CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
159
O‘QUVCHILARNING MATEMATIKA FANIGA QIZIQTIRISHDA
DIDAKTIK O‘YINLARNING AHAMIYATI, SIFAT VA SAMARADORLIK
OMILI
Meyliyev Sobirjon Xolmurodovich
dotsent , Nizomiy nomidagi
Toshkent davlat pedagogika universiteti
Sobirjonmeyliyev@gmail.com.tel. +998935449140
Normatova Sadoqat Umid qizi
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat
pedagogika universiteti
Boshlang’ich ta’lim fakulteti 5-bosqich talabasi
Omonova Munira Abdufattoh qizi
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat
pedagogika universiteti Boshlang’ich ta’lim fakulteti 5-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14039861
Annotatsiya:
Ushbu maqolada
boshlang’ich sinflarda matematika
darslarini samaradorligini oshirishda keng qo'llaniladigan didaktik o‘yinlarning
o‘rni va o‘yin texnologiyalar-sifat va samarodorlik omili ekanligi haqida so'z
yuritiladi.
Kalit so'zlar:
Boshlangi’ch sinflarda matematika darslari, didaktik
o‘yinlar, sifat va samarodorlik, metod, usul, multimedia ilovalari, dars jarayoni,
malakali pedagog.
Аннотация:
В данной статье говорится о роли дидактических игр,
которые широко используются в повышении эффективности уроков
математики в младших классах, а также о том, что игра является фактором
технологичности и эффективности.
Ключевые слова
:
Уроки математики в младших классах,
дидактические игры, качество и эффективность, методика, методика,
мультимедийные приложения, учебный процесс, квалифицированный
педагог.
Abstract:
This article talks about the role of didactic games, which are
widely used in increasing the effectiveness of mathematics lessons in primary
school, and also about the fact that the game is a factor in manufacturability and
efficiency.
Keywords:
Mathematics lessons in elementary grades, didactic games,
quality and efficiency, methodology, methodology, multimedia applications,
educational process, qualified teacher.
Boshlang'ich sinf o‘quvchilariga dastlabki matematik tushunchalami
o'rgatish uchun o'qituvchi ta’limning eng qulay usullaridan foydalansa
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
160
maqsadga muvofiq bo'ladi. Bunda didaktik o'yinlaming ahamiyati juda katta.
Shuning uchun o’quvchilarga berilayotgan bilimlar ularning yosh xususiyatlariga
muvofiq o'yin tariqasida uyushtiriladi. Bunday o'yinlar jarayonida o'quvchilar
matematika fanidan darslikda berilgan, o‘z;lashtirishi murakkab bo'lgan
materiallami oson o‘zlashtiradi va shu bilan birga atrof-rnuhit, voqealami
kuzatishga, solishtirib ko'rish, ular to‘g‘risida fikrlash, ulardan to‘g‘ri xulosalar
chiqarish v a , xulosalarini asoslashga o'rganadilar. O'quvchilarni matematika
faniga qiziqtirish va bilim, ko'nikma, malakalaiini to'g'ri egallashlariga
erishishni didaktik o'yinlar orqali amalga oshirish maqsadga muvofiq bo'ladi.
Masalan:
1-sinf
2-chorakda
"Bir
xonali
sonlar”
mavzusi
bilan
tanishtirilayotganda “To'g'ri yura olasanmi?” didaktik o'yinidan foydalanilsa
kutilgan natijani beradi. Bu didaktik o'yinni ikki guruhda musobaqa tarzida
tashkil etish mumkin. Didaktik o'yinlar, asosan, ta’lim jarayonini bolalarning
yosh xususiyatlari va tayyorgarliklariga qarab samarali tashkil qilishga, jlarga
bilim va ma’lumot berishni yengillashtirishga, ta'limda ko'rgazmalilikni
ta'minlashga qaratilgan bo'lib o'quvchilarni o'quv materiallari bilan ortiqcha
band qilib qo'ymaslik, toliqtirmaslik va zeriktirmaslik imkoniyatini yaratadi,
dastur maieriallarini o'zlashtirishda qulaylik tug'diradi. Didaktik materiallar
pedagog tomonidan har bir darsga alohida tayyorlangan bo'lib, u dars
mazmunini to'la ifodalash va o'quvchilar dars mazmunini yaxshi tushunib
yetishlari uchun xizmat qiladi. Bularga har turli ko'rgazmali qiirollar, turli
muammoli vaziyatlami yaratuvchi moslamalar, o'yin va hokazolar kiradi.
Didaktik materiallar ham didaktik tamoyillarga mos ravishda yaratiladi. Shuni
alohida ta’kidlab o'tish lozimki, dars davomida foydalanilayotgan didaktik о yin
darsning mavzusiga mos ravishda tanlab olinishi muhim ahamiyatga egadir.'
