CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
200
KIBERMAKONDA DINIY EKSTREMIZM, RADIKALIZM VA
FANATIZMNING KUCHAYISHI
Sobirov Zuhriddin
Oriental universiteti o‘qituvchisi
Tel: +998919115617
e-mail: sobirov@mail.ru
Pardayev Abdurahim
Milliy universitet o‘qituvchisi
e-mail: pardayev@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.15706000
Globallashuv va raqamli inqilob zamonida axborot texnologiyalari inson
faoliyatining barcha sohalariga chuqur kirib bordi. Ijtimoiy tarmoqlar,
messenjerlar, forumlar va video platformalar nafaqat kommunikatsiya, balki
mafkuraviy ta’sirning ham asosiy vositalariga aylandi. Ayniqsa, diniy
ekstremizm, radikalizm va fanatizm g‘oyalari aynan kibermakon orqali keng
tarqalmoqda. Bu holat yoshlar ongiga, jamiyat xavfsizligiga va ma’naviy
muvozanatga tahdid solmoqda. Ushbu tezisda kibermakonda diniy motivatsiyali
ekstremizmning mazmuni, uslublari va unga qarshi kurash mexanizmlari tahlil
qilinadi.
Diniy ekstremizm — bu diniy aqidalarni mutaassiblik bilan talqin qilib,
jamiyatda qarama-qarshilik va ixtilof uyg‘otishga qaratilgan mafkuraviy
harakatdir. Internet esa bu g‘oyalarni son-sanoqsiz auditoriyalarga yetkazish
vositasiga aylangan. Ekstremistik kontent quyidagi shakllarda namoyon
bo‘lmoqda:
Soxta diniy fatvolar va shayxlarning montajlangan videolari;
Qur’on va hadislarni kontekstdan ajratilgan holatda taqdim etish;
Animatsiyalar, interaktiv o‘yinlar va jozibali dizayndagi saytlar orqali
ekstremistik g‘oyalarni estetik qadoqlash;
Anonim guruhlar orqali yollash va radikal tafakkurni shakllantirish.
Radikalizm — bu jamiyatning mavjud tuzumini inkor etuvchi va keskin
o‘zgarishlarni talab qiluvchi mafkuradir. Kibermakon algoritmlar asosida
ishlagani sababli radikal kontent ko‘pincha ko‘proq ko‘riladi va tavsiya etiladi.
Bu holat "algoritmik amplifikatsiya" deb ataladi va quyidagi xavflarni yuzaga
keltiradi:
Yoshlar qiziqishlariga mos, ammo radikal mazmundagi kontentlar
ko‘payadi;
Tarmoqlar orqali radikal shaxslar qahramon sifatida ko‘rsatiladi;
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
201
Bir qarashda zararsiz ko‘ringan diniy suhbatlar radikallashgan manbalarga
olib boradi;
"Digital underground" orqali yopiq radikal guruhlar kengayadi.
Fanatizm: ijtimoiy izolyatsiya va virtual identitet krizi
Diniy fanatizm — bu shaxsning o‘z diniy e’tiqodini mutlaq haqiqat sifatida
qabul qilib, uni zo‘ravonlik bilan targ‘ib qilishga tayyorligi bilan xarakterlanadi.
Kibermakon bu fanatizmni quyidagi mexanizmlar orqali kuchaytiradi:
Echo-chamber (aks sado kamerasi) effektida inson faqat o‘z qarashlarini
tasdiqlovchi axborotni ko‘radi;
Virtual guruhlar shaxsga yolg‘on ijtimoiy e’tirof hissini beradi;
Fanatik blogerlar va ulamolarni ko‘r-ko‘rona taqlid qilish kuchayadi;
Tashqi dunyoga nisbatan yotlashish va rad etish kuchayadi.
Kiberekstremizmga qarshi kurashning institutsional va axloqiy
asoslari
Mazkur xavflarga qarshi kurash bir necha yo‘nalishda olib borilishi kerak:
Davlat va jamiyat darajasida monitoring va normativ-huquqiy baza
mustahkamlanishi;
Yoshlar o‘rtasida raqamli savodxonlik va mediamadaniyatni oshirish;
Islom dini mutasaddilari va ulamolari bilan hamkorlikda sog‘lom diniy
kontentni ishlab chiqish;
Ijtimoiy tarmoqlarda diniy mavzularni yurituvchi shaxslarning
akkreditatsiya qilinishi;
Internet platformalar bilan ekstremistik kontentni aniqlashda algoritmik
hamkorlik yo‘lga qo‘yilishi.
Xulosa
Kibermakon — bu zamonaviy mafkuraviy jang maydonidir. Unda g‘oyaviy
bo‘shliq va diniy savodsizlik ekstremistik ta’sir uchun qulay zamin yaratadi. Shu
boisdan, jamiyatning barcha qatlamlari, ayniqsa, yosh avlod o‘rtasida sog‘lom
diniy tafakkur, tanqidiy fikrlash va axborotga nisbatan immunitet shakllantirish
zamon talabi bo‘lib qolmoqda. Kibermakon xavfsizligi g‘oyaviy xavfsizlik bilan
chambarchas bog‘liqdir va bu sohadagi kurash uzluksiz bo‘lishi zarur.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni. "Ma’naviy-ma’rifiy ishlar
samaradorligini oshirish va sohani yangi bosqichga olib chiqish chora-tadbirlari
to‘g‘risida". Lex.uz. 2022.
2. Qarshiyev, T.. Kibermakon va diniy tahdidlar: virtual ekstremizmning
psixologik ildizlari. Toshkent: Ma’naviyat. 2023
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
202
3. Yusupov, B. Yoshlar va axborot xurujlari: mafkuraviy immunitet masalalari.
Samarqand: Ziyo. 2021.
4. Weimann, G. Terrorism in Cyberspace: The Next Generation. New York:
Columbia University Press. 2015.
5. Conway, M. Determining the role of the Internet in violent extremism and
terrorism: Six suggestions for progressing research. Studies in Conflict &
Terrorism, 40(1), 77–98. 2017.
6. Din ishlari bo‘yicha qo‘mita. Diniy ekstremizm va radikalizm: mohiyati,
sabablari, oldini olish yo‘llari. Toshkent. 2020
7. Shaikhov, A.. Kiberxavfsizlik va ideologik barqarorlik. “Xavfsizlik va
barqarorlik” jurnali, №4, 12–19. 2022
8. Berger, J. M.. Extremism. Cambridge, MA: MIT Press. 2018
