Page 21
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
YOSH BOKSCHILARDA MAXSUS CHIDAMKORLIKNI
RIVOJLANTIRISH
Qonirbayev Dastan Mırzabay ulı
O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport
universiteti Nukus filiali
Boks yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
Elektron pochta: dastanqonirbaev@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15671479
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05-June 2025 yil
Ma’qullandi: 10- June 2025 yil
Nashr qilindi: 16- June 2025 yil
Mazkur
maqolada
yosh
bokschilarda
maxsus
chidamkorlikni rivojlantirish usullari tadqiq etilgan.
KEYWORDS
Sport, boks, yosh bokschilar,
maxsus
chidamkorlik,
mashg‘ulot, tayyorgarlik, jang,
uslubiyat.
Sport faoliyatining har qanday turida va xususan, boksda yuqori sport mahoratiga
erishish harakat qobiliyatlarining (kuch, tezlik, chidamlilik) rivojlanish darajasi va ularning
o‘zaro ta’sirining samaradorligi bilan bog‘liq. Bokschining yuqori tajribasi va sport mahoratiga
chidamkorlikni rivojlantirish asosida erishiladi.
Zamonaviy boks sportchilarning jismoniy tayyorgarligiga yuqori talablar qo‘yadi.
Yetakchi bokschilar ketma-ket ikkita turnirda (uch-to‘rt haftalik tanaffus bilan) ishtirok
etishlari va sakkizdan to‘qqizta jang o‘tkazishlari kerak. Binobarin, chidamkorlik bokschi
uchun eng muhim jangovar fazilatga aylanadi - busiz u turnirda barcha qobiliyatini yo‘qotadi.
Bokschining chidamkorligi uning jang boshidan oxirigacha bo‘lgan faolligidan dalolat
beradi, bunda samarali harakatlar chastotasi, tezkorlik, aniqlik, zarba berishda ham,
himoyadan foydalanishda ham, manevr va taktik rejalarni sifatli bajarishda namoyon bo‘ladi.
Bokschilarning chidamkorligining asosi - yaxshi umumiy jismoniy tayyorgarlik,
mukammal nafas olish, faol zarba beruvchi “portlovchi” harakatlar o‘rtasida mushaklarni
bo‘shashtirish qobiliyati va texnik texnikani takomillashtirish, chunki ular qanchalik
avtomatlashtirilgan bo‘lsa, harakatni bajarishda kamroq mushak guruhlari ishtirok etadi.
Maxsus chidamkorlik umumiy chidamkorlikka asoslangan bo‘lib, bir qator jismoniy sifatlarni
o‘zida mujassam etgan.
Bokschida tezlik-kuch (maxsus) chidamkorlikni rivojlantirish uchun umumiy
chidamkorlikni oshirish, sherik bilan maxsus mashqlar va boshqa jangovar mashqlarni
bajarish orqali ringdagi jangda asab tizimini muayyan harakatlarga tayyorlash, nafas olishni
to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish va shu bilan tanada doimiy gaz almashinuvini ta’minlash muhimdir.
Bokschilarni tayyorlashdagi eng muhim muammolardan biri bu vosita mahoratini va
ayniqsa, chidamkorlikni rivojlantirishdir. Bokschilar bilan ishlaydigan murabbiylarning
pedagogik amaliyoti chidamkorlik bokschi mahoratining asosiy tarkibiy qismlaridan biri
Page 22
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
ekanligini aniqladi. Yuqoridagilarning barchasi bokschilarda tezlik-kuch chidamkorligini
rivojlantirish yo‘llarini o‘rganish zarurligini anglatadi. Bu tadqiqot mavzusini tanlashni
belgilab berdi.
“Chidamkorlik” tushunchasi uzoq vaqtdan beri odamning charchoq boshlanishiga
qaramay, u yoki bu faoliyatni kamroq yoki samarali bajarishni davom ettirish qobiliyati bilan
bog‘liq hisoblanadi [6].
Ma’lumki, charchoq odatda ish natijasida yuzaga keladigan operatsion ko‘rsatkichlar
darajasining vaqtincha pasayishi sifatida aniqlanadi.
