Page 137
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
MIGRATSIYANING OILAVIY QADRIYATLARGA TA’SIRI:
XALQARO VA MAHALLIY TENDENSIYALAR TAHLILI
Ruzimova Nigina Muxamedovna
O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi
Toshkent. O‘zbekiston
https://doi.org/10.5281/zenodo.16734837
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 25-Iyul 2025 yil
Ma’qullandi: 28-Iyul 2025 yil
Nashr qilindi: 31-Iyul 2025 yil
Mazkur maqolada migratsiyaning oilaviy qadriyatlarga
ko‘rsatayotgan ta’siri xalqaro va mahalliy tendensiyalar
kontekstida tahlil qilinadi. So‘nggi yillarda dunyo
bo‘ylab migratsiya miqyosi kengayib borayotgan bir
paytda, bu jarayonning ijtimoiy institutlar, xususan, oila
tizimi va qadriyatlar tizimiga ta’siri kuchaymoqda.
Tadqiqotda O‘zbekiston va boshqa mamlakatlar
tajribasi solishtirilib, mehnat migratsiyasi oqibatida
yuzaga kelayotgan oila ajralishlari, gender rollarining
o‘zgarishi, madaniy begonalashuv va avlodlararo
uzilishlar ilmiy jihatdan yoritildi. 800 nafar respondent
ishtirokida o‘tkazilgan sotsiologik so‘rov natijalariga
ko‘ra, iqtisodiy va ijtimoiy omillar migratsiya
qarorlarida asosiy rol o‘ynayotgan bo‘lsa-da, bu
harakatlarning oilaviy barqarorlikka salbiy ta’siri ham
sezilarli darajada namoyon bo‘lmoqda. Maqolada
migratsiya oqibatlarini yumshatish va oilaviy
qadriyatlarni asrash bo‘yicha tavsiyalar ham ilgari
surilgan..
KEY WORDS
Migratsiya, oilaviy qadriyatlar,
mehnat
migratsiyasi,
gender
rollari, ajralish, xalqaro tajriba,
sotsiologik tahlil, O‘zbekiston,
ijtimoiy
institut,
avlodlararo
aloqalar.
XXI asrda globallashuv jarayonlari, iqtisodiy tengsizlik, iqlim o‘zgarishlari va siyosiy
beqarorlik kabi omillar butun dunyo bo‘ylab migratsiya jarayonlarini yanada kuchaytirdi.
Jahon Banki ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda xalqaro miqrantlar soni 281 million kishiga yetdi,
bu esa dunyo aholisining qariyb 3,6 foizini tashkil qiladi. Aksariyat hollarda migratsiya iqtisodiy
manfaatlarni ko‘zlab amalga oshiriladi, biroq bu jarayonning chuqurroq ijtimoiy jihatlari,
ayniqsa, oilaviy qadriyatlarga bo‘lgan ta’siri ko‘p hollarda e’tibordan chetda qoladi. Migratsiya
nafaqat demografik yoki iqtisodiy ko‘rsatkichlarga, balki jamiyatning asosiy tayanchi bo‘lgan
oilaning ichki tuzilishiga, munosabatlar tizimiga va qadriyatlar tizimiga ham bevosita ta’sir
o‘tkazadi.
Xalqaro miqyosda olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, uzoq muddatli migratsiya
holatlari, ayniqsa, erkak kishilarning xorijga ketishi, oilaviy birlikni zaiflashtiradi. Masalan,
Filippinda olib borilgan 2020-yilgi milliy so‘rovda migrant erkaklarning ayollari oilaviy
mas’uliyatlar, bolalarni tarbiyalash va qarindoshlar bilan aloqalarni saqlashda ortiqcha bosim
Page 138
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
ostida qolayotganini bildirgan. Bundan tashqari, bolalar tarbiyasi va psixologik holatiga salbiy
ta’sirlar – ishonch yetishmasligi, ruhiy tushkunlik va ijtimoiy izolyatsiya holatlari ham tez-tez
kuzatilmoqda. Shu bilan birga, ayrim holatlarda migratsiya oilaviy farovonlikni oshirishi,
moddiy sharoitni yaxshilashi orqali ta’lim, sog‘liqni saqlash kabi sohalarda ijobiy natijalar
berishi mumkin. Biroq bu ijobiy ta’sirlar ko‘p hollarda vaqtincha bo‘lib, uzoq muddatli ijtimoiy-
sentimental zaifliklar bilan almashinadi.
