CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
170
“O’ZBEKISTON-2030” STRATEGIYASI DOIRASIDA SIRDARYO
VILOYATI YER RESURSLARIDAN SAMARALI FOYDALANISHNING
DOLZARBLIGI.
O’ng’arov Hasan G’ayrat o’g’li
O’zMU Iqtisodiyot fakulteti
mustaqil izlanuvchisi (PhD)
+998990859910
https://doi.org/10.5281/zenodo.15689332
Sirdaryo viloyati — qishloq xo‘jaligiga ixtisoslashgan, lekin yer maydoni
nisbatan kichik hududlardan biri. Yer resurslarining cheklanganligi ularning har
bir gektaridan maksimal va oqilona foydalanishni talab qiladi. Shu sababli,
yerlarning iqtisodiy bahosini aniqlash, samaradorligini oshirish, ularni noto‘g‘ri
ishlatishning oldini olish — bugungi kunda juda muhim masalalardandir.
Kalit so’zlar.
Rentabellik, transchegaraviy, raqamli transformatsiya, GIS,
eroziya, xaritalash, monitoring, masofaviy zondlash(remote sensing), raqamli
kadastr, dron, ekologik.
“O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida yer resurslaridan
foydalanishning dolzarbligida quyidagi mezonlar belgilangan:
1.
Qishloq xo‘jaligida hosildorlik va rentabellikni oshirish: Strategiyada
qishloq xo‘jaligi sohasida hosildorlik va rentabellik darajasini keskin oshirish
belgilangan. Bu esa yer resurslaridan samarali foydalanishni talab etadi.
2.
Suv resurslarini integrallashgan boshqaruv: Qo‘shni davlatlar bilan
suv resurslarini integrallashgan holda boshqarish, transchegaraviy suv
resurslari va davlatlararo suv xo‘jaligi obyektlaridan birgalikda foydalanish
masalalarida faol hamkorlikni davom ettirish strategiyada ko‘zda tutilgan.
3.
Raqamli texnologiyalarni joriy etish: “Raqamli O‘zbekiston – 2030”
strategiyasi doirasida Sirdaryo viloyatini raqamli transformatsiya qilish bo‘yicha
chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Bu yer resurslarini boshqarishda
zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash imkonini beradi.
Mamlakatimizning Sirdaryo viloyatida yer resurslari cheklangan va
ularning noto‘g‘ri boshqarilishi ekologik va iqtisodiy muammolarga olib keladi.
Bugungi kunda yer resurslarini boshqarishda raqamli texnologiyalar, sun’iy
yo‘ldosh ma’lumotlari, GIS (geografik axborot tizimlari), va dronlar kabi
vositalar orqali aniq, tezkor va samarali qarorlar qabul qilish mumkin. Sirdaryo
viloyatida ushbu texnologiyalarni joriy qilish orqali yerdan foydalanish
samaradorligini oshirish imkoniyati mavjud. Lekin bu sa’y-harakatlarning
amalda bajarilishini ta’minlashda bir qancha muammolar vujudga keladi.
Masalan, yer maydonlari haqida to‘liq va yangilangan ma’lumotlarning
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
171
yetishmasligi, yer kadastri tizimining raqamlashtirilmagan bo‘lishi, noto‘g‘ri
foydalanilayotgan yoki bo‘sh turgan yerlar haqida monitoring yo‘qligi, yerni
nazorat qilishning eski va samarasiz usullari va h.
