CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
82
ALKALOIDLARNING O’SIMLIKLARDA UCHRASH DINAMIKASI VA
AJRATIB OLISH USULLARI
Umarova Ozoda Akmal qizi
Osiyo xalqaro universiteti
Amrilloyev Akbar
Ilmiy rahbar:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15654751
Annotatsiya
Alkaloidlar asosan o‘simliklar tomonidan ishlab chiqariladigan azot tarkibli
tabiiy birikmalarning xilma-xil guruhidir. Bu ikkilamchi metabolitlar
o‘simliklarni himoya qilishda va ekologik o‘zaro ta’sirlarda muhim rol o‘ynaydi.
O‘simlik turlarida alkaloidlarning mavjudligi va miqdori genetika, atrof-muhit
sharoitlari va rivojlanish bosqichlari kabi turli omillarga bog‘liq. Ushbu
maqolada o‘simliklarda alkaloidlarning mavjudligi dinamikasi muhokama
qilinadi va ularni ajratib olishning zamonaviy usullari yoritiladi. Shuningdek,
so‘nggi ilmiy tadqiqotlar va adabiyotlarga asoslangan holda, ajratib olish
texnologiyalaridagi yutuqlarga e’tibor qaratilgan. Alkaloidlarning tarqalishi va
ajratib olinishini tushunish farmakologik tadqiqotlar va tabiiy mahsulotlarni
ishlab chiqish uchun muhim ahamiyatga ega.
Kalit so’zlar
: alkaloidlar, o‘simliklar, ikkinchi darajali metabolitlar, ajratib
olish usullari, ekstraktsiya, fitokimyo
Alkaloidlar asosan o‘simliklarda uchraydigan organik birikmalar bo‘lib, ular
tarkibida azot atomlari mavjudligi bilan tavsiflanadi va ko‘pincha odam hamda
hayvonlarga farmakologik ta’sir ko‘rsatadi. XIX asr boshlarida ilk bor kashf
etilgan alkaloidlar o‘shandan beri ko‘plab fitokimyoviy tadqiqotlarning asosiy
mavzusi bo‘lib kelmoqda. "Alkaloid" atamasini 1819-yilda Karl Fridrix Vilgelm
Meysner fanga kiritgan. O‘shandan buyon 20 000 dan ortiq alkaloid aniqlangan
bo‘lib, ularning ko‘pchiligi tibbiyotda qo‘llaniladi. Masalan, morfin, xinin va
atropin shular jumlasidandir (Ziegler va Facchini, 2008).
Alkaloidlar asosan yopiq urug‘li o‘simliklarda uchraydi, ammo ba’zilari
zamburug‘lar, bakteriyalar va hayvonlarda ham mavjud. Alkaloidlar miqdori
nafaqat turlar o‘rtasida, balki bir o‘simlikning turli qismlarida ham farqlanadi.
Genetik xususiyatlar, geografik joylashuv, dengiz sathidan balandlik, iqlim va
tuproq turi kabi omillar alkaloidlar biosinteziga ta’sir ko‘rsatishi mumkin (Hagel
va Facchini, 2013). Masalan, Papaver somniferum tarkibidagi morfin
alkaloidlarining miqdori harorat va yorug‘likka kuchli bog‘liq. Bundan tashqari,
qurg‘oqchilik yoki kasallik qo‘zg‘atuvchilar hujumi kabi stress omillari
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
83
o‘simliklarda himoya vazifasini bajaruvchi alkaloidlar ishlab chiqarilishini
kuchaytirishi mumkin (Yamamoto va boshqalar, 2022).
Alkaloidlarning biosintezi murakkab yo‘llar orqali amalga oshadi va
ko‘pincha qattiq nazorat qilinadi. Bu yo‘llar uchun mas’ul bo‘lgan fermentlar
ichki va tashqi omillar ta’sirida bo‘ladi. So‘nggi tadqiqotlarda, transkriptomik
tahlillar shuni ko‘rsatdiki, alkaloid sintezi bilan bog‘liq gen ifodalanishi o‘simlik
rivojlanishi va atrof-muhit ta’siriga qarab sezilarli darajada o‘zgaradi (Zhou va
boshqalar, 2021). Misol uchun, vinblastin va vinkristin ishlab chiqaradigan
Catharanthus roseus o‘simligida barglarning yoshi va yorug‘lik ta’siri alkaloidlar
miqdorining o‘zgarishi bilan bog‘liq ekanligi aniqlandi.