Mahalliy kontekstga murojaat qiladigan bo‘lsak, O‘zbekiston uchun ham migratsiya
muhim ijtimoiy-ijtimoiy masala bo‘lib qolmoqda. 2022-yilgi O‘zbekiston Respublikasi Bandlik
va mehnat munosabatlari vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatda chet elga chiqib
ishlayotgan mehnat migrantlari soni 2 milliondan oshgan. Bu raqam ko‘plab oilalarda asosiy
mehnatkashlarning uzoq vaqt davomida chetda yashayotganini anglatadi. O‘zbekiston Yoshlar
agentligi tomonidan o‘tkazilgan so‘rovnomalarda respondentlarning 41 foizi migratsiya tufayli
oilaviy iliqlik susayganini, 27 foizi esa bolalarning tarbiyasida bo‘shliq paydo bo‘lganini
ta’kidlagan. Ayniqsa, ayollar boshchiligidagi oilalarning ko‘payishi, erkaklarsiz tarbiya
olayotgan yoshlarning ijtimoiy adaptatsiyasi masalasi dolzarb bo‘lib bormoqda.
Shuningdek, migratsiya natijasida oilaviy qadriyatlardagi o‘zgarishlar ham sezilmoqda:
ilgari muhim bo‘lgan mehr-oqibat, birdamlik, ota-onaga hurmat kabi qadriyatlar ayrim hollarda
moddiy manfaatdorlik, shaxsiy erkinlik va individualizm bilan almashtirilmoqda. Bu esa
jamiyatda yangi ijtimoiy paradigmalarning shakllanishiga sabab bo‘lmoqda. Ayniqsa, yoshlar
orasida g‘arbona turmush tarzi va mustaqil yashash istagi ortib borayotgani mahalliy an’anaviy
oilaviy qadriyatlarga tahdid solmoqda.
Shu nuqtai nazardan olib qaralganda, ushbu maqolada migratsiyaning oilaviy
qadriyatlarga ta’siri xalqaro tajriba va O‘zbekiston misolida tahlil qilinadi. Maqola davomida
migratsiya sababli yuzaga kelayotgan ijtimoiy-psixologik muammolar, qadriyatlar
transformatsiyasi, hamda ular bilan bog‘liq ijobiy va salbiy oqibatlar IMRAD (Kirish, Uslublar,
Natijalar va Munozara) strukturasi asosida chuqur ko‘rib chiqiladi. Bu orqali migratsiya
siyosatini ishlab chiqishda, oilaviy qadriyatlarni saqlash va mustahkamlashga xizmat qiluvchi
yechimlarni ishlab chiqish uchun zarur bo‘lgan ilmiy asoslar yaratiladi.
Metodologiya.
Ushbu tadqiqotda migratsiya jarayonining oilaviy qadriyatlarga
ko‘rsatayotgan ijtimoiy va psixologik ta’sirlarini chuqur tahlil qilish maqsad qilingan. Shu
sababli, tadqiqot metodologiyasi sifatli (qualitative) va miqdoriy (quantitative) yondashuvlarni
uyg‘unlashtirgan aralash (mixed-method) dizayn asosida tashkil etildi. Bunday yondashuv
migratsiya bilan bog‘liq nafaqat statistik holatlarni aniqlash, balki insoniy kechinmalar,
qadriyatlar transformatsiyasi, ijtimoiy munosabatlardagi o‘zgarishlarni ham chuqurroq
yoritish imkonini beradi. Ilmiy asos sifatida zamonaviy sotsiologik nazariyalar – xususan,
transmilliy migratsiya nazariyasi, Bronfenbrennerning ekosistema modeli va Giddensning
strukturatsiya nazariyasi asos qilib olindi.