Bokschilarni tayyorlashdagi eng muhim muammolardan biri bu vosita mahoratini va
ayniqsa, chidamkorlikni rivojlantirishdir. Ko‘pgina tadqiqotchilarning ta’kidlashicha,
chidamkorlik inson tanasining umumiy mulki bo‘lib, u turli xil harakat faoliyat turlarida, shu
jumladan sportda o‘ziga xos namoyon bo‘ladi [1].
Chidamkorlik tushunchasi ish davomiyligiga xos xususiyatlarni aks ettirishga intiladi.
Umumiy ma’noda, chidamkorlik insonning mehnat qobiliyatini saqlab qolish muddatini
uzaytirish va ish paytida tananing charchoqqa yoki noqulay atrof-muhit omillarining ta'siriga
chidamkorligini oshirish deb hisoblanadi.
Umumiy va maxsus chidamkorlik bilan bir qatorda turli xil chidamkorlik turlari mavjud:
tezlik, tezlik-kuch, kuch, mahalliy, mintaqaviy, global va ba’zi hollarda ko‘p qirrali, uzoq
muddatli, qisqa muddatli va statik harakatlarga chidamkorlik . Umumiy va maxsus
chidamkorlikka bo‘linishni inkor etuvchi asarlar mavjud. Chidamkorlikning namoyon bo‘lishi
har doim o‘ziga xos xususiyatga ega ekanligiga e’tibor qaratiladi, chunki u muayyan faoliyat
sharoitlari bilan belgilanadi [2].
Chidamkorlikning barcha turlari uchun umumiy komponent ixtiyoriy kuchlanish bo‘lib,
buning natijasida intensivlik saqlanib qoladi, lekin ma’lum bir chegaragacha. Shu bilan birga,
turli xil chidamkorlik turlari bir-biri bilan bog‘liq emas, ayniqsa statik harakatlar bilan
mahalliy va global ishdagi chidamkorlik, shuningdek, turli mushak guruhlarining
chidamkorligi maxsus xususiyatni – “aqliy chidamkorlik”ni ta'kidlashni taklif qiladi.
Umuman
olganda,
agar
umumiy
chidamkorlikni
tushunishda
ko‘pchilik
mutaxassislarning nuqtai nazarlari o‘xshashligi bo‘lsa, maxsus (tezlik, kuch, statik)
chidamkorlik mazmunini tushunishda qarashlar sezilarli darajada farqlanadi. Ko‘rsatilgan
fazilatlarning turli xil talqinlari chidamkorlikni oshirish metodologiyasining ko‘plab
bo‘limlari, shu jumladan maxsus bo‘limlarning yetarli darajada ishlab chiqilmaganligini
ko‘rsatadi.
Shu bilan birga, umumiy chidamkorlikning rivojlanishi asosan genetik jihatdan
aniqlanganligini yodda tutish kerak. Maxsus chidamkorlikka kelsak, shuni aytish mumkinki,
uning rivojlanish darajasi, ayniqsa, sezgir rivojlanish davrida ta’lim effektlarining tabiati bilan
belgilanadi.
Maxsus chidamkorlik kontseptsiyasini talqin qilish sportchining cheklangan vaqt
oralig‘idagi o‘ziga xos ishining sifat jihatini hisobga olish zarurligini tan olishga asoslanadi [3].
“Chidamkorlik – sportchining o‘z ixtisosligi talablari bilan belgilanadigan vaqt davomida
ma’lum bir yukni samarali bajarish qobiliyatidir...” Ta’rifdan ko‘rinib turibdiki, barcha
hollarda maxsus ishlarning unumli bajarilishini o‘lchash tamoyilining o‘zi o‘zgarmasligicha
qoladi.
Page 23
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
“Sportchining chidamkorligi” atamasi uning ma’lum bir yuklamalar ostida charchoqqa
qarshi turish qobiliyatini, ayniqsa tanlangan sport turi bo‘yicha qo‘yilgan maqsadga erishish
uchun tananing funktsional imkoniyatlarini maksimal safarbar etishni anglatadi. Sportchi bu
qobiliyatni aniq o‘quv mashqlarini bajarishda ham (uni “mashq chidamkorligi” deb atash
mumkin) va tanlangan sport turidagi musobaqalarda (bu “raqobat chidamkorligi”) namoyon
qiladi.