Alkaloidlarni ajratib olish usullari vaqt o‘tishi bilan takomillashib,
zamonaviy texnologiyalar yuqori samaradorlik va tozalikni ta’minlamoqda.
An’anaviy yondashuv metanol, etanol yoki suv kabi qutbli erituvchilar
yordamida ekstraktsiya qilishdan boshlanadi. So‘ngra alkaloidlarni boshqa
birikmalardan ajratish uchun kislota-asos bo‘linishi qo‘llaniladi. Biroq, bu
usullar ko‘pincha ta’sirchan alkaloidlarning parchalanishi yoki yo‘qolishiga olib
keladi.
So‘nggi yillarda yuqori kritik suyuqlik ekstraksiyasi (SFE), mikroto‘lqinli
ekstraksiya (MAE) va ultratovush yordamidagi ekstraksiya (UAE) kabi ilg‘or
usullar o‘zlarining samaradorligi, kam miqdordagi erituvchi sarfi va qisqa vaqt
talab etishi tufayli e’tiborni jalb etmoqda (de Castro va Garcia-Ayuso, 1998).
Misol uchun, MAE usuli Berberis vulgaris ildizlaridan berberin ajratib olish
miqdorini an’anaviy qaynatish usullariga nisbatan sezilarli darajada oshirishi
aniqlangan (Khoddami va boshqalar, 2020). Bundan tashqari, ekstraksiyadan
so‘ng alkaloidlarni tozalash uchun qattiq fazali ekstraksiya va xromatografiya
usullari, jumladan yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi (YUSSX) keng
qo‘llanilmoqda (Pang va boshqalar, 2022).
Omiks texnologiyalari va zamonaviy ekstraksiya usullarining uyg‘unlashuvi
yangi alkaloidlarni aniqlash va ajratib olishni takomillashtiradigan so‘nggi
tendensiya hisoblanadi. Masalan, metabolomika o‘simlik a’zolari va rivojlanish
bosqichlari bo‘ylab alkaloidlarning profilini yaratish imkonini beradi, bu esa
ularning dinamik mavjudligini chuqurroq tushunishga hissa qo‘shadi (Garg va
boshqalar, 2023).
Xulosa
O‘simliklarda alkaloidlarning paydo bo‘lish dinamikasiga ko‘plab ichki va
tashqi muhit omillari ta’sir ko‘rsatadi, shu bois ularni o‘rganish ham murakkab,
ham muhim hisoblanadi. Tabiiy mahsulotlarga qiziqish ortib borishi bilan ularni
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
84
ajratib olish usullarini takomillashtirish yanada zaruriy bo‘lib qolmoqda.
Molekulyar vositalar bilan uyg‘unlashgan yangi ekstraksiya texnologiyalari
o‘simlik alkaloidlarini samarali aniqlash va ulardan unumli foydalanish uchun
istiqbolli imkoniyatlar yaratadi. Ushbu yo‘nalishdagi tadqiqotlarni izchil davom
ettirish farmatsevtika sohasini rivojlantirish va o‘simlik resurslaridan barqaror
foydalanish uchun g‘oyat muhimdir.
Adabiyotlar ro’yxati:
1.
e Castro, M. D. L., & Garcia-Ayuso, L. E. (1998). Soxhlet extraction of solid
materials: an outdated technique with a promising innovative future. Analytica
Chimica Acta, 369(1-2), 1-10. https://doi.org/10.1016/S0003-2670(98)00233-
5
2.
Garg, A., Bhambri, A., Singh, S., & Kumar, A. (2023). Recent advances in
metabolomics-based analysis of plant alkaloids. Phytochemistry Letters, 53,
161-170. https://doi.org/10.1016/j.phytol.2023.03.003
3.
Hagel, J. M., & Facchini, P. J. (2013). Benzylisoquinoline alkaloid
metabolism: a century of discovery and a brave new world. Plant and Cell
Physiology, 54(5), 647–672. https://doi.org/10.1093/pcp/pct020
4.
Latifovna, I. G. (2025). EPIPHANY: REVELATORY INSIGHTS IN JEAN
RHYS’S “WIDE SARGASSO SEA. STUDYING THE PROGRESS OF SCIENCE AND ITS
SHORTCOMINGS, 1(4), 248-251.
5.
Latifovna, I. G. (2025). EXAGGERATED REALITIES: THE FUNCTION OF
HYPERBOLE IN JEAN RHYS’S “WIDE SARGASSO SEA” AS A REFLECTION OF
COLONIAL TENSIONS AND PSYCHOLOGICAL TURMOIL. JOURNAL OF
INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH, 2(2), 323-326.