Tadqiqotning birinchi bosqichida xalqaro miqyosdagi mavjud statistik ma’lumotlar
yig‘ilib, ular tahlil qilindi. Jahon Banki, Xalqaro migratsiya tashkiloti (IOM), BMTning
Aholishunoslik bo‘yicha bo‘limi (UN DESA) hamda Pew Research Center kabi tashkilotlar
tomonidan chop etilgan hisobotlar asosida 2010–2023 yillar oralig‘idagi migratsiya statistikasi,
oilaviy strukturadagi o‘zgarishlar, pul o‘tkazmalari va mehnat migratsiyasi oqimlari o‘rganildi.
Bu ma’lumotlar xalqaro tendensiyalarni aniqlashga va ularni O‘zbekiston tajribasi bilan
taqqoslashga zamin yaratdi. Masalan, 2023-yilda IOM tomonidan e’lon qilingan ma’lumotlarga
Page 139
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
ko‘ra, Osiyoda xorijga ishlash uchun ketayotgan erkaklarning 62 foizi 1 yildan ortiq muddatga
oilasidan uzoqda bo‘lib qolmoqda, bu esa oiladagi hissiy uzilish, bolalar bilan aloqaning
zaiflashishi va qadriyatlar siljishi kabi ijtimoiy muammolarni yuzaga keltirmoqda.
Ikkinchi bosqichda esa mahalliy sharoit o‘rganildi. O‘zbekistonning migratsiya darajasi
yuqori bo‘lgan 5 ta viloyat: Andijon, Farg‘ona, Namangan, Qashqadaryo va Samarqand
viloyatlarida so‘rovnomalar va yarim tuzilgan intervyular o‘tkazildi. Tadqiqotda umumiy
hisobda 800 nafar respondent ishtirok etdi. Ular orasida chet elda ishlayotgan yoki ishlagan,
yaqin qarindoshi xorijda bo‘lgan, yoki xorijdan qaytgan shaxslar tanlab olindi. So‘rovnoma
savollari oilaviy qadriyatlarga oid 20 ta indikator (masalan: ota-onaga hurmat, oila mas’uliyati,
farzand tarbiyasi, diniy qadriyatlar, urf-odatlarga sadoqat, moddiy qadriyatlarga nisbatan
munosabat va boshqalar) asosida tuzildi. Savollar yopiq va yarim ochiq shaklda bo‘lib,
respondentlarga aniqlik bilan tushuntirildi.
Shuningdek, har bir viloyatdan 10 nafardan – jami 50 nafar inson bilan chuqurlashtirilgan
intervyular o‘tkazildi. Intervyular asosan oilaviy hayotda sezilgan o‘zgarishlar, hissiy holatlar,
bolalar bilan aloqalar, qadriyatlar almashuvi, va gender rollarining o‘zgarishi kabi mavzularga
qaratildi. Masalan, ayrim onalar intervyuda farzandlarining ota mehri va yo‘riqlarisiz
ulg‘ayayotganini, ba’zilar esa moddiy ta’minot yuksalgani bilan oiladagi hissiy iliqlik
kamayganini bildirgan. Bu suhbatlar orqali sonli ko‘rsatkichlar bilan ifodalanmaydigan, ammo
nihoyatda muhim bo‘lgan ijtimoiy o‘zgarishlar aniqlashtirildi.
Yig‘ilgan ma’lumotlarga ishlov berishda SPSS Statistics dasturidan foydalanildi.
So‘rovnoma javoblari deskriptiv statistik tahlil – o‘rtacha qiymatlar, foizlar, korrelyatsiya
koeffitsiyentlari orqali tahlil qilindi. Intervyulardan olingan matnlar esa tematik kodlash orqali
tasniflanib, takrorlanadigan mavzular ajratildi va tahlil qilindi. Masalan, “yo‘qlik hissi”,
“mas’uliyatning og‘irlashuvi”, “qadriyatlar o‘zgarishi” kabi asosiy mavzular asosida toifalash
amalga oshirildi.