Biroq, chidamkorlikni inson faoliyati kabi tushunchadan ajratish kerak. Turli
formulalarga qaramay, ishlash insonning bajarishi mumkin bo‘lgan maksimal ish hajmini,
ya’ni u uchun mumkin bo‘lgan maksimal ish hajmini ifodalaydi. Ammo “chidamkorlik va inson
faoliyati o‘rtasida teng belgi qo‘yish mumkin emas: birinchisi ikkinchisining ajralmas
qismidir” [4].
Bokschilarda chidamkorlikni rivojlantirishga zamonaviy yondashuvning o‘ziga xos
xususiyati aerob va anaerob ko'rsatkichlarni imtiyozli yaxshilashdir.
Anaerob qobiliyatlari kislorodsiz energiya manbalariga bog‘liq. Insonning aerob va
anaerob qobiliyatlari birgalikda individual energiya almashinuvining funktsional shiftini
tavsiflaydi. Shu bilan birga, ko‘plab tadqiqotchilar chidamkorlikning namoyon bo‘lish darajasi
va tabiatidagi farqlar asosan energiya ta’minoti xususiyatlari bilan bog‘liqligini ta’kidlaydilar.
Shunday qilib, mahalliy chidamkorlikning qiymati funktsional holatlarning barqarorligiga
va mushaklarning umumiy faoliyatiga, yurak-qon tomir tizimi va tashqi nafas olish
tizimlarining birgalikdagi faoliyatiga va simpatik-adrenal tizimning faolligiga bog‘liq. Bu
maxsus chidamkorlik xususiyatlariga nisbatan to‘liq namoyon bo‘ladi, xususan, tsiklik sport
turlarida kuchga chidamkorlik anaerob energiya manbalariga va ayniqsa glikolitik jarayonga
katta talablar qo‘yadi.
Chidamkorlikni talab qiladigan yuqori tezlikdagi ish tez mushak tolalari ishtirokida
amalga oshiriladi. Skelet mushaklarining bunday ishga moslashishi ko‘p jihatdan
mashg‘ulotning intensivligiga bog‘liq [5].
Tananing aerob va anaerob ko‘rsatkichlarining oshishi o‘z-o‘zidan yuqori anaerob va
aerob yoki aralash ko‘rsatkichlarni talab qiladigan ishlarda maxsus chidamkorlik darajasining
ortishidan dalolat bermaydi. Energiya imkoniyatlarini oshirish musobaqalarda tez-tez amalga
oshiriladi, agar energiya qobiliyatining oshishiga olib kelgan raqobatbardosh va oldingi
mashg‘ulotlarda ishlaydigan mushaklar tarkibida ham, ishning tabiatida ham to‘liq muvofiqlik
mavjud bo‘lsa. Bu bokschilarni tayyorlash jarayoniga to‘liq taalluqlidir va yuqori natijalarga
erishish ko‘p jihatdan maksimal darajadagi ishlash qobiliyatini (shu jumladan, barcha asosiy
jismoniy fazilatlarni - kuch, tezlik, chidamkorlikni rivojlantirish) rivojlantirish qobiliyati bilan
bog‘liq. Zamonaviy boksni rivojlantirish yo‘nalishi bokschilar harakatlarining shiddatini
yanada oshirish, jang faolligini oshirish, texnik-taktik harakatlardan foydalanish
samaradorligini oshirish bilan bog‘liqligini inobatga olib, yuqori jismoniy tayyorgarlik,
xususan, tezlik-kuch va alohida chidamkorlik fazilatlarini rivojlantirish talab etiladi. Shu bilan
birga, mahalliy bokschilar o‘rtasida alohida chidamkorlikni rivojlantirish darajasi yetarli
emasligi aniq.
