жағ аномалияларнинг 45-63% ини ташкил қилади. Кўпинча қозиқ тишларнинг дистопияси 33% холда учрайди. Ушбу аномалия олд тишлар йирик бўлганида (макродентия), сонидан ортиқ (гипердентия) тишлар бўлганида хам кузатилади.
Қишлоқ ахолиси орасида пародонталогик касалликлар ва оғиз бўшлиғи гигиенси тушунчасини ўрганиш
Пародонт – генетик ва функционал умумийликка эга тўқималар комплексини бирлаштиради: милк, альвеола суяги, периодонтал боғлам ва цементдан ташкил топган. Ушбу комплекс тўқималарни маьлум бир қисми зарарланиши пародонтологик касалликларни келтириб чиқаради. Бугунги кунда пародонтологик касалликлар стоматологик касалликларни ўртача 87%ни ташкил килади. Хозир барча СНГ давлатларида дунё стоматологлари қуллайдиган пародонт касалликлари таснифига кўп жиҳатдан мос келадиган тасниф XVI бутун иттифоқ стоматологлари пленумида (Ереван шаҳри) 1983 йилда қабул килинган бўлиб Улар куйидагилар : I. Гингивит (gingivitis) — маҳаллий ва умумий нохуш таъсиротлар оқибатида келиб чиқадиган ва тиш милк бойлами бутунлиги бузилмасдан кечадиган милк яллиғланиши.II. Пародонтит (parodontitis)—Пародонт тукимасини ва жағлар альвеола ўсимтаси суяги тузилишини бузиб борадиган (деструкция) пародонт тўқимасининг ЯЛЛИҒЛАНИШИ. III.Пародонтоз (pаradontosis)—пародонтнинг дистрофик зарарланиши.IV.Пародонт тўқимасининг сўрилиши (лизис) билан кечадиган идиопатик касалликлар (пародонтолиз — paradontolysis) —Папийон-Лефевра синдроми, нейтропения, гаммаглобулинемия, компенсацияланмаган қандли диабет ва бошкалар).V. Пародонтома (parodontoma)—ўсмалар ва ўсмасимон касалликлар (эпулис, фиброматоз ва бошкалар).
Қишлоқ ахолиси орасида пародонталогик касалликлар ва оғиз бўшлиғи гигиенси тушунчасини ўрганиш
Пародонт – генетик ва функционал умумийликка эга тўқималар комплексини бирлаштиради: милк, альвеола суяги, периодонтал боғлам ва цементдан ташкил топган. Ушбу комплекс тўқималарни маьлум бир қисми зарарланиши пародонтологик касалликларни келтириб чиқаради. Бугунги кунда пародонтологик касалликлар стоматологик касалликларни ўртача 87%ни ташкил килади. Хозир барча СНГ давлатларида дунё стоматологлари қуллайдиган пародонт касалликлари таснифига кўп жиҳатдан мос келадиган тасниф XVI бутун иттифоқ стоматологлари пленумида (Ереван шаҳри) 1983 йилда қабул килинган бўлиб Улар куйидагилар : I. Гингивит (gingivitis) — маҳаллий ва умумий нохуш таъсиротлар оқибатида келиб чиқадиган ва тиш милк бойлами бутунлиги бузилмасдан кечадиган милк яллиғланиши.II. Пародонтит (parodontitis)—Пародонт тукимасини ва жағлар альвеола ўсимтаси суяги тузилишини бузиб борадиган (деструкция) пародонт тўқимасининг ЯЛЛИҒЛАНИШИ. III.Пародонтоз (pаradontosis)—пародонтнинг дистрофик зарарланиши.IV.Пародонт тўқимасининг сўрилиши (лизис) билан кечадиган идиопатик касалликлар (пародонтолиз — paradontolysis) —Папийон-Лефевра синдроми, нейтропения, гаммаглобулинемия, компенсацияланмаган қандли диабет ва бошкалар).V. Пародонтома (parodontoma)—ўсмалар ва ўсмасимон касалликлар (эпулис, фиброматоз ва бошкалар).
Қисқа спектерли инфракизил нурлатиш билан жағости соҳаси одантоген флегмонасини комплекс даволаш
Қисман иккиламчи адентия билан дентоалвеоляр тизимда компенсацион-адаптив механизмлар
Қаррилик макуляр дегенерацияси: олдини олиш ва эрта аниқлаш йўлларини излаш
Текширув мақсади: қаррилик макулодистрофия ривожланишини башоратлаш ваэрта аниқлашга ишлаб чиқилган электрон дастурни кўллаш ваўрганиш. Дастур 120 одамда текширилди. Шулардан 53та одамда [44,2%) «Макулодистрофия йўқ» дебдиагноз кўйилди, 27та одамда (22,5%)- «Макулодистрофия эрта босқи- чи (AREDS бўйича 2 категория)» аниқланди, 22 тада (18,3%) - «Макулодистрофиия ўрта босқичи (AREDS бўйича 3 категория) аниқланди», 18тада (15%) - «Макулодистрофиияни осир босқичи (AREDSбўйича 4 категория)» аниқланди. Ҳулоса: ишлаб чиқилган электрон дастур қаррилик макулодистрофия ривожланишини башоратлаш ва эрта аниқлаш, кейинги тактикани белгилашусули сифатида кенг кўлланиши мумкин.