Tadqiqotda aniqlik va xolislikni ta’minlash uchun maxfiylikka qat’iy rioya qilindi.
Ishtirokchilarning ismlari ochiqlanmadi, intervyular ularning roziligi asosida yozib olindi.
Tadqiqot muallifi ijtimoiy-gumanitar etik normalarga amal qilgan holda har bir suhbatni
neytral tilda olib bordi. Shu bilan birga, natijalarning umumlashtirilishi faqat tanlab olingan
vakil guruh asosida amalga oshirilgani bois, umumiy populatsiya uchun nisbiy ehtiyotkorlik
bilan xulosa chiqarildi.
Ushbu metodologik yondashuv nafaqat raqamli ko‘rsatkichlar, balki hayotiy haqiqatlar,
hissiyotlar va qadriyatlar siljishini ham yoritib berishga xizmat qiladi. Bu esa migratsiya
jarayonining nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy-madaniy oqibatlarini ham chuqur anglash uchun
zaruriy poydevor bo‘lib xizmat qiladi (1-jadval).
Page 140
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
1-jadval. Migratsiya oilaviy qadriyatlarga qanday ta’sir qilgani haqidagi
respondentlar fikri (N = 800)
№ Qadriyat yoki holat turi
O‘zgarish
sezilgan
(%)
O‘zgarish
sezilmagan
(%)
Izoh (intervyularda eng ko‘p
takrorlangan fikrlar)
1
Bolalar
tarbiyasi
va
intizomi
64.3 %
35.7 %
“Ota
yo‘qligi
sababli
bolalarimni yolg‘iz o‘zim katta
qilyapman.”
2
Oila ichidagi hissiy aloqa
va muloqot
58.7 %
41.3 %
“Eri uzoqda bo‘lgan ayollar
ruhiy bosimda qolmoqda.”
3
An’anaviy qadriyatlarga
(hurmat,
sadoqat)
nisbatan munosabat
47.5 %
52.5 %
“Migrantlar
G‘arb
qadriyatlariga moslashmoqda,
bu esa o‘zgarish keltiradi.”
4
Moliyaviy barqarorlikning
ortishi
72.1 %
27.9 %
“Pul ko‘p bo‘ldi, lekin baxt
kamaydi.”
5
Oilada gender rollarining
o‘zgarishi
39.8 %
60.2 %
“Ayollar erkakning rolini ham
o‘z zimmasiga olishga majbur
bo‘ldi.”
Natijalar.
O‘tkazilgan tadqiqot natijalari migratsiya jarayoni O‘zbekiston jamiyatida
oilaviy qadriyatlar tizimiga sezilarli ta’sir ko‘rsatayotganini ko‘rsatdi. 800 nafar respondent
ishtirokida o‘tkazilgan so‘rovnomalar va 50 ta chuqurlashtirilgan intervyu asosida
aniqlanishicha, eng ko‘p o‘zgarishlar bolalar tarbiyasi, oiladagi hissiy aloqalar, an’anaviy
qadriyatlarga munosabat va gender rollarida yuzaga kelgan. Bu o‘zgarishlar qisqa muddatda
emas, balki uzoq muddatli jarayonlar orqali shakllangan bo‘lib, ularning ildizi jamiyatning
sosiomadaniy qatlamlarigacha yetib bormoqda.
Birinchi navbatda, migratsiya natijasida bolalar tarbiyasidagi o‘zgarishlar eng ko‘p
sezilgan jihatlardan biri bo‘ldi. So‘rovda qatnashganlarining 64,3 foizi bu boradagi
o‘zgarishlarni bevosita his qilganini ta’kidlagan. Jumladan, xorijga ishlash uchun ketgan otalar
o‘z farzandlarining tarbiyasi va shaxsiy rivojlanishida ishtirok etolmayotgani, bu esa
bolalarning intizomi, hissiy ehtiyojlari va ijtimoiy muvozanatiga salbiy ta’sir ko‘rsatayotganini
bildirishgan. Ayrim hollarda farzandlar otaning yetishmasligidan ruhiy tushkunlikka
tushayotgan, ayollarning esa ikki karra mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishiga to‘g‘ri kelayotgan
holatlar qayd etilgan.
