Page 106
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
TURIZM TERMINLARINING ZAMONAVIY O‘ZBEK
TILIDAGI LEKSIK ADAPTATSIYASI VA SEMANTIK
O‘ZGARISHI
Temirova Muslima Mahmud qizi
Osiyo texnologiyalar universiteti O‘zbek
tili va adabiyoti yo‘nalishi
M-O‘TA-24-11-guruh magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15687148
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 14-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 18-Iyun 2025 yil
Ushbu maqola turizm sohasiga oid terminlarning
zamonaviy o‘zbek tilidagi leksik moslashuvi va semantik
oʻzgarishlarini
oʻrganishga
bagʻrishlangan.
Globalizatsiya,
axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarining
rivojlanishi,
hamda
xalqaro
aloqalarning kuchayishi fonida ko‘plab xorijiy atamalar
turizm tiliga kirib kelmoqda. Maqolada lingvistik tahlil
usuli orqali terminlarning fonetik, morfologik, semantik
oʻzgarishlari va ularning oʻzbek tiliga integratsiyasi
jarayoni yoritiladi. Shuningdek, milliy terminlarni
shakllantirish zarurati va amaliy yondashuvlar
muhokama qilinadi.
KEYWORDS
turizm
terminlari,
leksik
adaptatsiya,
semantik
o‘zgarish,
neologizm,
tilshunoslik, internatsionalizm,
tarjima.
XXI asrda turizm eng tez rivojlanayotgan sohalardan biriga aylandi. Turizmning
globallashuvi bilan birga unga oid yangi so‘zlar, atamalar va tushunchalar xalqaro miqyosda
keng tarqalmoqda. Ingliz, rus, fransuz kabi tillardan kirib kelayotgan terminlar o‘zbek tilida
ham faol qo‘llanmoqda. Bu esa tilshunoslikda yangi tadqiqot yoʻnalishini - leksik adaptatsiya
va semantik transformatsiya masalalarini dolzarb qiladi.
Zamonaviy o‘zbek tilida bu jarayon ikki xil yoʻnalishda kechmoqda:
1. Xorijiy atamalarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri qabul qilinishi (transliteratsiya).
2. O‘zbek tiliga moslashtirilgan, tarjima qilingan yoki yangi ifodalar bilan almashtirilgan
variantlar.
Shu bois, ushbu maqolaning asosiy maqsadi - turizm terminlarining o‘zbek tilidagi leksik
moslashuvi va semantik o‘zgarishlarini o‘rganish, lingvistik va amaliy tavsiyalar ishlab
chiqishdan iborat.
Metodologiya
: Tadqiqotda quyidagi ilmiy-uslubiy yondashuvlar qo‘llanildi:
- Deskriptiv tahlil - turizm terminlarining oʻzbek tiliga kirib kelish shakllari va
qoʻllanilish kontekstlarini aniqlash.
- Lingvistik kuzatuv - rasmiy hujjatlar, turizm darsliklari, reklama matnlari, onlayn bron
tizimlari va sayohat saytlari orqali real til materiallarini oʻrganish.
- Taqqoslov (komparativ) usul - asl va moslashtirilgan terminlar oʻrtasidagi fonetik,
grammatik va semantik tafovutlarni aniqlash.
- So‘rovnoma va intervyu - soha mutaxassislari, tarjimonlar, gidlar bilan suhbatlar orqali
real amaliyotda ishlatiladigan terminlarni tahlil qilish.
Page 107
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
Tadqiqot bazasi sifatida 50 dan ortiq zamonaviy turizm termini tanlab olindi va ularning
oʻzbek tilida qanday moslashtirilgani tahlil qilindi.
Semantik o‘zgarishlar:
Terminlar semantik jihatdan quyidagicha oʻzgaradi:
- Kengayish: “tur” - dastlabki ma’nosi “sayohat” bo‘lsa-da, hozir “turistik mahsulot”,
“madaniy tur”, “tematik tur” kabi ko‘p ma’noli shakllarda qo‘llanmoqda.
- Torayish: “kurort” - ilgari “dam olish joyi” sifatida umumiy ishlatilgan bo‘lsa, hozirda
asosan “sanatoriy tipidagi davolovchi zona”ga nisbatan ishlatiladi.