Қарилик макулодегенерациясини даволашни такомиллаштириш
Мавзунинг долзарблиги. Қарилик макулодегенерацияси кекса кишиларда учрайдиган кенг тарқалган касаллик бўлиб, тўр парда пигментли қавати ва Брух мембранасининг зарарланиши билан кечадиган ва иккала кўзда марказий кўришнинг қайтмас ўзгаришларига ҳамда меҳнат қобилиятининг кескин пасайишига олиб келади.
Қарилик макулодегенерациясида каротиноид дори воситаларининг самарадорлигини баҳолаш
Қарилик макулодегенерацияси кекса кишиларда учрайдиган кенг таркдлган касаллик бўлиб, тўр парда пигментли кавати ва Брух мембранасининг зарарланиши билан кечадиган ва иккала кўзда марказий кўришнинг қайтмас ўзгаришларига ҳамда меҳнат қобилиятининг кескин пасайишига олиб келади. Ҳозирги пайтда Европа минтақасида 18,5 миллион киши қарилик макулодегенерацияси билан оғрийди. 2025 йилга келиб, бу кўрсаткич 28 миллион кишини ташкил қилиши мумкин. Бу ўртача 40% ни ташкил қилади [Бикбоев М.М., Маликова А.Л., Алтынбаев, 2008]. ЖССТ маълумоти бўйича 2003 йилда аҳолининг 100000 кишидан 300 кишида учраган [Е.С.Либман]. Охирги 20 йил ичида бутун жахон бўйича кўрсаткич 12 миллион кишини ташкил қилган [Е.С.Либман, 2006]. Кейинги йилларга келиб қарилик макулодегенерацияси бироз ёшармокда ва нисбатан меҳнатга ярокли аҳоли орасида хам учрамокда [Басинский С.Н., 2004, БикбоевМ.М.. 2008].
Қари ва кекса ёшдаги аёлларда тарқалган пародонтитнинг кечиши, патогенетик даволаш ва олдини олиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Таркалган пародонтит (ТП) билан касалланиш даражаси 50 ёшдан катта ахоли ўртасида 50 дан 100 фоизгача етади. ТП ни организмнинг бошқа соматик касалликлари, жумладан, суяк тўқимасининг тизимли касаллиги бўлган остеопороз билан ўзаро боғлиқлиги алохида қизикиш уйғотади. Остеопороз хам ТП сингари ахолининг барча ёш қатламларини, айниқса, кекса ва қари ёшдаги аҳолини оммавий тарзда зарарлаши билан ифодаланади.
БЖССТ маълумотларига кўра ТП билан касалланган беморларда тишларини йўқотиш даражаси кариес асоратларига нисбатан беш марта кўп учраши, менопауза давридаги хар учинчи аёлда остеопороз кузатилиши, ушбу икки касалликнинг асосида суяк массаси камайиши билан тавсифланади (характерланади). Натижада айрим холатларда суяк мўрт бўлиб синиши юзага келади, бошқаларда тиш йўқотилиши каби асоратлар ривожланади.
Шу жиҳатдан, кекса ва кари ёшдаги аёлларда таркалган пародонтитни клиникаси, патогенетик профилактикаси ва даволаш усулларини такомиллаш-тириш ва самарали ёндашувини ишлаб чиқиш жахон миқёсида муҳим илмий вазифалардан бири ҳисобланади.
Мазкур йўналишдаги илмий изланишларни амалга оширишда минтакавий омилларни эътиборга олган холда кекса ва кари ёшдаги аёлларда кечувчи ТП нинг клиник кечиш хусусияти ва касаллик учраш даражасини ҳамда аёллар ёши, ҳомиладорликлар сони, постменопауза даврининг бошланиши ва унинг оғирлик даражаси, менопауза давридаги суяк синишлари кабилар негизида ТП кечиш огирлиги, олинган тишлар, ТП билан касалланган аёллар организмида юз берувчи жараёнлар ўртасидаги корреляцион боғлиқликни илмий жихатдан аниқлаб бериш муҳим аҳамият касб этади.
Ушбу касаллик профилактикаси ва давоси усулларини такомиллаштиришда остеопороз негизида кечувчи ТП билан оғриган аёлларда пародонт тўқимасининг рентгеноденситометрик ва клиник ҳолатини ҳамда бирламчи ва иккиламчи остеопорози мавжуд аёлларда пародонтитни кечишининг илмий жиҳатдан қиёсий бахоланиши изланишлар сифатини, ўз навбатида стоматоло-гик тиббий хизмат самарадорлигини оширишнинг муҳим омилларидан бири хисобланади.
