CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
5
QANDLI DIABET 2-TIPI: SABABLARI, BELGILARI, ASORATLARI, 1-
VA 2- TIPI DIFFERENSIAL DIAGNOSTIKASI VA DAVOLASH
STRATEGIYALARI
Ismoilov Farrux Dilshodovich
2-sonli Davolash ishi fakulteti 536-guruh
Abjalilova Fotima Jasurjon qizi
2-son Davolash ishi 535-guruh
Назарова Нуризар Насриддиновна
2-sonli Davolash ishi fakulteti 535-guruh talabasi
Universitet: Samarqand Davlat Tibbiyot Universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15710367
Annotasiya:
Qandli diabet — bu organizmda glyukoza (qand) almashinuvi
buzilishi bilan bog‘liq surunkali kasallik bo‘lib, qonda qand miqdorining
me'yordan yuqori bo‘lishi bilan xarakterlanadi. Bu holat organizmning insulinni
yetarlicha ishlab chiqarmasligi yoki insulinga to‘g‘ri javob bera olmasligi
natijasida yuzaga keladi
.
Kalit so'zlar:
1-tip , 2-tip, β-hujayralar, HbA1c (glikozillangan gemoglobin),
Metformin, SGLT2, CRP, IL-6, polidipsiya, poliuriya, semizlik.
Qandli diabet - bu insulinni mutloq yoki nisbiy yetishmasligi (sekresiyasi
yoki uning ta'siri nuqsonlari) oqibatida kelib chiqadigan surunkali
giperglikemiya kabi umumiy simptomatika bilan birlashtirilgan metabolik
buzilishlar natijasi.
Qandli diabet 1-tip (β-hujayralarning distruksiyasi sababli, odatda insulin
yetishmovchiligiga olib keladi): autoimmun, idyopatik.
Qandli diabet 2-tipi — bu surunkali, metabolik buzilish bo‘lib, qondagi
glyukoza (shakar) miqdorining normadan yuqoriligi bilan ifodalanadi. Bu holat
insulin gormoni ta’sirining pasayishi (insulin qarshiligi) va/yoki uning ishlab
chiqarilishini kamayishi natijasida yuzaga keladi.
Kasallikning rivojlanish sabablari (Patogenez)
2.1 Insulinga rezistentlik
- QD2Tda hujayralar insulin gormoniga sezuvchanligini yo‘qotadi.
-
Asosan
jigar,
mushak
va
yog‘
to‘qimalari
ta’sirlanadi.
Misol: Tana vazni me’yordan 20% ortiq bo‘lgan bemorlarda yog‘ hujayralari
ko‘paygan bo‘lib, ular insulin signalizatsiyasini buzadi.
2.2 Beta-hujayra disfunksiyasi
- Oshqozon osti bezidagi beta-hujayralar insulin ishlab chiqarishni yetarli
darajada bajara olmaydi.
2.3 Yallig‘lanish va oksidlovchi stress
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
6
- Yallig‘lanish markerlarining (CRP, IL-6) oshishi metabolik buzilishlarga
olib keladi.
- Oksidlovchi stress DNK, oqsillar va membranalarga zarar yetkazadi.
3. Klinik belgilari
- Ko‘p chanqash (polidipsiya)
- Tez-tez siyish (poliuriya)
- Doimiy ochlik hissi
- Vazn yo‘qotish
- Xiralashgan ko‘rish
- Yaralarning sekin bitishi
Misol: QD2T bilan og‘rigan bemorlar yarasi ikki haftada bitmasligi va og‘ir
oyoq infeksiyalariga duch kelishi mumkin.
4. Asoratlari
4.1 Mikrovaskulyar asoratlar
- Retinopatiya: Ko‘z to‘r pardasining shikastlanishi
- Nefropatiya: Buyrakdagi filtratsiya tizimining izdan chiqishi
- Nevropatiya: Asab tolalari shikastlanadi; og‘riq, uvishish va
sezuvchanlikning pasayishi kuzatiladi
4.2 Makrovaskulyar asoratlar
- Koronar yurak kasalligi
- Insult
- Periferik arteriyalar kasalligi
Misol: Diabetik bemor yurak infarkti xavfini diabeti bo‘lmagan odamlarga
nisbatan 2-3 barobar ko‘proq boshdan kechiradi.
Qandli diabet 1- va 2- tipi differensial diagnostikasi
Qandli diabet 1 tipining klinik belgilari ko'pincha yoshlarda (15 yoshdan 24
yoshgacha), infektsiyalardan keyin mavsumiy avj olishlar tarzida o'tkir
boshlanadi. Diabetik sindromning namoyon bo'lishi yaqqol, ketoatsidozga
moyillik bilan, ko'pincha (25-30%) prekoma va koma holatida ifodalanadi.
