Образование и образовательные исследования

“Tarixi Salimiy” asarida Buxoro amirligining so‘nggi uch mang‘it hukmdorlari: Muzaffar (1860-1885), Abdulaxad (1885-1910) va Olimxon (1910-1910) davridagi siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy tarixi haqida qimmatli va batafsil ma’lumotlar keltirilgan. Bu xotiralar muallifi, zikr etilgan uch amir davrida yashagan Mirza Rahimning o‘g‘li Salimbek Mirza (1848-1930) ular qo‘l ostida xizmat qilgan, yuqori davlat lavozimlarida ishlagan.

Mazkur maqolada Buxoroda tashkil etilgan “Tarbiyai atfol” jamiyati to’g’risida bo’lib, undagi Munzim va boshqa yosh buxoroliklarning faoliyati, jamiyat tomonidan ilgari surilgan dolzarb masalalar haqida ma’lumotlar keltirilgan. Shuningdek, bu jamiyat to’g’risidagi zamondoshlarining fikrlari ham iqtibos qilingan.

Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan sud-huquq islohotlari va ularning yuridik yordam tizimini modernizatsiya qilishdagi ahamiyati ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilingan. Xususan, sud hokimiyatining mustaqilligini ta’minlash, fuqarolarning adolatli sud himoyasiga bo‘lgan konstitutsiyaviy huquqlarini kengaytirish, advokatura institutini rivojlantirish, davlat tomonidan ko‘rsatiladigan yuridik yordam tizimini takomillashtirish kabi masalalar chuqur o‘rganilgan. Yuridik yordam tizimining amaliy va institutsional muammolari, ularni bartaraf etish yo‘llari, huquqiy mexanizmlarni takomillashtirish bo‘yicha ilmiy xulosalar va takliflar keltirilgan. Maqola sud-huquq islohotlarining zamonaviy bosqichda yuridik yordam tizimi bilan uyg‘unlashuvini yoritib, mazkur yo‘nalishdagi integratsion jarayonlar va huquqiy rivojlanishning dolzarb jihatlarini ochib beradi.

Ushbu ilmiy ishda patronaj xodimlarining faoliyati, bemor monitoringi, ularning reytingi va tibbiy xizmat sifatini oshirish mexanizmlari chuqur tahlil qilingan.
Diagrammalar asosida xizmat ko‘rsatish samaradorligi, bemorlar bilan ishlash dinamikasi va patronaj tizimining afzalliklari yoritilgan. Tadqiqotda amaliy kuzatuvlar, monitoring natijalari va statistika ma’lumotlari asosida patronaj tizimini takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqilgan.

Ushbu maqolada Alisher Navoiyning “Siroj ul-muslimin” asari mazmun-mohiyati, roʻza ibodati masalalari bayon etiladi. Asarda roʻzaning ahamiyati, uning diniy va maʼnaviy maqsadlari, shuningdek, roʻza sababli inson nafsini tiyish va taqvoni oshirish kabi jihatlar yoritilgan.

Ushbu maqolada Gʻafur Gʻulomning “Shum bola” qissasi tili misolida o‘zbek tilining maishiy leksik qatlamiga oid birliklar leksik-semantik va tarixiy-etimologik jihatdan tahlil etilgan. Asarda ishlatilgan uy-roʻzgʻor buyumlariga oid soʻzlar (ignа, paqir, kosa, gʻalvir, o‘choq, o‘qlov va b.) o‘zining qadimgi turkiy ildizlari, fonetik o‘zgarishlari hamda ko‘chma ma’nolari orqali xalqning madaniy-maishiy hayotini aks ettiradi. Tahlil natijalarida bu leksik birliklarning semantik taraqqiyoti, nutqiy holatdagi variantlari, arxaik shakllari va iboraviy qo‘llanishlari ochib berilgan. “Shum bola” asaridagi maishiy leksika o‘zbek xalqining tarixiy tafakkuri, ijtimoiy hayoti va kundalik turmush tarzini aks ettiruvchi muhim lingvistik manba sifatida qaraladi.