Алохида таъкидлаш керакки, кекса ва кари ёшдаги аёлларда остеотроп терапияни қўллаш орқали даволаш самарасини оширувчи, остеопорозни олдини олувчи ва пародонтитни узок муддатли ремиссиясига олиб келувчи ТП ни даволаш схемасини ишлаб чикиш зарур. Бу эса ўз навбатида мазкур касаллик профилактикаси ва давоси самарадорлигини оширишнинг илмий-услубий асосларини такомиллаштиришда алохида ахамият касб этади.
Диссертация тадқиқоти юкорида келтирилган илмий муаммоларни хал этишга йўналтирилган бўлиб, унда кекса ва кари ёшдаги аёлларда бирламчи ва иккиламчи остеопороз билан бирга кечувчи таркалган пародонтитни кечиш хусусиятларини аниқлаш хамда патогенетик даволаш ва профилактика усул-ларини такомиллаштириш юзасидан тегишли таклифларнинг ишлаб чиқилиши билан мазкур тадкикот мавзусининг долзарблигини белгилаб беради.
Мазкур диссертация Узбекистан Республикаси Президентининг 2015 йил 18 февралдаги ПҚ-2302-сонли карори билан тасдикланган «Кексаларни эъзозлаш йили» давлат дастурида белгиланган тиббиёт муассасалари фаолияти самарадорлигини ошириш, замонавий талаб ва стандартларга мувофик кекса ёшдаги ахолига юқори сифатли тиббий ёрдам кўрсатишни таъминлаш вазифа-ларини илмий жихатдан хал этишга хизмат қилади.
Тадқиқот мақсади - кекса ва кари ёшдаги аёлларда бирламчи ва иккиламчи остеопороз билан бирга кечувчи таркалган пародонтитни кечиш хусусиятларии урганиш ва патогенетик даволаш ва профилактика усулларини ишлаб чиқиш.
Диссертация тадқиқотининг илмий янгилиги қўйидагилардан иборат:
Узбекистан Республикасида истиқомат килувчи кекса ва кари ёшдаги аёллар яшаш шароитларини эътиборга олган холда бирламчи ва иккиламчи остеопороз негизидаги кечувчи ТП нинг клиник кечиш хусусиятлари, касалликни учраш даражаси аниқланган;
аёллар ёши, хомиладорликлар сони, постменопауза даврини бошланиши ва огирлик даражаси, менопауза давридаги суяк синишлари сонини эътиборга олиб, ТП кечиш огирлиги, олинган тишлар сони, ТП билан касалланган
организмида юз берувчи жараёнлар уртасидаги корреляцией боғлиқликлар аниқланган;
остеопороз негизида кечувчи ТП билан огриган аёлларда пародонт тўқимасининг рентгеноденситометрик ва клиник ҳолати бахоланган;
бирламчи ва иккиламчи остеопороз мавжуд аёлларда пародонтитни кечиши қиёсий бахоланган;
остеопороз фонидаги ТП мавжуд беморда остеопеник бузилишларни суяк ремоделланиши биокимёвий маркерлари бахоланган;
кекса ва кари ёшдаги аёлларда остеотроп терапияни қўллаш орқали даволаш самарасини оширувчи, остеопорозни олдини олувчи ва пародонтитни узок муддатли ремиссиясига олиб келувчи ТП ни даволаш схемаси ишлаб чиқилган.
ХУЛОСА
1. Клиник текширувларда остеопороз оғирлик даражаси ва давомийлиги, хомиладорликлар сони ортиб бориши билан пародонт патологияларини кўпайиб бориши аникланди. Эрта менопауза ва ижтимоий шароитларни пародонт тўқималарига салбий таъсири отир структур-деструктив шикастланишлар устунлиги билан намоён бул ди.
2. Кекса ва кари ёшдаги аёлларда ТП клиник кечиши альвеоляр ўсиқ қирраларида деструктив жараёнларни чукурлашиб бориши ва уларнинг минерал зичлигини камайиши билан кечади. Остеопороз билан касалланган беморларда альвеоляр усик минерал зичлигини камайишининг ўртача умумий самараси остеопороз бўлмаган худди шундай беморлар гурухидан 68,72 фоиз устун булди.
3. Бирламчи ва иккиламчи остеопороз мавжуд беморларда ТП патогенезида пародонтнинг махаллий яллигланиш-деструктив шикастланишини огирлик даражасини белгилаб берувчи суяк метаболизмини бузилиши мухим ахамият касб этади. Суяк метаболизмини бузилиш механизмларида суяк ремоделланишини сусайиши устунлик килиб, фон патологиясиз ТП да 41,76 фоизга устунлик килади ва мос холда резорбция механизмларини 9,05 фоизга тенг бўлди.