Boshlang'ich sinf o'quvchilari nutqini o'stirishda didaktik o'yinlardan
foydalanish samarali nalija beradi. O'quvchilarning nutq boyligini oshirish,
tovushlarni to'g'ri talaffuz qilishda ham didaktik o'yinlardan foydalanish
maqsadga muvofiqdir.
Boshlang'ich ta'limda didaktik o'yinlarga axborotlarni tashuvchi manba
sifatida qaraladi. Dars jarayonida didaktik o'yinlami tashkil etish o'quvchilar
o'rtasida muloqot qilish, diqqatni jamlash va o'z navbatida hozirjavoblik kabi
xislatlami shakllantirishga xizmat qiladi. Didaktik o'yinlar bolalar faoliyatini
rivojlantiribgina qolmay, ularning fikrlarini bir joyda to'plab, tez va aniq bayon
etishga, mashg'ulotlar jarayonida o'zaro hamjihatlikda faol harakat qilishga
undaydi. O'quvchilarda bilim olishga, tengqurlaridan ortda qolmaslik hissi
kuchayadi.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
161
Boshlang'ich sinflarda grammatik mavzu va o'quv faoliyati bilan bog'liq
turli ta'limiy o'yinlar o'quvchilarning bilisli faoliyatini oshiradi. aqliy
charchoqlikning oldini oladi. Shuningdek, olingan bilimlarni mustahkamlash va
nazorat qilishda samarali vositalardan sanaladi. Ayniqsa, ona tili darslarida olib
boriladigan ta’limiy o'yinlarning ahamiyati g'oyatda katta bo'lib, ular
mazmuniga ko‘ra bir necha turlarga bo'linadi. Grammatik topshiriqlar
o'quvchilarning darsda faolligini oshirish bilan birga bilimlami o‘zlashtirish
jarayonini yengillashtirish va mustahkamlash, nutq o'stirishga yo'naltirilgan har
bir mashg'ulotni qiziqarli tashkil etishga xizmat qiladi.
Didaklik o'yinlar bolalar faoliyatini rivojlantiribgina qolmay, ularning fikrlarini
bir joyga to'plab, tez va aniq bayon etishga. mashg'ulotlar jarayonida o'zaro
hamjihatlikda faol harakat qilishga undaydi. Eng muhimi, bolalardagi iqtidor,
salohiyat. maqsadga intiluvchanlik yuzaga chiqadi va mukammallashib boradi
O’yin faoliyati bolalaming jismoniy va psixik jihatdan har tomonlama
rivqjlanishi uchun birdan-bir vositadir. o'quvchining tabiatiga mos tushuvchi
o'yinlar o'quv-tarbiyaviy jarayonni harakatga keltiruvchi kuchga aylanishi
mumkin.
O'yin bolani mashg‘ulotda yuqori bosqichga erishishga bo'lgan qiziqishini
orttiradi va unda kuchli motivatsiya hosil qilish imkoniyatini beradi. O'quvchini
tezkorlikda harakat qilishga, chaqqonlik, topqirlikka, topshiriqlami aniq, tez,
vaqtida bajarishga o'rganadi, ularda qonun-qoidalarga rioya qilish ko'nikmalari
shakllanadi. Bolaning faolligi rivojlantirilib, bilimga bo'lgan ishtiyoqi oshadi.
Shaxsning axloqiy sifatlarining shakllanishiga yordam beradi. O'quvchilarda
o'zaro hamkorlik, ijodkorlik, bir-biriga qayg'urish va o'zaro hurmat qilish kabi
odatlar rivojlantiriladi.
Ayniqsa, ularda tashqi dunyoni tasavvur etish, erkin fikr yuritish,
emotsional faollik va o'zaro muloqotga kirishuvchanlik vujudga keladi.
O'yinlar turli xil bo'ladi, masalan, didaktik, ta’limiy, milliy, harakatli, so'z
o'yinlari, voqeaband, syujetli-rolli o'yinlar va hokazolar. Shulardan biri didaktik
o'y in lard ir-ta’lim xarakteriga ega bo'lib, o'quvchilarning bilimini
mustahkamlashga va kengayishiga, umumlashtirishga, tizimga solishga yordam
tieradi. O'yin ta’lim jarayonini tashkil etish hamda olib borishda pedagogik
vositadir. O'yin biror narsani bilib oluvchi vositadir. Ta’lim mazmunini
o'quvchilarga o'yin orqali tushuntirish bu eng qulay tushunishdir.
Pedagoglarimiz orasida shunday gap yuradi. Eshitgan sedan chiqishi mumkin.
Ko'rgan narsa esga tushishi mumkin. Ammc jarayonda shaxsan o'zim ishtirok
etsam umr bo'yi esimda qoladi.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
162
O'quvchilar o'yin faoliyatining bosqichma-bosqich rivojlanishi to'g'risidagi
umumiy tasavvurlar har xil yosh guruhlarida bolalaming o'yin faoliyatiga
rahbarlikning aniq tizimli tavsiyalarini ishlab chiqish imkoniyatini yaratadi.