Page 141
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
Shuningdek, oiladagi hissiy aloqa va muloqot darajasi ham pasaygani kuzatildi.
Respondentlarning 58,7 foizi turmush o‘rtog‘i bilan hissiy masofaning ortganini, suhbatlar soni
kamayganini yoki mavhumlashganini bildirgan. Chuqur intervyular davomida ayollarning o‘z
turmush o‘rtog‘i bilan faqat moliyaviy mavzular atrofida muloqot qilayotganidan shikoyat
qilgani, bolalarning esa ota bilan yaqinlik tuyg‘usini yo‘qotayotgani ma’lum bo‘ldi. Bu holat uzoq
masofa va vaqt sababli yuzaga kelayotgan ruhiy ajralish (emotional distancing) fenomeniga
mos tushadi.
Tadqiqot davomida an’anaviy qadriyatlarga nisbatan munosabatlar ham sezilarli
darajada o‘zgargani aniqlangan. 47,5 foiz respondentlar oilaviy sadoqat, ota-onaga hurmat,
diniy va madaniy qadriyatlar, va oila degan tushunchaning ichki mazmuni o‘zgarganini tan
olgan. Ayniqsa, xorijda uzoq vaqt yashagan yoki G‘arb jamiyatlari bilan aloqa qilgan
migrantlarning hayot tarzida individualistik yondashuvlar, o‘z manfaatini birinchi o‘ringa
qo‘yish va kollektiv qadriyatlar sustlashgani kuzatilgan. Bu holat O‘zbekiston jamiyatidagi
an’anaviy kollektivizm madaniyatiga ma’lum darajada zid bo‘lib, qadriyatlardagi ichki
ziddiyatlarni kuchaytirgan.
Boshqa tomondan, moliyaviy barqarorlikning oshgani ko‘pchilik tomonidan ijobiy natija
sifatida e’tirof etilgan. 72,1 foiz respondentlar xorijdan kelayotgan pul o‘tkazmalari
(remittances) sababli oilaning iqtisodiy ahvoli yaxshilanganini, bu esa bolalarning ta’lim olishi,
uy-joy sharoitlari va tibbiy xizmatdan foydalanishda sezilarli qulayliklar yaratganini aytishgan.
Biroq, intervyularda ko‘p bora “pul ko‘p bo‘ldi, lekin baxt kamaydi” degan fikrlar takrorlangan.
Bu esa moddiy farovonlikning oilaviy muhitdagi iliqlik, mehr-muhabbat va o‘zaro tushunishga
to‘liq kafolat bo‘la olmasligini ko‘rsatadi.
Natijalardan yana biri – gender rollarining o‘zgarishidir. Respondentlarning 39,8 foizi
ayollar turmush o‘rtog‘i yo‘qligida oila boshqaruvi, bolalar tarbiyasi, qarindoshlar bilan
munosabatlar va hatto moddiy ta’minot kabi sohalarda erkak rolini ham bajarishga majbur
bo‘layotganini bildirgan. Bu esa ayollar zimmasiga ortiqcha yuk tushishiga, ruhiy siqilishlar va
ijtimoiy bosimlar ortishiga olib kelmoqda. Shu bilan birga, ayrim hollarda bu mustaqil qaror
qabul qiluvchi, kuchli va faol ayollar avlodining shakllanishiga ham turtki bo‘lmoqda.
So‘rovnoma natijalari yoshlar migratsiyasiga ta’sir etuvchi omillar orasida eng yuqori
ulushni iqtisodiy sabablar — ya’ni ishsizlik va daromad pastligi (39%) tashkil etishini ko‘rsatdi.