4. Комплекс терапияга махаллий ва тизимли тарзда кунжут мойи ва ловостатинни кушилиши ремоделланишни максимал даражада фаоллашишига ва альвеоляр ўсиқ резорбциясини камайтиришга олиб келди. Бунда ремоделланишнинг фаоллашш умумий самарадорлиги даволашнинг 3 ойида 69,31 фоиз, 6 ойида - 45,35 фоиз; резорбция механизмларини сусайиши мое равишда 55,7 фоиз ва 30,10 фоиз тент бўлди.
5. ТП билан касалланган беморларни комплес даволаш муолажаларига остеотроп воситаларини киритилиши максимал клиник самара кўрсатади: гигиена индекси, пародонтнинг яллигланиш ва деструкцияси умум кабул қилинган даволашдан 13,0 фоиз юқори; даволаниш муддатлари 3,96 кунга қисқарди; ремиссия давомийлиги эса 8,77 ойга узайди.
6. ТП билан касалланган беморларнинг комплекс даволашда антирезорбтив препаратларни қўллаш самарадорлигини таккосий бахолашда бирламчи остеопороз негизидаги ТП да остеогенон, иккиламчи остеопороз фонидаги ТП да эса кунжут мойи кўпрок самара бериши аникданди. Остеопороз кузатилмаган беморларда кунжут мойи профилактик мақсадларда фойдаланилишида суяк тўқимаси ремоделланиши жараёнларини мувозанатлашиши, суяк резорбцияси интенсивлигини акс эттирувчи кўрсаткичларни яхшиланишига олиб келди.
7. Иккиламчи остеопороз негизидаги ТП ни комплекс даволашда ловостатинни қўллаш Cross Laps кўрсаткичи орқали ифодаланувчи 1 типдаги коллаген дегратация махсулотларини сийдикдан ажралишини камайишига олиб келди, кондаги ишқорий фосфатаза фаоллини камайиши эса антирезорбтив самарадан далолат беради.
Қандли диабетда кўриш органининг шикастланишининг клиник ва эпидемиологик жиҳатлари
Цдндли диабет оқибатида курув аъэосида пайдо буладиган уага- ришларни текшириш, офтальмолэгияяинг долэарб масалаларига киради. Республикамизда бу соҳага дойр шилар жуда кам, ҳамда эпидемиология масадалари яхши урганилмаган, Ушбу иш даврида Тошкент шаҳрида яшовчи инсулинга царам ва Карамсиз булган цанд касаллиги билан ҳасталанган 600 бемор текши- рилди ва куриш аъэосида булган уэгаришлар бсрлиги. аницланди. Нуэ тубидаги уэгаришлар цандли диабетни I тури билан ҳасталан- ган беморларда 83,68% аяицланди, 11 тури билан ■ҳасталангак беморлар- да эса 84.53Z аницланди. Щуни такидлаб утиш керак-ки,инсулинга царам булмаган беморларга нисбатан инсулинга карам цандли диабет беморла- рида куэ тубидаги Уэгаришлар чукурроқ ва оғирроқлиги аник^ланди. Клиник текширишлар цатижасига Караганда қандли диабет ҳзстали- гида гавҳарни ҳираланиши беморларни бшини улгайиши, касалликни огирдиги ва давомлилигига боглиц.. ₽иэ тавсия цилган тасниф буйича цандли диабет ҳасталигида куа тубидаги уэгаришларни тацсимлаш мутаҳассисларга даволаш режасини тугри тувишга имкон яратади. Диабетик ретинопатияни ҳатар омнлларини интеграл ба>;олаци шуни курсатдики, инсулинга царам бўлган ва тиарам булмаган диабет да ҳатар омиллари бир хил.лекин улар’ни 1гасалликни келиб чициши ва аурайишига татсир кучи ҳар хил экан. Қандли диабет ҳасталигидэ тур пардани уэгариавши олдини олйш релаларпни тагоштлллэштиртя учун Сие ҳатар гуруҳлар алратдшс - "қулай ба'юрат","диққатга саговор" ва "ноқулай башорат". Ҳамда бу гуруҳларяя кднча вақгда ва неча марта текшириш кераклигини ншлаб чиқардик. 2005 йилгаче булган. даврда крндли диабет тарцаливш динамикаси- йн та\лил қилшвда 1,4 мартага купайиши анииугандн ва беморларни кур .булиб- крлганй инсулинга царам бўлган - 5,67% ва яа қарам булмаган диаСетда - 11,11% ташкил қилди. Мана шуларга асослаииб офтальмо-ди- вбетологик соҳани ташкил қилиш масадга мунофиқ деб топйлди.
Қандли диабетга чалинган болаларда стоматологик касалликлар ривожланиши учун мавжуд бўлган хавф омилларининг аҳамияти
Қандли диабет билан оғриган болаларда асосий стоматологик касалликларнинг олдини олиш дастурининг самарадорлигини баҳолаш.
Қандли диабет билан оғриган болаларда стоматологик касалликларда цитокин звенонинг аҳамияти
Қандли диабет билан оғриган беморларда тиш имплантацияси пайтида алвеоляр тизмаларни ажратиш учун ультратовушли жарроҳлик.
