CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
93
NURLARNING O‘SIMLIKKA TA’SIRI
Xojiboyeva Mubinaxon Odiljon qizi
Qo‘qon davlat universiteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15771693
Annotatsiya:
Quyosh nuri va boshqa elektromagnit nurlarning
o‘simliklarga ta’siri biologik jarayonlarning asosiy omillaridan biridir. Ushbu
maqolada nurlarning o‘simliklar o‘sishi, rivojlanishi va fotosintez jarayoniga
ta’siri tahlil qilinadi. Fotosintez jarayonida quyosh nuri asosiy energiya manbai
bo‘lib, xlorofill pigmenti orqali qizil va ko‘k spektrdagi nurlarni yutadi.
Shuningdek, nurning to‘lqin uzunligiga qarab o‘simlikka turli xil ta’sir ko‘rsatishi
ko‘rib chiqilgan. Masalan, ko‘k nurlar o‘simlikning barg va ildiz o‘sishiga yordam
bersa, qizil nurlar gullash va meva hosil qilishni rag‘batlantiradi.Fotoperiodizm,
ya’ni kunduz uzunligining o‘simlik rivojlanishiga ta’siri, qisqa va uzun kunli
o‘simliklar misolida tahlil qilinadi. Shuningdek, sun’iy yorug‘lik manbalari,
masalan, LED chiroqlarning o‘simlik rivojlanishidagi ahamiyati o‘rganilgan.
Tadqiqotda nurning yetishmasligi yoki ortiqcha bo‘lishi natijasida o‘simliklarda
yuzaga keladigan salbiy oqibatlar, shuningdek, ekologik omillar va nurning
o‘zaro bog‘liqligi haqida ham ma’lumotlar keltirilgan.Maqola o‘simliklarni
parvarishlash va hosildorlikni oshirish uchun yorug‘lik spektri va intensivligini
boshqarish bo‘yicha amaliy tavsiyalarni o‘z ichiga oladi. Ushbu ish o‘simlik
fiziologiyasi, ekologiyasi va qishloq xo‘jaligi sohalarida foydalanish uchun ilmiy
ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar.
Fotosintez; Xlorofill; Fotoperiodizm; Spektr; To‘lqin uzunligi;
Ko‘k nur; Qizil nur; Yashil nur; Ultrabinafsha nurlar (UV); Infraqizil nurlar (IR);
LED chiroqlar; Floresan lampalar; Fotosintez mahsulotlari (glyukoza, kislorod);
Ekologik omillar; Nur intensivligi; Qisqa kunli o‘simliklar; Uzun kunli o‘simliklar;
Sun’iy yorug‘lik manbalari; Stomalar; Ildiz tizimi; Kimyoviy energiya
Nurlar o‘simliklarning o‘sishi, rivojlanishi va hosildorligi uchun eng muhim
tashqi omillardan biri hisoblanadi. Quyosh nuri o‘simliklar hayotidagi asosiy
energiya manbai bo‘lib, fotosintez jarayonining asosi sanaladi. Ushbu jarayonda
o‘simliklar yorug‘lik energiyasini kimyoviy energiyaga aylantiradi va atmosfera
uchun zarur bo‘lgan kislorod ishlab chiqaradi. Nurning spektral tarkibi,
intensivligi va davomiyligi o‘simliklarning turli hayotiy jarayonlariga turlicha
ta’sir qiladi. So‘nggi yillarda sun’iy yorug‘lik manbalaridan (masalan, LED
chiroqlar) foydalanish va yorug‘lik spektrini boshqarish orqali o‘simliklarni
optimal sharoitlarda o‘stirish qishloq xo‘jaligida keng qo‘llanilmoqda. Bu nafaqat
hosildorlikni oshirish, balki ekologik barqarorlikni ta’minlashga ham xizmat
qilmoqda. Shu bilan birga, global iqlim o‘zgarishi va quyosh nurlanishining
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
94
o‘zgarishi o‘simliklarning rivojlanishiga yangi tahdidlar va imkoniyatlar
yaratmoqda. Mazkur ishning nazariy ahamiyati o‘simliklarning yorug‘likka javob
qaytarish mexanizmlarini chuqurroq o‘rganishga qaratilgan bo‘lsa, amaliy
ahamiyati qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirishda yorug‘lik boshqaruvi
bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Maqolada nurning o‘simlikka ta’siri,
yorug‘likning turli spektrlarining roli va ekologik omillar bilan o‘zaro bog‘liqligi
muhokama qilinadi. Ishning dolzarbligi yorug‘lik boshqaruvi orqali o‘simlik
parvarishini samarali tashkil qilish imkoniyatlari bilan belgilanadi. Bu tadqiqot
nurlarning o‘simlik fiziologiyasiga ta’siri bo‘yicha ilmiy bilimlarni kengaytiradi
va zamonaviy agrotexnologiyalarni rivojlantirish uchun yangi imkoniyatlar
yaratadi.
Asosiy qism
O‘simliklar hayoti nurning mavjudligi va sifati bilan bevosita bog‘liq.