Kasallik uzoq davom etganda qoniqarsiz kompensatsiya sharoitida klinik
manzara kechki asoratlar, asosan mikroangiopatiyalar ko’rinrshida kechadi.
Qandli diabet 2 tipi. Mutloq insulin yetishmovchiligi o’rin egallavaganligi
tufayli kasallik o'zini yanada yumshoq namoyon qiladi. Ko'pincha glikemiyani
aniqlashda tasodifan diagnostika qilinadi. Ortiqcha vazn, 40 yoshdan keyin
manifestatsiya bo'lishi, anamnestik nasliy moyillik, mutloq insulin
yetishmovchiligi yo'qligi xarakterlidir. Aksariyat hollarda diagnostika qilish
vaqtining o’zida kechki asoratlar, birinchi navbatda, kasallikning klinik
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
7
ko'rinishini belgilaydigan makroangiopatiya (ateroskleroz), shuningdek, latent
infektsiyalar (pyelonefrit, zamburug’li infektsiyalar) aniqlanadi.
Qandli diabet 1 va 2 tiplari differensial diagnostikasi maqsadida,
shuningdek qandli diabet 2 tipida insulinga bo'lgan ehtiyojni aniqlash uchun
qondagi C-peptid miqdori glyukagon va oziq-ovqat stimulyatori bilan o'tkazilgan
testlarda ko'rib chiqiladi (5 NB). Qondagi C-peptid kontsentratsiyasi och qoringa
0,6 nmol/l dan yuqori va ovqatlanishdan so’ng yoki 1 mg glyukagonni qabul
qilishdan keyin 1,1 nmol/l dan yuqori bo’lishi, β-hujayralar tomonidan insulin
produksiyasi yetarli ekanligiini ko'rsatadi. Stimulyatsiyalangan C-peptid
kontsentratsiyasi 0,6 nmol/l va undan kam bo'lishi bemorda ekzogen insulinga
ehtiyoj borligi haqida darak beradi.
Axolining 0,25% (20 yoshgacha) Qandli diabet 1 tipi bilan kasallangan.
Mazkur bemorlarning 54% ni bolalar tashkil etadi. Qandli diabetning bu tipi
insulinga bog’lik Qandli diabet deyiladi. «Insulinga bog’liklik» tushunchasi
insulinoterapiya tushunchasiga ekvivalent emas, balki ushbu tipdagi Qandli
diabetning rivojlanishi mutlok insulin yetishmovchiligi asosida sodir bo‘ladi
degan ma’noni beradi. Bunday bemorlarda insulin umuman ishlab
chiqarilmaydi, agar ular insulin qabul kilmasa Qandli diabet kompensatsiyasi
yomonlashib, ketoatsidoz va ketoatsidotik koma rivojlanadi.
Qandli diabet 2 tipi bilan katta yoshdagi odamlar kasallanadi. Qandli diabet
2 tipining a (semizliksiz) va b (semizlik bilan) xillari mavjud. Bu tip insulinga
boglik bo‘lmagan diabet hisoblanadi va bunda 1 tipiga nisbatan farqli o‘larok
insulin sekresiyasi saklangan bo‘ladi. 40 yoshdan keyin uchrab, parxez va
kondagi qandni pasaytiruvchi preparatlar yordamida kasallikni kompensatsiya
qilishga erishish mumkin.
Belgilar
QD1T(qandli diabet 1-
tip)
QD2T(qandli diabet 2-
tip)
Insulinga bog'liqligi
Yuvenil qandli diabet,
insulinga
bogliq
qandli diabet
Kattalar,
semizlar
qandli
diabeti,
insulinga
bogliq
bo‘lmagan
qandli
diabet
Yoshga bog'luqlik
30
yoshgacha
(kasallanishning 2ta
cho‘qqisi bor: 14 va 25
yosh)
Odatda 40 yoshdan
keyin
Genetik ma’lumotlar
HLA gaplotiplari bilan HLA gaplotiplari bilan
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
8
assotsiatsiyalanish, 1
tuxumli
egizaklarda
konkordantlik-40%
assotsiatsiyaning
yo‘qligi, bir tuxumli
egizaklarda
konkordantlik - 95-
100%
Tana vazni
Semizlik yo‘q
Semizlik
80%
xollarda mavjud
Kechishi
Ko‘pincha, to‘satdan
boshlanadi,
5-15%
xollarda ketoatsidoz
bilan
manifestatsiyalanadi.