Қандли диабет билан оғриган беморларда оғиз бўшлиғининг маҳаллий ҳимояси ва микрофлорасининг жағларнинг остеопластикаси ва тиш имплантациясидан кейин репаратив регенерацияга таъсири.
Қандли диабет билан оғриган беморларда ёпиқ синусни кўтариш тактикасини ишлаб чиқиш
Қалқонсимон-ҳиоид парданинг шикастланишларида ҳалқумни реконструкция қилиш
Қайталанувчи афтоз стоматитни озон қўллаган ҳолда даволашнинг самарадорлигини ошириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда қайталанувчи афтоз стоматитнинг (ҚАС) эпидемиологик маълумотларидан касалликнинг кенг миқёсда таркалганлиги, бу касалликнинг учраш даражаси эса 35,0% дан 60% гача ташкил қилади1. ҚАСнинг этиологияси бугунги кунгача тўлиқ аниқланмаган, мазкур касалликни даволашда катор мураккабликларни келтириб чиқармоқда, бу эса, ўз навбатида, ҚАСнинг даволаш самарадорлигининг пасайишига олиб келмоқда". Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ЖССТ)нинг маълумотларига кўра, ҚАСнинг келиб чиқиш сабаблари турлича бўлиб, бунга иқлим ўзгаришлари, овқат ҳазм қилиш тизимининг бузилиши каби кўплаб омиллар боғлиқ бўлиб келмокда.
Жаҳонда қайталанувчи афтоз стоматитни озон қўллаган ҳолда эрта ташхислаш, комплекс даволаш ва уни олдини олишда профилактик чора тадбирларнинг юқори самарадорлигига эришиш мақсадида катор илмий-тадкиқотлар амалга оширилмоқда. Бу борада, кайталанувчи афтоз стоматитни озон кўллаган ҳолда беморларда касалликнинг асосий хусусиятларини асослаш; организмининг ички аъзоларнинг функционал ва метоболик ўзгаришлари фонида стоматит касаллигини ривожланишнинг сабабларини асослаш; организмининг функционал тизими фаолиятининг кайталанувчи афтоз стоматитнинг эндоген ва экзоген таъсир хусусиятларини асослаш; беморлар оғиз бўшлиғи суюклиги ва қонида проантиоксидант тизими мувозанатини таъминлаш тизимини ишлаб чиқиш; кайталанувчи афтоз стоматитни олдини олиш максадида ахолини скрининг тизимига жалб қилишни такомиллаштириш, касалликни ташҳислашнинг оптимал тактикасини танлаш, кайталанувчи афтоз стоматит оркали ривожланадиган оғиз бўшлиғидаги салбий ўзгаришлар сабабларини асослаш; оғиз бўшлиғи ва ичак микробиоценознинг меъёрлашиши даражасини таъминлаш, оғиз бўшлиғи ва кон зардобидаги носпецифик резистент кўрсаткичлари ва уларнинг динамикасига комплекс озонтерапиянинг таъсир даражасини очиб беришга картилган даволаш тактикасини ишлаб чиқиш; касалликни ташхислаш ва даволаш, хамда ремиссия даврини узайтиришга каратилган тизимини ишлаб чиқиш, кайталанувчи афтоз стоматитни озон қўллаган ҳолда даволаш самарадорлиги ва ахолининг хаёт сифатини яхшилашга каратилган тадбирларни такомиллаштириш кабилар алохида ахамият касб этади.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда соғлиқни сақлаш тизими тубдан янгиланди. Касалликларни эрта ташхислаш ва даволашга алоҳида эътибор қаратиш натижасида кенг қамровли дастурий тадбирлар амалга оширилди, жумладан кайталанувчи афтоз стоматитни ўз вактида аниклаш ва даволашнинг самарали натижаларини амалга ошириш, касалликларни эрта ташхислаш натижасида афтоз стоматит касаллигини аниқлашга эришилиш орқали уларнинг патогенетик даволаш мезонлари такомиллаштирилди хамда ремиссия даврини узайтиришига эришилди. Шунга қарамасдан, ахолининг турли қатламлари орасида кайталанувчи афтоз стоматит касаллигини дифференциал ташхислаш, самарали ва сифатли даволашга йўналтирилган 2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси4га мувофик ахолига тиббий хизмат кўрсатиш даражасини янги босқичга кўтаришда мухим вазифалар, жумладан, кайталанувчи афтоз сотматик касаллигини олдини олиш ва эрта аниклаш, замонавий технологияларни қўллашни кенгайтириш орқали юқори малакали, сифатли тиббий хизмат кўрсатиш беморларнинг хаёт сифатини оширишда муайян ахамият касб этади.