Qishloq xo‘jaligida hosildorlik va rentabellik darajasini keskin oshirish
maqsadida mamlakatimizda quyidagi maqsadlar belgilangan va bu maqsadlarga
erishish bo’yicha Sirdaryo viloyatida aniq rejali ishlar olib borilmoqda:
Bir gektardan olinadigan o‘rtacha daromadni 5 ming dollarga
yetkazish;
Qishloq xo‘jaligi sohasida eksport hajmini yiliga 10 milliard dollarga
yetkazish;
Agrar sohaga jami 15 milliard dollar investitsiyalarni jalb qilish;
Hosildorlik ko‘rsatkichlarini paxta bo‘yicha o‘rtacha 45 — 50
sentnerga, g‘alla bo‘yicha — 80 — 85 sentnerga yetkazish;
Qo‘shimcha 300 ming gektar yer maydonini zamonaviy suv
tejaydigan texnologiyalarni qo‘llash orqali o‘zlashtirish va mazkur yerlarda
ozuqabop, dorivor, moyli, dukkakli, sholi, g‘alla, sabzavot, poliz ekinlari ekish,
intensiv bog‘ va uzumzorlar tashkil etish;
Mahalliy sabzavot, poliz, kartoshka urug‘lik ta’minotini 50 foizga
yetkazish;
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash ko‘rsatkichining 25
foizdan yuqori bo‘lishini ta’minlash.
Sirdaryo viloyatida yer resurslaridan foydalanish bo‘yicha asosiy
ko‘rsatkichlar va rejalar.
1-jadval.
Yo‘nalish
Maqsadli
ko‘rsatkichlar,
Rejalar
Amalga
oshirish muddati
Asosiy manba
Qishloq xo‘jaligida
hosildorlikni
oshirish
Intensiv
bog‘lar
maydonini
110
ming
gektarga
yetkazish
Sabzavot
yetishtirish
maydonlarini 55,4
ming
gektarga
yetkazish
2030-yilgacha
https://lex.uz/acts/-6802687
Yer
tuzish
chizmalarini ishlab
chiqish
Qishloq
xo‘jaligi
tumanlari
uchun
2025–2030-yillarga
2025–2030-yillar
https://www.lex.uz/uz/docs/-
6827355
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
172
mo‘ljallangan
yer
tuzish chizmalarini
ishlab chiqish
Raqamli
transformatsiya
Boyovut va Xovos
tumanlarini raqamli
transformatsiya
qilish
2020–2022-yillar
https://lex.uz/en/docs/-
5030957
Suv
resurslarini
boshqarish
Suv xo‘jaligini
rivojlantirish
konsepsiyasi
doirasida
chora-
tadbirlar
2020–2030-yillar
https://lex.uz/docs/-4892953
Iqtisodiy
o‘sishni
ta’minlash
Yalpi
hududiy
mahsulot hajmini 6–
7%
oshirishga
qaratilgan
kichik
dasturlar
2030-yilgacha
https://lex.uz/acts/-7271094
Sirdaryo viloyatida yer resurslaridan foydalanish holati va istiqboldagi
rejalarni tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, mavjud yer fondi cheklangan bo‘lishiga
qaramay, undan oqilona va samarali foydalanish orqali agrar sohada barqaror
rivojlanish
ta'minlanmoqda.
So‘nggi
yillarda
sug‘oriladigan
yerlar
samaradorligini oshirish, yer degradatsiyasining oldini olish, ekin maydonlarini
diversifikatsiya qilish va zamonaviy texnologiyalarni joriy etish bo‘yicha bir
qator chora-tadbirlar amalga oshirildi. Viloyatda qishloq xo‘jaligi ekinlarining
tarkibi asta-sekin yangilanib, paxta va g‘alla maydonlari qisqartirilib, o‘rniga
eksportbop mahsulotlar — sabzavot, poliz, moyli ekinlar va yem-xashak
ekinlari joylashtirilmoqda. Bu esa yer resurslaridan yanada oqilona foydalanish
imkonini bermoqda. Bundan tashqari, tomchilatib sug‘orish tizimlarining keng
joriy etilishi suv tanqisligi sharoitida hosildorlikni saqlab qolishga xizmat
qilmoqda. Kelgusi yillarda yer resurslaridan samarali foydalanish bo‘yicha
quyidagi ustuvor yo‘nalishlar belgilangan.