6.
Latifovna, I. G. (2025). Engaging minds and bodies: the power of total
physical response in language learning. SHOKH LIBRARY.
7.
Xamdamovna, I. M. (2021). Stylistic features of the use of asindetone in
languages of different systems. ACADEMICIA: AN INTERNATIONAL
MULTIDISCIPLINARY RESEARCH JOURNAL, 11(2), 896-900.
8.
Xamdamovna, I. M. (2025). TАʼLIM JАRАYОNIDА ОʻYIN АSОSIDАGI
MЕTОDLАRNING NАZАRIY АSОSLАRI. IZLANUVCHI, 1(6), 312-327.
9.
Xamdamovna, I. M. (2022). COMPARATIVE ANALYSIS OF ASINDETONE
SPECIES IN ENGLISH AND UZBEK. Scientific progress, 3(3), 397-400.
10.
Xamdamovna, I. M. (2025). HÖRVERSTÄNDNIS UND LESEN IN ENGLISCH
PSYCHOLINGUISTISCHE
KLASSIFIZIERUNG
VON
ÜBUNGEN
FÜR
SPRACHAKTIVITÄTEN. YANGI O ‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR JURNALI,
2(4), 103-107.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
85
11.
Xamdamovna, I. M. (2025). ИНГЛИЗ ТИЛИДА ТИНГЛАБ ТУШУНИШ ВА
ЎҚИШ НУТҚ ФАОЛИЯТЛАРИГА ОИД МАШҚЛАРНИНГ ПСИХОЛИНГВИСТИК
ТАСНИФИ. IZLANUVCHI, 1(3), 52-59.
12.
Jurayevna, B. N., & Rakhmiddinovna, S. M. THE IMAGE OF A FLOWER IN
SITTAI ZARURIYA. SCIENTIFIC REPORTS OF BUKHARA STATE UNIVERSITY
НАУЧНЫЙ ВЕСТНИК БУХАРСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА,
179.
13.
Bekova, N., & Sayliyeva, M. (2015). The Interpretation of Praise in The East
Literature. Научная дискуссия: вопросы филологии, искусствоведения и
культурологии, (12), 147-151.
14.
Sayliyeva, M. R. (2022). Linguopoetic and linguocultural issues in
literature. The Peerian Journal, 6, 33-36.
15.
Odinayeva, N. (2021). Литературная Критика, Литературные
Процессы, Национальные Ценности И Духовность В Литературе. Центр
Научных Публикаций (Buxdu. Uz), 5(5).
16.
Odinayeva, N. (2020). Motivation and Communication in Distance
Learning of Foreign Languages. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz),
6(2).
17.
Jasurbek G’ofur o’g, S. (2024). TASHQI IQTISODIY FAOLIYAT TASHKILIY-
HUQUQIY ASOSLARINI TAKOMILLASHTIRISH. AMERICAN JOURNAL OF
EDUCATION AND LEARNING, 2(4), 500-507.
18.
Saidmusayev, J. (2022). Improvement of the legislation of the Republic of
Uzbekistan on the liberalization of the foreign trade regime for accession to the
WTO. TSUL Legal Report International electronic scientific journal, 3(2), 55-61.
19.
Эгамов, Э. Э. (2022). Вклад Узбекистана в победу над фашизмом во
Второй мировой войне. In ВОЕННАЯ БЕЗОПАСНОСТЬ РОССИИ: ВЗГЛЯД В
БУДУЩЕЕ (pp. 439-447).
20.
Begimkulov, I. B. (2024). THE ROLE OF NATIONAL VALUES IN THE
PATRIOTIC EDUCATION OF YOUNG PEOPLE IN THE CONDITION OF
GLOBALIZATION. Экономика и социум, (10 (125)), 58-62.
21.
Karimov,
B.
B.
(2024).
KURSANTLARNI
MA’NAVIY-AXLOQIY
TARBIYALASH TAMOYILLARI. INTERNATIONAL SCIENCES, EDUCATION AND
NEW LEARNING TECHNOLOGIES, 1(4), 123-128.
22.
Khoddami, A., Wilkes, M. A., & Roberts, T. H. (2020). Techniques for
analysis
of
plant
phenolic
compounds.
Molecules,
25(4),
902.
https://doi.org/10.3390/molecules25040902