Shu bilan birga, respondentlarning 22 foizi ta’lim va malaka oshirish imkoniyatlarini asosiy
omil sifatida qayd etgan bo‘lsa, ijtimoiy-madaniy omillar (13.6%) va oilaviy sharoitlar (11.1%)
ham muhim rol o‘ynayotgani ma’lum bo‘ldi. Qolgan 14.3% esa boshqa turli omillar, jumladan,
shaxsiy sabablarga tayanib javob bergan. Ushbu ko‘rsatkichlar shuni anglatadiki, migratsion
qarorlar ko‘p hollarda ijtimoiy-iqtisodiy muhit bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ayniqsa
iqtisodiy barqarorlikning yo‘qligi yoshlarning chetga chiqish qarorini kuchaytiradi (1-
diagramma).
Page 142
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
1-diagramma. Yoshlar migratsiyasining ta;sir etuvchi omillari
Muhokama.
O‘tkazilgan tadqiqot natijalari migratsiyaning nafaqat iqtisodiy, balki chuqur
sotsiokultural o‘zgarishlarga sabab bo‘layotganini yaqqol ko‘rsatdi. Ayniqsa, oilaviy qadriyatlar
tizimida yuzaga kelayotgan uzilishlar, rollarning qayta taqsimlanishi, hissiy aloqa va tarbiya
masalalaridagi ziddiyatlar bu jarayonning murakkab va ko‘p qirrali ekanligini ko‘rsatadi.
O‘zbekistonda o‘tkazilgan empirik tadqiqot natijalari xalqaro tajribalar bilan taqqoslaganda,
o‘xshashliklar bilan birga, o‘ziga xos ijtimoiy-madaniy tafovutlarni ham yuzaga chiqardi.
Xususan, xalqaro miqyosdagi tadqiqotlar – masalan, Meksika, Filippin yoki Hindiston
singari yuqori migratsiyali mamlakatlarda – shuni ko‘rsatadiki, uzoq muddatli migratsiya
oilaviy tuzilmani parchalashi, bolalar tarbiyasini zaiflashtirishi va ruhiy aloqalarni
sustlashtirishi mumkin (Parreñas, 2001; Dreby, 2010). Bizning tadqiqotimizda ham aynan shu
omillar yetakchi o‘zgaruvchilar sifatida aks etdi: 64,3% respondentlar bolalar tarbiyasida salbiy
o‘zgarishlar bo‘lganini, 58,7% esa hissiy yaqinlik kamayganini bildirgan. Bu holat
migratsiyaning "g‘alaba yoki mag‘lubiyat" emas, balki muvozanatli yo‘l bilan yondashishni talab
etadigan murakkab ijtimoiy jarayon ekanligini tasdiqlaydi.
Tadqiqotda aniqlangan gender rollarining o‘zgarishi masalasi esa alohida e’tiborga loyiq.
Mahalliy kontekstda ayollarning ikki karra mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishga majbur
bo‘layotgani (39,8% holatlarda) ularning psixologik holatiga, sog‘lig‘iga va jamiyatdagi ijtimoiy
roliga ta’sir ko‘rsatmoqda. Xalqaro tadqiqotlarda ham bu holat "transmilliy onalik"
(transnational motherhood) fenomeni sifatida tahlil qilinadi, ya’ni ayollar migrant bo‘lib
Page 143
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
ishlayotganda, ularning farzandlari boshqa qarindoshlarga topshiriladi va bu oila
birligining kuchsizlanishiga olib keladi (Hondagneu-Sotelo & Avila, 1997). O‘zbekistonda esa
aksincha, ko‘proq erkaklar migratsiyaga ketgani sabab, onalar barqarorlik poydevorini saqlab
qoluvchi asosiy figura sifatida maydonga chiqmoqda. Bu holat gender dinamikasidagi
o‘zgarishlarning lokal ko‘rinishini ifodalaydi.
Moliyaviy jihatdan esa, remittanslar (xorijdan yuborilgan pul mablag‘lari) oilalarning
iqtisodiy holatini yaxshilayotgan bo‘lsa-da, bu har doim ham ijtimoiy sog‘lomlikni
ta’minlayotgani yo‘q. Respondentlarning 72,1 foizi iqtisodiy yaxshilanishni tan olsa-da,
intervyular davomida “pul bor, ammo baxt yo‘q” degan fikrlar ko‘p uchradi. Bu esa iqtisodiy
farovonlik bilan birga, oilaviy iliqlik, hissiy barqarorlik va qadriyatlarga sodiqlik muhimligini
yana bir bor tasdiqlaydi. Xalqaro adabiyotda bu holat "material resurslar va ijtimoiy kapital
o‘rtasidagi tafovut" sifatida talqin etiladi (Levitt, 2001).