- Semantik almashtirish: “agentlik” so‘zi turizm kontekstida “turizm firmasi” yoki
“sayohat xizmatlari ko‘rsatuvchi tashkilot” ma’nosini olgan.
Natijalar:
1-jadval.
Leksik adaptatsiya shakllari
1
Xorijiy atama
Oʻzbekcha ko‘rinishi
Adaptatsiya shakli
Tour operator
Tur
operator
/
sayohat
tashkilotchisi
Qisman tarjima
Booking
Buking / bron qilish
Transliteratsiya
/
sinonimik almashtirish
All inclusive
Hammasi ichida / to‘liq xizmatli
tur
Erkin tarjima
Resort
Kurort / dam olish maskani
Ruscha orqali oʻzlashgan
Guide
Gid / yoʻl ko‘rsatuvchi
Fonetik oʻzlashish
Amaliy kuzatuvlar:
-
Oʻzbek tilida “onlayn
bron qilish”, “sayohat dasturi”, “gid xizmatlari”, “eco-tour” kabi
iboralar keng qo‘llanilmoqda.
- Rasmiy hujjatlar va reklama materiallarida terminlar ko‘pincha aralash ko‘rinishda
(masalan: “last minute tur paketlari”) ishlatiladi.
- Soha mutaxassislarining 70% i xorijiy terminlar tarjimasiz ishlatilayotganini tan oldi.
Muhokama:
Turizm tilining globallashuvi tabiiy jarayon bo‘lsa-da, uning oʻzbek tili leksikasiga ta’siri
chuqur tahlilni talab qiladi. Leksik adaptatsiya – bu tilning rivojlanish belgisi, ammo
nazoratsiz va kontekstdan yiroq o‘zlashtirish til ifoda vositalarining ifoda salohiyatini
susaytirishi mumkin.
O‘zbek tilida bu jarayonni muvozanatli yuritish uchun:
1. Terminlarni rasmiylashtirish va standartlash zarur.
2. Milliy terminologik lugʻatlar yangilab borilishi kerak.
3. Sohaviy tarjimonlar va jurnalistlar uchun turizm tiliga oid metodik qoʻllanmalar ishlab
chiqilishi lozim.
4. Ta’lim tizimida (ayniqsa, turizm yo‘nalishlarida) o‘zbek tilidagi muqobil atamalar keng
qo‘llanishi maqsadga muvofiq.
Xulosa:
Page 108
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, zamonaviy oʻzbek tilida turizm sohasiga oid terminlar faol
oʻzlashtirilmoqda, bu esa tilning boyishiga xizmat qiladi. Shu bilan birga, tilimiz mustaqilligi va
oʻziga xosligini saqlab qolish uchun sohaning terminologik asoslarini takomillashtirish va
tartibga solish dolzarb vazifadir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Zokirova M. “Ko‘pma’nolilik va kontekstual ma’no”. Tilshunoslik izlanishlari, 2022.
2.
Jovanovic A. “Tourism Terminology and Semantic Shifts”. Language and Communication,
2020.
3.
Crystal D. “How Language Works: How Babies Babble, Words Change Meaning, and
Languages Live or Die”. Penguin Books, 2007.
4.
Karimova G. “Til va kontekst: Lingvistik va pragmatik yondashuvlar”. O‘zbekiston Milliy
universiteti nashriyoti, 2021.
5.
Saidov B. “Lingvistik semantika asoslari”. Toshkent: Fan, 2018.
6.
Oxford Dictionary of Tourism and Hospitality. Oxford University Press, 2020.
7.
Akhmedov R. “Til va madaniyat munosabatlari”. Samarqand, 2019.
8.
Jenkins, C. L. “Tourism Policy and Planning: Yesterday, Today and Tomorrow”. Routledge,
2021.
9.
Alisherov T. “Zamonaviy o‘zbek tilining leksik boyligi”. Toshkent: O‘qituvchi, 2020.
10.
Hall, C. M., & Page, S. J. “The Geography of Tourism and Recreation: Environment, Place
and Space”. Routledge, 2014.
11.
Sharipova G. “So‘z va ma’no: tilshunoslik yondashuvi”. Buxoro, 2022.
12.
Buhalis, D. “eTourism: Information Technology for Strategic Tourism Management”.
Pearson Education, 2003.
13.
Raximov Z. “Turizm va tadbirkorlik asoslari”. Toshkent: Iqtisodiyot, 2022.