Узбекистан Республикаси Президентининг «2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси»да, Узбекистан Республикаси Президентининг 2017 йил 07 февралдаги ПФ-4947-сон «Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тугрисида»ги Фармони, 2017 йил 20-июндаги ПҚ-3071-сон «Узбекистан Республикаси ахолисига ихтисослаштирилган тиббий ёрдам курсатишни янада ривожлантириш чора-тадбирлари тугрисида»ги карорларида хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда мазкур диссертация тадқикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади кайталанувчи афтоз стоматитни озонтерапия асосида даволаш тартибини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмнн янгнлнгн қуйидагилардан иборат:
турли огирликдаги кайталанувчи афтоз стоматитда оғиз бўшлиғи ва қон зардобидаги липидларнинг перикисли оксидланиши хамда антиоксидант тизими компонентлари ўртасидаги ўзаро боғлиқлиги кўп омилли комплекс тахлилини ўтказиш оркали даволаш тартибига ижобий таъсири исботланган;
кайталанувчи афтоз стоматитни комплекс даволашда маҳаллий ва тизимли озонтерапиянинг киритилиши ҚАС эрозив-ярали зарарланган сохаларда кон оқими модуляциясининг фаол механизмлари ошиши ва пассив механизмларининг пасайишига, микроциркуляциянинг яхшиланиши огиз бўшлиғи шиллиқ кавати репаратив жараёнларининг тезлашишига олиб келиши исботланган;
кайталанувчи афтоз стоматитни комплекс озонотерапия ёрдамида огиз бушлиги ва ичак микробиоценозининг меъёрлашишига хамда даволашнинг ремиссия даврини узайтиришига хамда узок муддатли даво натижаларининг самарадорлигини оширишга асосланган;
озонтерапия қўлланиши туфайли огиз бўшлиғи носпецифик омилларининг кучайиши, нейтрофил лейкоцитлар фагоцитар фаоллигининг ошиши, лизоцим фаоллиги ва slgA концентрацияси ошиши билан намоён бўлиши исботланган.
Хулоса
«Кайталанувчи афтоз стоматитни озон қўллаган ҳолда даволашнинг самарадорлигини ошириш» мавзусидаги фаласафа доктори (PhD) диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Озонотерапия қўллаган холда ҚАСни комплекс даволаш огиз суюклиги ва конда ЛПО-АОТ тизими дисбалансининг яхшиланишига ёрдам берди: бунда МДА концентрацияси пасайди, СОД фаоллиги, МДА/СОД-1000 ва АПА коэффиценти ошди. Огиз суюклиги ЛПО-АОТ тизими мувозанатининг меъёрлашувининг ўртача умумий самарадорлиги анъанавий терапиядан устун: махаллий озонтерапия кўлланганда >21,71% ва инфузион озонтерапия қўлланганда > 36,18% га яхшиланган; қондаги динамика, мос равишда, > 22,55% ва > 33,89% ни ташкил этди.
2. Озонтерапия таъсирида огиз бўшлиги ва ичак микробиоценози меъёрлаша бошлайди, ОБШҚнинг ялигланиш жараёнларини пасайиши фонида микрофлора шакл ўзгаришлари меъёрий флора томонга ўзгаради. Ўрганилган биотоплар микробиоценози меъёрлашувининг ўртача умумий самарадорлиги махаллий озонтерапия қўлланганда юқори бўлди ва огиз бўшлиғи одатий терапиясидан > 41,36%га яхшиланди, инфузион озонтерапияда > 51,11% ўзгарди; ичак микробиоценози динамикаси, мос равишда, > 31,13% ва > 34,99% дан иборат бўлди.
3. Озонтерапиянинг юкори терапевтик самарадорлиги огиз бўшлиғи ва кон носпецифик резистентлигининг стимулланиши билан боғлик (slgA концентрацияси, фагоцитоз ва лизоцим фаоллиги ошади). Огиз суюқлигида махаллий озонотерапия самарадорлиги анъанавий давога нисбатан > 37,34%га; конда > 24,89%га афзаллиги аникланиб, тизимли озонотерапия динамикаси, мос равишда, >49,28% ва > 33,06%ни ташкил этди.
4. Озонтерапиянинг юкори клиник ва регенератив самарадорлиги махаллий эрозив-яра зарарланишлари соҳасидаги микроциркуляция бузи-лишларининг меъёрлашуви билан асосланади. Микроциркуляциянинг яхшиланишининг ўртача умумий самарадорлиги анъанавий давога нисбатан махаллий озонотерапияда >22,16% га; инфузион озонтерапиядан эса > 34,23% га ошиши билан ижобий самара кўрсатди.
5. Инфузион озонтерапиянинг умумий клиник самарадорлиги ҚАСнинг одатий терапиясидан > 31,76% га устун бўлди; даволаш муддатларини 2-3 кунга кискартирди; кайталанишлар микдорини 0,74 холатга камайтирди ва ремиссия даврини 2,26 ойга узайтирди.
6. ҚАСни консерватив даволашда инфузион ва махаллий озонтерапияни комплекс қўллаш тартибининг ишлаб чиқилиши ва амалиётга татбик этилиши анъанавий даволашга нисбатан даволашнинг сифат ва самарадорлигини оширди, даволаниш муддатларини кискартиради ва ремиссия даврини узайтирди.