Shu bilan birga, bokschining maxsus chidamkorligi tushunchasining mazmuni haqidagi
qarashlar ham har xil. Ko‘pincha, maxsus chidamkorlik deganda, uning samaradorligini
kamaytirmasdan uzoq vaqt davomida muayyan ishni bajarish qobiliyati tushuniladi. Ba’zi
Page 24
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
mualliflarning fikricha, bokschining chidamkorligi - bu yuqori sur’atda jang qilish qobiliyati:
katta asabiy taranglikni boshdan kechirish, charchoqni engish; ushbu harakatlarga xos bo‘lgan
barcha xususiyatlarni saqlab, harakatlarni qayta-qayta takrorlash qobiliyati; uzoq vaqt
davomida
tez
va faol harakat qilish qobiliyati; uzoq vaqt davomida kurashda tezlik-kuch ishini bajarish
qobiliyati; tinimsiz sur’atda, faol va tinimsiz kurashish qobiliyati [7].
Bokschining maxsus chidamkorligi shartli refleks xususiyatiga ega bo‘lgan o‘ziga xos
vosita sifati sifatida tavsiflanadi. Chidamkorlik mezoni sifatida erkin uslubdagi jang taklif
etiladi.
Sportchining chidamkorligi uch va to‘qqiz daqiqalik sinovlarda zarbalar zichligidagi farq
bilan tavsiflanadi. Uch va to‘qqiz daqiqalik testlardagi farq “chidamkorlik indeksi” sifatida
aniqlandi.
Maxsus chidamkorlik tushunchasi va mezonlarini aniqlashda ishlanmalarning
yetishmasligi bilan bir qatorda, bokschining harakat faolligi ringdagi jang paytida
sportchining texnik vositalarini taqsimlash nuqtai nazaridan o‘rganildi.
Ko‘pgina mualliflar bokschilarning harakat faoliyatining bevosita xususiyatlarini
o‘rganishgan. Biroq, ular o‘z tadqiqotlarida bokschilar faoliyatining o‘zgaruvchanlik darajasini
ko‘rsatmadilar, garchi taqdim etilgan ma’lumotlarning ba’zilari boks uchrashuvining katta
o‘zgaruvchanligini, doimiy o‘zgaruvchanligini ko‘rsatgan. Bu raqobat kurashidagi zarbalar
soni bo‘yicha statistik ma’lumotlarga tegishli. Bu, shuningdek, maxsus hisoblash qurilmasi
tomonidan qayd etilgan zarbalarning umumiy sonidan ham ko‘rinadi [8].
Tadqiqot usullari.
Biz qo‘ygan vazifalarni hal qilish uchun quyidagi usullardan foydalanildi:
- ilmiy va uslubiy adabiyotlarni tahlil qilish;
- pedagogik kuzatish;
- pedagogik test;
- pedagogik eksperiment;
- matematik statistika usuli.
Ilmiy-metodik adabiyotlarni tahlil qilish o‘smirlik davridagi bokschilarning anatomik-
fiziologik xususiyatlarini aniqlash, maxsus chidamkorlikni aniqlash, rivojlanishning asosiy
vositalari va usullarini ochib berish, maxsus chidamkorlikni rivojlantirish metodologiyasining
mohiyatini ochib berish imkonini berdi. Ushbu usul tadqiqotning dastlabki bosqichida
qo‘llanildi va jismoniy mashqlar komplekslarini amaliyotda qo‘llash uchun nazariy asos bo‘lib
xizmat qildi.
Pedagogik kuzatish bokschilarning jismoniy mashqlar komplekslarini mashg‘ulot
jarayoniga joriy etishga ijobiy munosabatini aniqlash va mashg‘ulotlar davomida
sportchilarning holatini baholash imkonini berdi.
Pedagogik test mashg‘ulot vaqtida, sport zalida va ochiq havoda mashg‘ulot vaqtida
o‘tkazildi. Pedagogik tajriba bokschilarda yoshlik davrida maxsus chidamkorlikni
rivojlantirishga qaratilgan amaliy mashqlar majmuasining samaradorligini aniqlash
maqsadida o‘tkazildi.