Fotosintez jarayonida o‘simliklar quyosh nuri yordamida suv va karbonat
angidriddan kislorod va glyukoza hosil qiladi. Bu jarayon asosan qizil va ko‘k
spektrdagi nurlar orqali amalga oshadi, chunki xlorofill pigmenti ushbu spektral
sohalarni samarali yutadi. Yashil nurlar esa aksariyat qismi qaytariladi, bu
o‘simliklarning yashil ko‘rinishiga sabab bo‘ladi. Ko‘k nurlar (450–495 nm) barg
va ildizlarning zich rivojlanishini rag‘batlantiradi va o‘simlikning morfologik
shakllanishiga ta’sir ko‘rsatadi. Qizil nurlar (620–750 nm) gullash va meva hosil
qilishda muhim rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, ultrabinafsha nurlar (UV) kichik
miqdorda o‘simliklarning ximoya mexanizmlarini kuchaytiradi, ammo ortiqcha
UV nurlanish o‘simlik hujayralariga zarar yetkazishi mumkin. O‘simliklarning
yorug‘lik davriga javobi fotoperiodizm deb ataladi. O‘simliklar kunduz
uzunligiga ko‘ra uch guruhga bo‘linadi: Qisqa kunli o‘simliklar (sholi, paxta):
Kunduz uzunligi qisqargan davrlarda gullaydi. Uzun kunli o‘simliklar (bug‘doy,
karam): Kunduz uzaygan paytlarda gullaydi. Kunga bog‘liq bo‘lmagan o‘simliklar
(pomidor): Yorug‘lik davomiyligidan qat’i nazar gullaydi. Fotoperiodizmni
tushunish o‘simliklarning vegetatsiya davrini boshqarish va optimal
hosildorlikka erishishda muhim ahamiyatga ega. Zamonaviy qishloq xo‘jaligida
sun’iy yorug‘lik manbalaridan keng foydalaniladi. LED chiroqlar: Qizil va ko‘k
spektrlarni aniq boshqarish imkonini beradi va energiyani tejaydi. Floresan
lampalar: Yangi ko‘chatlar va yosh o‘simliklar uchun samarali. Halogen lampalar:
Issiqlik chiqarishi sababli kamroq ishlatiladi, lekin past haroratli sharoitlarda
foydali bo‘lishi mumkin. Sun’iy yorug‘lik tizimlari yordamida yopiq sharoitlarda
o‘simliklarni samarali parvarishlash, hosildorlikni oshirish va vegetatsiya
davrini qisqartirishga erishiladi. Nurning o‘simlikka ta’siri boshqa ekologik
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
95
omillar bilan chambarchas bog‘liq: Harorat: Nur intensivligi yuqori bo‘lsa ham,
past harorat fotosintez jarayonini sekinlashtirishi mumkin. Namlik: O‘simliklar
stomalari orqali karbonat angidrid yutadi va namlik bu jarayon uchun muhim
hisoblanadi. Tuproq tarkibi: Ildiz tizimining rivojlanishi uchun tuproqdagi ozuqa
moddalarining mavjudligi yorug‘lik bilan o‘zaro ta’sir qiladi.Nurning
yetishmasligi o‘simliklarning fotosintez jarayonini susaytiradi, barglarning rangi
o‘zgaradi va o‘sish sekinlashadi. Ortiqcha nur esa o‘simlik hujayralariga zarar
yetkazib, barglarni quritishi va hosildorlikni pasaytirishi mumkin. Mazkur
tadqiqot nurning turli jihatlarini o‘rganish orqali o‘simliklarni samarali
parvarishlash va hosildorlikni oshirish yo‘llarini aniqlashga yordam beradi.
Nurning o‘simlik hayotidagi o‘rni va uni boshqarish imkoniyatlari qishloq
xo‘jaligida yangi agrotexnologiyalarni joriy etish uchun ilmiy asos yaratadi.
Xulosa
Mazkur tadqiqot davomida o‘simliklar hayotidagi nurning ahamiyati va
uning fiziologik jarayonlarga ta’siri keng tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatdiki, yorug‘lik spektrining turli qismlari o‘simliklarning o‘sishi,
rivojlanishi va hosildorligiga turlicha ta’sir ko‘rsatadi. Xususan, ko‘k nurlar barg
va ildiz rivojlanishini rag‘batlantirgan holda, o‘simlik morfologiyasini
shakllantiradi. Qizil nurlar esa gullash va meva hosil qilish uchun juda muhim
hisoblanadi. Fotoperiodizm o‘simliklarning yorug‘likka moslashish qobiliyatini
belgilab, ularning vegetatsiya davriga ta’sir qiladi. Ushbu mexanizmni chuqur
o‘rganish qishloq xo‘jaligida optimal hosildorlikka erishish uchun muhimdir.
Shuningdek, sun’iy yorug‘lik manbalarining qishloq xo‘jaligidagi amaliy
ahamiyati ta’kidlandi. LED chiroqlar va boshqa texnologiyalar yordamida yopiq
sharoitlarda o‘simliklarni muvaffaqiyatli yetishtirish imkoniyati tasdiqlandi.