Ushbu maqola Konstitutsiyada mustahkamlangan shaxsiy erkinlik va shaxsiy xavfsizlik huquqining nazariy-huquqiy asoslarini chuqur tahlil qilishga bag‘ishlanadi.
Tadqiqotda insonning tug‘ma va ajralmas huquqi sifatida e’tirof etilgan shaxsiy erkinlikning huquqiy tabiati, uning mazmun-mohiyati hamda konstitutsiyaviy normalar orqali ta’minlanish mexanizmlari ilmiy asosda yoritiladi. Shuningdek, shaxsning noqonuniy hibsga olinishi, asossiz javobgarlikka tortilishi yoki erkinligining turli shakllarda cheklanishi ustidan samarali himoyani ta’minlovchi protsessual kafolatlar, jumladan sud nazorati, advokat yordami, habeas corpus instituti va odil sudlov prinsiplari keng tahlil qilinadi. Maqolada zamonaviy konstitutsiyaviy rivojlanish jarayonlari, xalqaro inson huquqlari standartlari (Xalqaro paktlar, Yevropa va Amerika konvensiyalari tajribasi) hamda milliy qonunchilik o‘rtasidagi uyg‘unlik masalalari qiyosiy uslubda ko‘rib chiqiladi. Shaxsiy xavfsizlik huquqining amaliy jihatlari, xususan, davlat organlarining majburiyati, ularning protsessual vakolatlarini cheklash, inson sha’ni va qadr-qimmatini asrashga doir huquqiy mexanizmlar ham batafsil ochib beriladi.
Muallif zamonaviy konstitutsion yondashuvlarda shakllanib borayotgan yangi tamoyillar — inson huquqlarining ustuvorligi, davlatning javobgarligi, huquqni suiiste’mol qilishga qarshi kafolatlar, raqamli xavfsizlik va shaxsiy ma’lumotlar daxlsizligining kuchayib borishi kabi tendensiyalarni ham tahlil qiladi. Tadqiqot natijasida O‘zbekiston Konstitutsiyasida belgilangan shaxsiy erkinlik va xavfsizlik huquqlarining inson manfaatlari yo‘lida samarali ishlashini ta’minlash bo‘yicha ilmiy-huquqiy xulosalar va takliflar ishlab chiqiladi. Maqola inson huquqlari bo‘yicha mutaxassislar, yuridik ta’lim olish jarayonidagi talabalar, amaliyotchi yuristlar hamda konstitutsiyaviy islohotlar jarayoniga qiziqayotgan barcha o‘quvchilar uchun nazariy va amaliy ahamiyatga ega.

Mazkur maqolada Alisher Navoiy tomonidan yozilgan “Saddi Iskandariy” dostoni tahlil qilinadi. Asarning umumiy hajmi, tuzilishi, janr xususiyatlari hamda tarixiy va diniy manbalarga asoslangani ilmiy yondashuv asosida yoritilgan. Dostonning Qurʼoni Karimdagi Zulqarnayn haqidagi oyatlar bilan bogʻliqligi, shuningdek, unda Iskandar obrazining badiiy-falsafiy talqini ochib beriladi. Asar orqali adolatli va ilmli rahbar timsoli yaratilib, o‘zbek epik an’analarida yangi bosqich boshlab berilgani ko‘rsatib o‘tiladi. Shuningdek, dostondagi g‘oyaviy mazmunning bugungi davr uchun ham dolzarbligi asoslab beriladi.

Onomastika (nomshunoslik) ning eng katta va asosiy qismini antroponimlar egallaydi. Antroponimlar ham bir kategoriyadir. O‘z ichida yana mayda bo‘laklarga bo‘linadi. Maqolada Navoiyning “Sab’ai sayyor”idan antroponimlarning sodda va qo‘shma shakllariga misollar keltirilgan.

Mazkur maqolada “Raqamli Oʻzbekiston – 2030” strategiyasi va uni amalga oshirishning mazmun-mohiyati yoritilgan. Shuningdek, raqamli infratuzilmani, raqamli iqtisodiyot, elektron hukumat, Raqamli texnologiyalar milliy bozori va axborot texnologiyalari sohasida ta'lim berish va malaka oshirishni rivojlantirish masalalari sharhlangan hamda “Raqamli Oʻzbekiston – 2030” strategiyasin samarali amalga oshirish boʻyicha amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.

Qurilish sohasining o‘sishi, O‘zbekiston iqtisodiyotining rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Biroq, uning tez sur'atlar bilan o‘sishi atrof-muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Ushbu tadqiqot qurilish sohasining barqaror rivojlanish strategiyalarini o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, ayniqsa "yashil iqtisodiyot" tashabbuslari orqali qurilish faoliyatining ekologik ta’sirini kamaytirish imkoniyatlariga diqqat qaratadi. Tadqiqot, xalqaro tajribalarni va mahalliy imkoniyatlarni tahlil qilib, qurilish sohasida atrof-muhitga zarar yetkazmaslik uchun samarali yechimlarni aniqlashni maqsad qilgan. Innovatsion texnologiyalar, tartibga solish tizimlari va eng yaxshi amaliyotlarni tadbiq etish orqali, O‘zbekiston qurilish sohasini ekologik jihatdan mas'uliyatli va barqaror qilish yo‘llarini izlaydi. Bu sa’y-harakatlar O‘zbekistonni iqtisodiy o‘sish va ekologik muhofazani birlashtirgan holda global barqarorlik maqsadlariga erishishga yordam beradi.