Nazorat
guruhi
umume’tirof
etilgan
usul
bo‘yicha
mashg‘ulot
o‘tkazdi
va tajriba guruhining mashg‘ulotlari mazmuniga bokschilarning maxsus chidamkorligini
Page 25
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
rivojlantirishga qaratilgan mashqlar to‘plami kiritildi. Dam olish kunlarida bokschilar faol
dam olish bilan shug‘ullanadilar (yurish, futbol o‘ynash, sauna, basseyn, ochiq o‘yinlar).
Tadqiqot natijalari shaxsiy kompyuterda Windows muhiti uchun Excel dastur paketi
yordamida o‘rtacha arifmetik, o‘rtacha arifmetik xatolik va Student t-testini aniqlash bilan
matematik va statistik ishlovdan o‘tkazildi.
Xulosa.
Jangdagi
raqiblar
o‘rtasidagi
munosabatlarning
o‘garuvchan
va ziddiyatli tabiati bilan boks jang san’atining eng murakkab turlaridan biridir. Biroq, boksda
jismoniy tayyorgarlik masalalari va ayniqsa, tezlik-kuch qobiliyatini oshirish usullari
yetakchilik qilmoqda. Tadqiqotlar natijalari shuni ko‘rsatdiki, tez-kuch namoyon bo‘lish
qobiliyati mustaqil sifat bo‘lib, vaqt va dinamik xususiyatlar bo‘yicha asosiy sport harakatiga
mos keladigan yetarli tayyorgarlik vositalarini talab qiladi.
Adabiyotlardagi ma’lumotlar va pedagogik eksperiment natijalarini tahlil qilish quyidagi
xulosalar chiqarishga imkon beradi:
1. Ilmiy-metodik adabiyotlar ma’lumotlari tahlili shuni ko‘rsatdiki, boksda maxsus
jismoniy tayyorgarlik boks bilan shug‘ullanuvchi kishilar uchun yuqori natijalarga erishishda
muhim omil hisoblanadi. Muayyan fazilatlarni rivojlantirish uchun vositalar va usullarni
tanlash samaradorligi masalalari doimo dolzarb tadqiqot masalasidir, chunki ular
sportchilarni tarbiyalash jarayonini takomillashtirish va diversifikatsiya qilish imkoniyatini
beradi.
2. Bokschilarning o‘smirlik davridagi maxsus chidamkorligini rivojlantirishga qaratilgan
eksperimental jismoniy mashqlar majmuasi ishlab chiqilgan.
3. Taklif etilayotgan jismoniy mashqlar majmuasining samaradorligi isbotlangan bo‘lib,
bu tajriba guruhi bokschilarida maxsus chidamkorlik rivojlanish darajasining oshishida
aniqlandi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Волков, Л. В. Теория и методика детского юношеского спорта [Текст] / Л.В. Волков. –
М.: Олимпийская литература, 2002. - 294 с.
2. Камалетдинов, Р. Его величество удар [Текст] / Р. Камалетдинов. М.: Терра Книжный
клуб, 1999. - 185 с.
3. Лях, В. И. Тесты в физическом воспитании школьников: пособие для учителя [Текст]
/ В.И. Лях. - М.: АСТ, 1998. - 272 с.
4. Озолин, Н. Г. Легкая атлетика [Текст]: учебник для институтов физической культуры
/ Под ред. Н. Г. Озолина, В. И. Воронина, Ю. Н. Примакова. – М.: Физкультура и спорт,
2004. – 113 с.
5. Филин, В. П. Теория и методика юношеского спорта [Текст] / В.П. Филин. - М.:
Физкультура и спорт, 1978. - 255 с.
6. Харабуга, Г. Д. Теория и методика физического воспитания [Текст] / Г.Д. Харабуга.
- М.: Физическая культура и спорт, 1974. - 319 с.
7. Шиян, Б. М. Теория и методика физической культуры и спорта [Текст] / Б.М. Шиян. -
М.: Физическая культура и спорт, 1988. - 224 с.
8. Ягодин, В. В. Развитие силовых качеств в гиревом спорте методическая разработка
[Текст] / В.В. Ягодин. - Екатеринбург: УрГПУ, 1994. - 300 с.