ҚАЙТА ТИКЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИДА ШИКАСТЛАНАДИГАН МИЯ ШИКАСТЛАНИШИНИНГ КЛИНИК ВА НЕЙРОЛОГИК ХУСУСИЯТЛАРИ
Қадимги ҳинд эртаклари тўпламидан намуна
Ушбу мақола қадимий ҳинд эртаклари таржимасига бағишланган. Ўзбек тилига ҳали таржима қилинмаган “Веталопанчовиншати” (“Веталанинг 25 ҳикояси”) номли тарихий шахс, адолатли Викрам шоҳнинг донишмандлиги ва мардлигига бағишлаб халқ орасида яратилган эртаклар мана шу тўпламга жамланган. Ушбу тўмламдаги икки эртакнинг таржимаси ва асар ҳақида маълумот берилмоқда. Викрам шоҳ аслида, Ҳиндистоннинг Ужжейн шоҳлигининг подшоҳи бўлган ва ўзининг адолати ва инсонпарварлиги билан, янгиликларни кўп яратгани, халқ меҳрини қозонгани билан ажралиб туради. У ҳинд жамиятида, ҳаттоки, у янги эрага, санага асос солган ва у сана бизнинг эрамиздан 57 йил илгари юради. Викрам мелоддан аввалги 1 асрларда яшаб ўтган ва тарихда у ўзининг донишмандлиги билан ном қолдирган. Шу боис унинг номи билан боғлиқ эртаклар халқ орасида жуда кўп яратилган ва улар икки йирик тўламга жамланиб бизгача етиб келган. Қуйида мана шу шоҳнинг донишмандлигини кўрсатувчи эртаклардан иккитасининг таржимаси келтирилади.
Ғиз бўшлиғида поносимон нуқсони бор беморларда микробиологик ва иммунологик холати
Мавзунинг дорзарблиги. Охирги йилларда адабиётларда келтирилган маълумотлар оғиз бўшлиғида патологик жараёнлар бор булган беморлардан олинган микробиологик тахлиллар микрофлорнингаксарияти анаэроб бактериялар экан. Адабиётларда келтирилган малумотларга қараганда, аралаш сўлак ва оғиз бўшлиғи суюқлиги биргаликда коллоидли эритма булиб каттик сув-оксил кобикли фосфат мицеллалар ва гидрофасфат калцийдан хосил булган. Огиз бушлиги суюклигига доимо микроблар тушади ва милк чўнтагида, милк қирғоғида, бурмаларда ва тиш бляшкаларида ушланиб купаяди. Огиз бушлиги суюклигига микроблар узок яшаш хусусиятига эга ва тиш малига ва огиз бушлиги шиллик кавватиадгезия хусусиятига эга булмаганлари актив купаяди ва огиз бушлиги дисбиозига олиб келади.
Янги миллий тиш имплантати конструкциясини яратиш ва қўлланилишини экспериментал асослаш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотига кўра, «65 ёшли ва ундан катта бўлган одамларда тиш йўқотиш ҳавфи 30% дан 70% гача».1 ташкил қилади. «Охирги йилларда имплантология беморларда қисман ва тўлиқ тишсизликда тишларни йўқотилиши, эстетикани хамда чайнов функциясини тиклашнинг самарадор ечими бўлиб қолмокда».2 «Тиш имплантатлари билан самарали даволашнинг асосий кўрсаткичи бўлиб ўрнатилган имплантат атрофи суяк тўқимасининг ижобий реакцияси, яъни остеоинтеграцияси ёки тўғридан тўғри контакт имлантант-суяк холати ҳисобланади».3 «Имплантат тайёрланган хом ашё, имплантат юзаси топографияси, говаклилик, тузилиши, имплантат узунлиги, диаметри, геометрик тавсифи ва суяк тўкимаси атрофи ҳусусиятлари»4 каби омиллар имплант-суяк реакциясига хамда унга тушадиган босимга таъсир этади. Шунинг учун янги хом-ашёлар, тиш имплантатлари тузилишини яратиш бўйича илмий тадқиқотлар тиш импланталогияси йўналишининг долзарб масалаларидан бири бўлиб колмоқда.