Zero:
• o'yin o'quvchilarning mustaqil faoliyati bo'lib, unda bolaning ruhiyati
namoyon bo'ladi;
• o'yin o'quvchilarni har tomonlama tarbiyalash vositalaridan biridir;
• o'yin o'quvchilarga ta’lim va tarbiya berishning metod va usulidir;
• o'yin o'quvchilarni o'quv faoliyatiga tayyorlash vositasidir.
Shu sababli o'yin vositasida ta’lim jarayonini tashkil etish voqea-hodisa
mazmunni tushunish, o'rganish, o'zlashtirishni kafolatlaydi. O'yin o'quvchini
o'ylashga. topqirlikka, ziyraklikka, mantiqiy fikr yuritishga o'rgatadi. Shu asosda
o'z menini shaldlanishi ga yordam beradi. Shuningdek bilishga o'rganish
ehtiyojini tug'dirib, yangi o'zgarishlarga boshlaydi. Katta ensiklopedik lug'atda
o‘yin mahsuliy faoliyat bo'lib. lining motivi natijalarida emas, aksincha,
jarayonning o'zida. namoyon bo'ladi. Bu jarayon o'ynovchilaiga rohat
bag'ishlaydi, undan tomoshabin zavq-shavq oladi. Shu sababli hani ta’limiy
jarayonni samarali kechishida muhim rol o'ynaydi. Aksariyat pedagoglar o'yinni
bilish qobiliyatlarini faollashtiruvchi vosita deb qaraydilar. U mahsulot emas,
xizmat turi ham emas, lekin insonlar o z umrini o'yin bilan bog'laydilar. Nima
uchun? O'yin organizrnda ortiqcha energiyadan xalos bo'lish, charchash va
vaqtida kuchni foydali holda ishlatish, ayrim holda uni tiklashga ham yordam
beradi. Insonni hayotiy muvozanatini saqlashda uning faolligini oshirish orqali
organizrnda ishlainay turgan organlarini ishga, harakatga keltirlb yuboradi. Shu
sababli ham o‘yin organizmdagi yaxshi energiyalarni hosil qiladi va tiklaydi,
ta’minlaydi. Ya’ni o'yin doimiy o'zlikni saqlab turuvchi ta’limiy jarayondir.
Demak. o'quvchini o'yindan niahmrn etish unga og'ir jazo sifatida salbiy ta’sir
etib yomon oqibatlarga sabab bo'lishi mumkin. Shunga ko'ra, bugungi kunda
kichik maktab yoshidagi bolalarga turli o'yinlar, o'yinchoqlar orqali ta'lim-
tarbiya berib ularni maktabda ta’lim olishga tayyorlab borilmoqda. Tabiat
qo'ynida o'tkaziladigan harakatli o'yinlar bolalarning tevarak-atrof hamda
o'simliklar nomlari bilan yaqindan tariishish imkoniyatini beradi.
Xulosa o'rnida shuni aytish joizki, bola havotida o'yinlar uni shaxs sifatida
tarbiya topishiga katta imkon yaratadi. O'yin orqali o'z "Merhini tanishi, o'z
haqhuquqlarini bilishi, balki kerak bo'lsa, jarnoa ichida o'zini tuta bilish
ko'nikma va malakasi rivojlanishi mumkin.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
163
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Mirziyoyev SH.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik -
har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2016 yil yakunlari va 2017 yil
istiqbollariga bag‘ishlangan majlisidagi O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
nutqi. // Xalq so‘zi gazetasi, 2017y 16 yanvar
2. Jumayеv M.E, Tadjiyeva Z.G`. Boshlang`ich sinflarda matеmatika o`qitish
mеtodikasi. (OO`Y uchun darslik.) Toshkеnt. “Fan va texnologiyai” 2005 yil. 312
b
3. Axmеdov M., Abduraxmonova N.Jumayеv M.E. Birinchi sinf matеmatika
darsligi. Toshkеnt. “Turon-iqbol” 2014 yil., 160 bеt.
4. Jumayev M.E. va boshqalar. Matematika o'qitish metodikasi (kasb-hunar
kollejlari o'quvchilari uchun o'quv qo'llanma)-T.: "Ilm-Ziyo", 2003, 240b
5. Burxonov S. A. va boshqalar uchunchi sinf matematika darsligi. Toshkent..:
“O‘qituvch-ziyo” 2018yil.
6. Meyliyev S.X. va boshqalar. I-IV-sinflar uchun matematikadan qiziqarli masala
va topshiriqlar to‘plami.(Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari uchun metodik
qullanma). Toshkеnt. “Fan va texnologiyai” 2023yil.