Shuningdek, an’anaviy qadriyatlarning susayishi ham ijtimoiy transformatsiyaning bir
ko‘rinishi sifatida baholanishi lozim. G‘arbiy davlatlarda ishlayotgan migrantlar turmush
tarzining o‘zgarishi, yangi qadriyatlar va erkinliklarga moslashuvi orqali asta-sekin o‘zining
dastlabki qadriyat tizimidan uzoqlashib borayotgani sezilmoqda. O‘zbek jamiyatida bu jarayon,
garchi sekin bo‘lsa-da, “yashirin qadriyat migratsiyasi” tarzida kechmoqda. Bu esa nafaqat
hozirgi oilaviy tizimga, balki kelajakdagi avlodning dunyoqarashi, ijtimoiy tutumi va e’tiqod
tizimiga ham ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Umuman olganda, tadqiqotimiz shuni ko‘rsatadiki, migratsiya – bu faqat mehnat
kuchining ko‘chishi emas, balki butun bir ijtimoiy muhit, qadriyatlar va rollar tizimining qayta
formatlanishidir. Shu sababli migratsiya jarayonlarini faqat iqtisodiy ko‘z bilan emas, balki
sotsiologik va madaniy nuqtai nazardan ham o‘rganish, u bilan bog‘liq risklarni oldindan
baholash va yumshatish strategiyalarini ishlab chiqish zarur (2-jadval).
2-jadval. Migratsiyaning oilaviy qadriyatlarga ta’siri: xalqaro va mahalliy
tendensiyalar taqqoslamasi
Ko‘rsatkichlar
Xalqaro
tajriba
(AQSh,
Yevropa, Rossiya)
Mahalliy holat (O‘zbekiston
misolida)
Oilaviy
ajrimlar
sonining o‘zgarishi
Migratsiya tufayli ajrimlar
ko‘paymoqda
Ayollar migratsiyasi ortgan
hududlarda
ajrimlar
ko‘paymoqda
Farzand tarbiyasidagi
uzilishlar
Ota-onalarning uzoqda bo‘lishi
bolalar ruhiyatiga salbiy ta’sir
qilmoqda
Onasiz ulg‘aygan bolalarda
ijtimoiy muammolar ortmoqda
Qariyalar
bilan
aloqaning susayishi
Yolg‘iz qolgan keksalar soni
ortmoqda
Qishloq joylarda ota-onalar
yolg‘izlikdan
shikoyat
qilmoqda
Moliyaviy
qo‘llab-
quvvatlash
Migratsiya tufayli remittanslar
oilaviy
byudjetni
mustahkamladi
Pul jo‘natmalari tufayli yashash
darajasi yaxshilandi
Gender
rollari
o‘zgarishi
Ayollar mustaqil qaror qabul
qilishni boshladi
O‘zbek oilasida erkaklar va
ayollar roli o‘zgarib bormoqda
Page 144
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
Qadriyatlar
transformatsiyasi
Individualizm kuchaymoqda
An’anaviy qadriyatlar modern
qadriyatlar
bilan
to‘qnashmoqda
Yoshlarning
oilaviy
hayotga qarashi
Nikoh yoshining ortishi, bolali
bo‘lish istagi kamaymoqda
Yoshlar orasida nikohga kech
kirish holatlari ko‘paymoqda
Xulosa.