Замонавий стоматологиянинг дунё миқёсида ривожланиши, тиббиёт билан бир бутун бўлган холда, кўрсатилаётган ихтисослашган ёрдам сифатини доимий ошириб бориш ва шу орқали стоматологик беморларнинг хаёт сифатини яхшилаш билан боғлик бўлади. Бугунги кунда тўлик ва қисман тишсизликни олинмайдиган протезлар билан тиклашда янги услубларини ишлаб чикиш долзарблигича колмокда. Шу билан бирга, стоматолог амалиётига тиш имплантатларини кенг киритиш қисман ва тўлиқ тишсизликда нафақат нормага яқин тиш функциясини кайта тиклаш балки жаглар атрофияси хамда тиш каторлари нуқсонларини келиб чиқишини олдини олиш имконини беради. Ортопедик стоматология ва имплантология соҳасида тиббиёт тадбирларни самарадорлигини ошириш мақсадида жахонда кенг камровли илмий тадқиқотлар олиб борилмокда.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда аҳолига кўрсатилаётган тиббий ёрдамни сифатини тубдан яхшилаш ҳамда кўрсатилаётган ёрдамни янада кенг кўламда йўлга қўйиш йўналишида соғлиқни сақлаш соҳасида кенг камровли тадбирлар амалга оширилди. Бу борада амалга оширилган чора тадбирлар натижасида сифатли ва юқоритехнологик стоматологии ёрдам кўрсатиш борасида ижобий натижаларга эришилди. Соғликни саклаш тизимида амалга оширилган мақсадли чора тадбирларга карамасдан бугунги кунда жумладан стоматология сохасида ўз ечимини кутаётган масалалар мавжуд. Ҳозирги кунда, Узбекистан Республикасининг 2017-2021 йилларга мўлжалланган бешта устувор йўналишлар бўйича ҳаракатлар стратегиясида ахолига юқори малакали, сифатли тиббий ёрдам кўрсатиш, хусусан стоматологияда ахолига қўлланилаётган замонавий технологияларни кенгайтириш орқали юқори малакали, сифатли тиббий ёрдам кўрсатиш ва шу оркали беморларни хаёт сифатларини ошириш хисобланади.1
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПҚ-4947-сон «Узбекистан Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар Стратегияси», 2011 йил 28 ноябрдаги ПФ-1652-сон «Соғликни сақлаш тизимини ислох килишни янада чукурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги, 2017йил 20 июндаги ПФ-3071-сон «Узбекистан Республикаси ахолисига 2017-2021 йилларда ихтисослаштирилган тиббий ёрдам кўрсатишни янада ривожлантириш чора тадбирлари тўғрисида»ги Фармонлари хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳукуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада ҳизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади: янги миллий тиш конструкциясини ишлаб чикишдан иборат.
имплантати
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ВТ - 1.00 белгили титандан ясалган «Implantuz» миллий тиш имплантати суяк атрофи биомослигини оптималлаштиришга қаратилган суяк ички қисмини ўзига хос конструкциясига эга тиш имплантати ишлаб чиқилган;
тиш катори нуқсонларида «Implantuz» тиш имплантати тиш қаторлари нуқсонларини тўлдириш тажрибада ва имплантат суяк чегарасидаги ижобий остеоинтеграция динамикаси асосланган;
ишлаб чиқилган тиш имплантатини тиббий биологик хавфсизлиги тажрибада исботланган, ушбу конструкциянинг герметиклиги, хамда тажриба остидаги хайвонларнинг организмига токсик, кўзғатувчи, аллергик таъсир этиши исботланган.
Хулоса
1. ВТ - 1.00 белгили титандан «Implant.uz» миллий тиш имплантати резбали апикал конуссимон суяк ички ва бўйин ва қопламага эта суяк усти қисмларидан ташкил топтан. Апикал қисмининг учки тарафида антиротацион хожсимон жойлашган ўйиқлар мавжуд. Тиш катори нуксонларида «Implant.uz» тиш каторлари нуксонларини тўлдириш тажрибада асосланган.
2. Тажрибавий - морфологик изланишларга кўра миллий тиш имплантати тажрибадан ўтган жониворларнинг организмида морфологик ўзгаришларни келтириб чикармади, токсик, қўзғатувчанлик ҳамда аллергик таъсирга эга эмаслиги аниқланди.
3. Суяк тўкимаси микроскопик тадқиқотларига асосан имплантациядан сўнгги 1, 3 ва 6 ой давомида имплантат-суяк чегарасида суяк тўкимаси имплантатнинг метал юзасига зич бирикиши кузатилди. Бирикма юзасида бегона қўшимчалар, устма-устликлар ва бўшликлар аниқланмади. Имплантатнинг ўзи хам хеч кандай ўзгаришларга учрамади.
4. Миллий тиш имплантати «Implant.uz» ўрнатилгандан сўнг тажриба хайвонларининг биокимёвий қон текширувлари натижасига кўра жаррохдик амалиётидан аввал, ҳамда 1 ва 3 ой ўтиб АЛТ, ACT ва билирубин кўрсаткичлари ўзгармаслиги токсик таъсири йўқлигини англатади.
5. Миллий инновацион технология Республика стоматологик хизматининг тиш имплантатлари чет эл аналогларига бўлган заруриятни камайтириб, ушбу беморлар қатламини даволаш ҳаражатларини 2-2,5 баробар камайтириш имконини беради.
ЮҚОРИГИ ЖАҒ ЖАРОҲАТЛАНИШИНИНГ ТАВСИФИ
Юкори жағ синишларида суяк парчаларини силжиши куйидаги омилларга боғлик бўлган: зарбани кучи ва йуналиши, парчаларни оғирлиги, чайнов мушакларини тортишув кучи.