Bundan tashqari Sirdaryo viloyatida zamonaviy texnologiyalarni keng
joriy qilish orqali ham yer resurslaridan samarali foydalanish mumkin va bu
bo’yicha quyidagi jadvaldagi rejalarni amalga oshirish maqsadga muvofiq
bo’ladi.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
173
Sirdaryo viloyatida zamonaviy texnologiyalar yordamida yer
resurslarini boshqarish rejasi.
1
2-jadval.
Yo'nalish
Qo'llanilayotgan
texnologiyalar
Maqsad
Natijalar
Yer monitoringi
GIS
(Geografik
axborot tizimlari),
masofadan
zondlash (remote
sensing)
Yer
holatini
kuzatish,
degradatsiyani
aniqlash
Degradatsiyaga
uchragan
maydonlar
aniqlanib, tiklash
ishlari
rejalashtirilmoqda
Sug'oriladigan
yerlarni
boshqarish
Tomchilatib
sug'orish
tizimi,
IoT sensorlar
Suv
resurslaridan
samarali
foydalanish
Suv sarfi 30-40%
ga
kamaydi,
hosildorlik oshdi
Yerga egalik va
foydalanishni
nazorat qilish
Raqamli kadastr
tizimi,
yer
pasportlashtirish
Yerni noqonuniy
egallash
va
noto'g'ri
foydalanishni
oldini olish
90%
yer
uchastkalari
raqamli
tizimga
kiritildi, shaffoflik
oshdi
Yer
unumdorligini
oshirish
Dronlar
orqali
urug' sepish va
o'g'itlash,
agrotexnik
tadbirlarni
raqamlashtirish
Mehnat
samaradorligini
oshirish,
resurslar
tejamkorligi
Ishlab
chiqarish
xarajatlari
kamaydi, mahsulot
sifati yaxshilandi
Qishloq
xo‘jaligini
rejalashtirish
Sun’iy
intellekt
asosidagi
tahlil
vositalari
Hosildorlikni
prognozlash,
ekinlarni to‘g‘ri
joylashtirish
Ekinlar
strukturasida
diversifikatsiya
kuzatilmoqda
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
174
Xulosa.
Sirdaryo viloyati O‘zbekistonning muhim agrar hududlaridan biri
bo‘lib, yer resurslari iqtisodiy-ijtimoiy taraqqiyotda katta rol o‘ynaydi. Bugungi
kunda ushbu resurslardan samarali foydalanish masalasi ayniqsa dolzarb
hisoblanadi. Aholi sonining ortishi, oziq-ovqat xavfsizligiga bo‘lgan talabning
kuchayishi, iqlim o‘zgarishlari va suv resurslarining cheklanganligi sharoitida
yer resurslaridan oqilona foydalanish nafaqat iqtisodiy, balki ekologik
barqarorlikni ta’minlash uchun ham muhimdir.
Hududda mavjud yer maydonlarining meliorativ holatini yaxshilash,
zamonaviy agrotexnologiyalarni joriy etish, qishloq xo‘jaligi mahsuldorligini
oshirish hamda yer kadastrini raqamlashtirish orqali boshqaruvni
takomillashtirish – bu yo‘nalishdagi asosiy ustuvor vazifalardir. Shu sababli,
Sirdaryo viloyatida yer resurslaridan samarali foydalanish masalasi nafaqat
bugungi kun, balki istiqboldagi barqaror taraqqiyotning ham muhim omillaridan
biridir.
Adabiyotlar ro’yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentabrdagi
“O’zbekiston – 2030” strategiyasi to‘g‘risidagi PF-158-son Farmoni.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Yer kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2023.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi: "O‘zbekiston
hududlari bo‘yicha yer resurslarining holati va ulardan foydalanish statistik
to‘plami", 2022. – www.stat.uz
4.
Sirdaryo viloyati hokimligi rasmiy sayti: Hududiy investitsiya loyihalari va
yer resurslari bo‘yicha hisobotlar. – www.sirdaryo.uz
5.
https://lex.uz/acts/-6802687
6.
https://www.lex.uz/uz/docs/-6827355
7.
https://lex.uz/en/docs/-5030957
8.
https://lex.uz/acts/-7271094