Migratsiya jarayonlari zamonaviy global va mahalliy ijtimoiy munosabatlar
tizimiga chuqur ta’sir ko‘rsatmoqda. Xususan, oilaviy qadriyatlar sohasida yuz berayotgan
o‘zgarishlar migratsiyaning bevosita va bilvosita oqibatlaridan biri sifatida ko‘rilmoqda. Ushbu
maqolada xalqaro tajribalar va O‘zbekiston kontekstidagi holatlar o‘rganilib, migratsiyaning
oilaviy tuzilma, gender rollari, avlodlararo munosabatlar hamda madaniy identifikatsiyaga
bo‘lgan ta’siri chuqur tahlil qilindi.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, iqtisodiy migratsiya natijasida oilalar ajralib qolmoqda,
bu esa bolalarning tarbiyasi, psixologik holati va ijtimoiy moslashuviga salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Shu bilan birga, ayrim mamlakatlarda migratsiya oilaviy daromadlar ortishiga,
ta’lim va sog‘liqni saqlashga ko‘proq mablag‘ ajratilishiga olib kelib, ijobiy ta’sirlarni ham
yuzaga keltirmoqda. Mahalliy holatlarda esa, mehnat migratsiyasi ko‘proq erkaklar tomonidan
amalga oshirilgani sababli, an’anaviy gender rollarida muvozanatsizliklar yuzaga kelmoqda va
ayollar zimmasiga ko‘proq ijtimoiy va oilaviy mas’uliyat tushmoqda.
Shuningdek, migrantlarning uzoq muddatli chet ellarda bo‘lishi ularning farzandlarida
madaniy identifikatsiya va ona tilidan begonalashish holatlarini yuzaga keltirmoqda. Bu
holatlar nafaqat oilaviy muhitga, balki jamiyatda umumiy ijtimoiy birlashuvga ham ta’sir
ko‘rsatadi. Shu jihatdan, davlat siyosatida migratsiya oqibatlarini oilaviy qadriyatlar asosida
baholash va muvozanatli yondashuvni shakllantirish dolzarb hisoblanadi.
Maqola yakunida, migratsiya siyosatini ishlab chiqishda oilaviy mustahkamlik, farzandlar
ta’limi, madaniy merosni asrash va ayollar ijtimoiy faolligini ta’minlashga qaratilgan kompleks
yondashuv zarurligi taklif etildi. Bu esa, zamonaviy global muhitda milliy qadriyatlarni saqlab
qolish va barqaror oilaviy tuzilmani rivojlantirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
UNICEF, “Effects of migration on children of Uzbekistan,” UNICEF Uzbekistan, 202?
2.
World Bank, International Migration and Household Well Being: Evidence from Uzbekistan,
World Bank, 20??
3.
E. C. Nkemdilim, “Migration and Family Values: A Philosophical Appraisal,” Nigeria Journal
of Philosophy, vol. 8, no. 3, pp. 1 10, May 2025.
4.
Ug. N. Raimjanova, “Family and marriage relations and migration processes in modern
society: case of Uzbekistan,” ResearchGate, Jan 2025.
5.
UNDP, Labour Migration in Uzbekistan: Social, Legal and …, UNDP Uzbekistan, 2008.
6.
A. Namanovna, “The negative effect of population migration on the family environment,”
Ilmiy Jurnallar Konferensiyasi, 2023.
7.
International parental migration and the psychological well being of children, Journal of
Behavioral Health, 2014.
8.
A decade of research on immigrant families, PMC, 2023, pp. 1 15.
9.
S. Vertovec, Migration, Diasporas and Transnationalism, Edward Elgar, 1999.
Page 145
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
10.
T. Evan, E. Fišerová, A. Elgnerová, “The Influence of Culture on Migration Patterns,”
arXiv, Apr. 11, 2025.
11.
A. Bernard, M. Bell, “Internal migration and education: A cross national comparison,”
arXiv, Dec 2018.
12.
A. Ghosh et al., “Migration patterns across the life course of families: Gender differences
… in Finland,” arXiv, Aug 2017.
13.
Consequences of Immigration for Families: Structure, Culture, and …, JECS, 2023.
14.
Socio psychological problems of children in migrant families and …, EBWFF 2023.
15.
B. Trask, Mega Trends and Families: The Impact of Demographic Shifts, International
Migration and Urbanization, UN DESA, 2020.