Shuni alohida ta’kidlash kerakki, nurning yetishmasligi o‘simliklarning fiziologik
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
96
jarayonlarini susaytirib, hosildorlikni pasaytiradi, ortiqcha nur esa hujayra
shikastlanishiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun yorug‘likni boshqarish
agrotexnologiyalarni muvaffaqiyatli qo‘llashda muhim omil hisoblanadi.
Tadqiqot davomida yorug‘likning ekologik omillar bilan o‘zaro bog‘liqligi ham
o‘rganildi. Bu nurning o‘simlik parvarishidagi ahamiyatini yanada kengroq
tushunish va hosildorlikni oshirish imkonini beradi. Ishning amaliy ahamiyati
yorug‘lik boshqaruvi orqali samaradorlikni oshirishga qaratilgan bo‘lsa, nazariy
ahamiyati o‘simlik fiziologiyasi va ekologiyasi bo‘yicha bilimlarni kengaytirishga
xizmat qiladi
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Xo‘jamqulov, S. A. (2019). O‘simlik fiziologiyasi va ekologiyasi. Toshkent:
Fan nashriyoti.
2.
Karimov, M. T. (2021). Zamonaviy qishloq xo‘jaligi texnologiyalari.
Samarqand: Zarafshon nashriyoti.
3.
Sobirov, K. A., va To‘xtamurodov, O. R. (2018). Fotosintez jarayoni va
ekologik omillar. Buxoro: Buxoro universiteti nashriyoti.
4.
Abdullaevich, Mamadaliev Foziljon, Mirbaratov Olimjon Yakhyaevich, and
Khamidov Khushnudbek Rapikjon Ugli. "PROBLEMS OF IMPROVING THE
METHODOLOGY FOR CALCULATING THE SIZES OF CERTAIN GEOMETRIC
FORMS INSIDE AND OUTSIDE THE EGYPTIAN TRIANGLE." (2023).
5.
Akmalkhonovich,
Khamzaev
Asrorkhon,
Abdullayev
Zakirjon
Dzhorayevich, and Xomidov Xushnudbek Rafiqjon o’g’li. "Calculation of
operating modes of cards transfers of the experimental digger for harvesting
topinambur." British Journal of Global Ecology and Sustainable Development 16
(2023): 121-126.
6.
Xomidov, Xushnudbek, Dilnora Baxriddinova, and Sarvinoz Xusanova.
"Qattiq yoqilg'ini issiqlik berish qobilyatini aniqlash." Наука и инновация 1
(2023): 159-162.
7.
Xomidov, Xushnudbek, Elmurod Rabbimov, and Dilnora Baxriddinova.
"Calculation of the displacement of the oscillating bearing according to the
intensity of the radial pressure." Инновационные исследования в
современном мире: теория и практика 2.17 (2023): 198-199.
8.
Xomidov, Xushnudbek, Dilnora Bakhriddinova, and Sarvinoz Khusanova.
"Calculation of heat exchange in drying devices." Молодые ученые 1.5 (2023):
90-91.
9.
Нурматов, Сардорбек Хасанбой Ўғли, et al. "БАРБОТАЖЛИ
АБСОРБЦИЯ ҚУРИЛМАСИДА ГАЗ ЁСТИҒИНИ ТАДҚИҚ ҚИЛИШ УСУЛИ."
Строительство и образование 4.5-6 (2023): 287-295.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
97
10.
Akhmadjonovich, Ergashev Nasimbek, Isomidinov Azizjon Salomidinovich,
and Ovloyorov Xaydarali Аliyorovich. "Experimental determination of the
industrial application and determination efficiency of fluid gases cleaning
apparatus by contact element method." American Journal of Technology and
Applied Sciences 7 (2022): 72-78.
11.
Davronbekov, Abdurasul, et al. "Systematic analysis of process
intensification in heat exchange products." Scientific progress 2.1 (2021): 694-
698.
12.
O‘G‘Li, Xomidov Xushnudbek Rapiqjon, et al. "Konus setkali chang
tozalovchi qurilma uchun chang namunalarining dispers tarkibi taxlili." Al-
Farg’oniy avlodlari 1.4 (2023): 66-69.
13.
Siddiqov, Rasuljon, et al. "Optimizing the accuracy of an industrial robot: A
model for improving positional accuracy." E3S Web of Conferences. Vol. 583.
EDP Sciences, 2024.
14.
Rapiqjon o‘g‘li, Xomidov Xushnudbek. "Study of operating parameters of
drum dust cleaning device." HOLDERS OF REASON 4.1 (2024): 120-127.
15.
Salomidinovich, Isomidinov Azizjon, and Xomidov Xushnudbek Rapiqjon
O‘G‘Li. "SHISHA TOLA VA TEFLON ASOSIDA TAYYORLANGAN FILTR
MATOSINING QARSHILIK KOEFFITSIYENTINI ANIQLASH." Строительство и
образование 4.1 (2025): 201-209.