Asta sekin rivojlanadi,
ko‘pincha
subklinik
simptomatika
bilan
kechadi,
kechki
asoratlar qandli diabet
diagnozi
qo‘yilgandanoq
aniqlanadi.
Insulinoterapiya
Bir umr insulinotera-
piyaga muxtoj
Odatda
talab
qilinmaydi (asoratlar,
va insulinga boshqa
ko‘rsatmalar
bo‘lgandagina
qo‘llaniladi).
5. Diagnostika
- HbA1c ≥ 6.5%
- Och qoringa glyukoza ≥ 7.0 mmol/L
- OGTT 2-soatda ≥ 11.1 mmol/L
- Tasodifiy glyukoza ≥ 11.1 mmol/L + simptomlar
6. Davolash strategiyalari
6.1 Hayot tarzini o‘zgartirish
- Sog‘lom ovqatlanish (glyukemik indeks past mahsulotlar)
- Harakatni oshirish (haftasiga kamida 150 daqiqa jismoniy faollik)
- Vaznni kamaytirish
Misol: 10% tana vaznini yo‘qotgan bemorda HbA1c ko‘rsatkichi 1% ga
kamayadi.
6.2 Dori vositalari
- Metformin: Insulin qarshiligini kamaytiradi
- SGLT2 inhibitorlari: Glyukozani siydik orqali chiqaradi va yurakni himoya
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
9
qiladi
- GLP-1 agonistlari: Ishtahani kamaytiradi va vazn yo‘qotishga yordam beradi
- DPP-4 inhibitorlari: Inkretin gormonlarni faollashtiradi
- Insulin (agar kerak bo‘lsa): Beta-hujayralar yetishmovchiligi yuzaga kelganda
7. Xulosa
Qandli diabet 2-tipi murakkab patogenezli, jiddiy asoratlari bilan
tavsiflanadigan surunkali kasallikdir. Sog‘lom turmush tarzini shakllantirish,
erta aniqlash va individual yondashuv bilan kasallik oqibatlarini kamaytirish
mumkin. Yangi dori vositalari va ilmiy yondashuvlar orqali bemorlarning hayot
sifati sezilarli darajada yaxshilanmoqda. Yuqoridagi belgilar asosida qandli
diabetning tiplarini differensial diagnostika qilish mumkin. Misol: 50 yoshli
ayolda och qoringa qonda glyukoza darajasi 8.3 mmol/L, HbA1c esa 7.2% bo‘lsa,
bu QD2T diagnostikasiga asos bo‘ladi. HbA1c (glikozillangan gemoglobin) — bu
qon tarkibidagi qand (glyukoza) darajasini so‘nggi 2-3 oy ichida o‘rtacha qanday
bo‘lganini ko‘rsatuvchi laborator tahlildir. U "glyukoza + gemoglobin" birikmasi
asosida o‘lchanadi. Bu test diabet (qandli diabet) kasalligini aniqlash va uni
nazorat qilish uchun ishlatiladi.
Normal HbA1c darajalari:
normal=4%-5.6%
prediyabet (diabet xavfi bor)=5.7% – 6.4%
diabet=6.5% va undan yuqori
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
Endokrinologiya darslik - Shagazatova B.X 2021
2.
Endokrinologiya : darslik / S. I. Ismailov [va boshq.]. - Toshkent :
Taffakkur Bo’stoni, 2017. - 512 b.
3.
Gipotalamo-gipofizar tizim anatomiya-fiziologiyasi va kasalliklari: o'quv
qo'llanma / Negmatova G.Sh .Togayeva G.S. – Samarqand, 2023. – 140 bet
4.
Endokrinologiya : darslik / B.X. Shagazatova. - Toshkent: “Ijod-print”,
2021. – 464 bet
5.
Gipotalamo gipofizar tizim kasalliklarning qiyosiy tashxislash va davolash:
o'quv qo'llanma / B.H. Shagzatova, D.M. Artikov, F.Sh. Ahmedova, N.A.
Kudratova . – Тoshkent: "Tibbiyot nashriyoti matbaa uyi", 2022. – 270 bet.
6.
Endokrin tizim fiziologiyasi va patofiziologiyasi : o`quv qo`llanma / G.U.
Samiyeva. – Samarqand, 2023. – 100 bet.
7.
Синдром диабетической стопы / Ахмедов Р. - Т. , 2011.
8.
Клиническое руководство по эндокринологии / под ред. проф.
Исмаилова С.И. - Ташкент, 2018г.
9.
Internet saytlar:
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
10
10.
Med.-site.narod.ru
11.
www.tma.uz
12.
www.zyonet.uz
13.
www.medlook.ru