Maqolada turkiy xalqlarning dostonlari va afsonalari asosida turkiy xalqlar mifologiyasi tahlil qilindi. “Qo’rqut ota” kabi boshqa bir qator turkiy xalqlar dostonlaridan keng foydalanildi.

Mazkur maqolada “Pedagogika” fani kategoriyalarining o'ziga xos xususiyatlari tahlil etilgan. Kategoriya, tushuncha va terminlaming izohi o’rganilgan. Pedagogika kategegoriyalari tasnifi keltirilgan. Pedagogika kategoriyalari nazariy kategoriyalar, empirik kategoriyalar, tarixiy kategoriyalar, fanlararo kategoriyalar, integrativ kategoriyalar, sohalararo kategoriyalar, umumiste’moldagi kategoriyalarga ajratilgan.

Mazkur maqolada O‘zbekistonda olib borilayotgan insonparvar siyosatning muhim qismi bo‘lmish ayollar masalasiga bag‘ishlangan. Unda davlatchiligimiz tarixida munosib o‘rin egallagan dono, oqila va jasur ayollarimizning davlatni bodhqarish, xalqni yagona maqsad yo‘lida birlashtirish, farzandlar tarbiyasi va harbiy sohani rivojlantirish haqidagi faoliyatlari manbalar asosida ilmiy jihatdan chuqur tahlil etilgan.

Maqolada oliy ta’lim muassasalari pedagoglarining kasbiy shakllanishining o‘ziga xos xususiyatlari ko‘rib chiqilgan. Mazkur xususiyatlarni aniqlash orqali “O‘qituvchilarning hissiy charchash sindromi” -o‘qituvchilarning hissiy charchashining oldini olish qanchalik ahamiyatli ekanligi e’tirof etilgan.

Maqolada o'qitish metodikasi va pedagogik texnologiyalarning o'xshashlik jihatlari hamda amaliyotda qo'llash bilan bog'liq muammolari bayon etilgan.

Ushbu maqolada Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar” romani milliy o‘zlikni anglash jarayonining estetik asoslari nuqtayi nazaridan tahlil etiladi. Asarda milliy qadriyatlar, tarixiy xotira, an’ana va zamonaviylik o‘rtasidagi murakkab uyg‘unlik tasvirlanadi.
Tadqiqotda adabiyoti va madaniyatida milliy o‘zlikni shakllantirishda estetik tafakkur, badiiy ramzlar hamda tarixiy motivlarning o‘rni ochib beriladi. Shuningdek, “O‘tkan kunlar” asari orqali o‘zlikni anglashning ma’naviy, falsafiy va ijtimoiy qatlamlari tahlil qilinadi.
Maqolada milliy identitetni ifodalashda estetik yondashuvning ahamiyati, xalq ruhiyati va madaniy xotira bilan bog‘liqligi yoritiladi. Tadqiqot natijasida milliy o‘zlikni anglash jarayonida adabiyotning estetik roli va badiiy obrazlarning tarbiyaviy ta’siri ilmiy asosda izohlanadi.

Maqolada “Overton tuynigi” nazariyasining kelib chiqishi, asl mazmuni haqida ma’lumot berilgan. Bugungi globallashuv sharoitida jamiyat ongiga turli yot g‘oyalarni singdirishda, ularning turmush tarziga qabul qilinishida sababchi bo‘layotgani ochib berishga harakat qilingan.

Zamonaviy dunyo globallashuv jarayonida turli madaniyatlar va qadriyatlarning o‘zaro ta’sirlashuvining murakkab va ko‘p qirrali jarayonini boshdan kechirmoqda. Bu jarayon, bir tomondan, xalqlar o‘rtasida hamkorlik va tushunishni kuchaytirish imkonini beradi, ikkinchi tomondan esa, mafkuraviy ta’sir o‘tkazishning kuchli vositasiga aylanib, bir qator siyosiy kuchlarning manfaatiga xizmat qilmoqda.

Madaniyat inson faoliyatining ichki mazmunini tashkil etadi. Shu nuqtai-nazardan qaraganda inson faoliyatining asosiy ma’no-mazmuni o‘zining erkin ijodkor shaxs sifatida ro‘yobga chiqarish, zarrama-zarra to‘plab insoniylik dunyosini yaratish va shu asosda olamni xam insoniylashtirishdan iborat. Shunday ekan, iste’molchilik kayfiyatining o‘zagini tashkil etgan “ommaviy madaniyat” haqiqiy madaniyatning mohiyatiga zid va yotdir. U insonni ma’nan majruh etadigan, uning ma’naviy dunyosini buzadigan, oxir-oqibat jon saqlashdan o‘zga maqsadi bo‘lmagan bir maxluq darajasiga tushurib qo‘yadigan, xalqni esa olomonga aylantiradigan hodisadir. Shuning uchun ham bunday madaniyatni “olomon madaniyati” deyiladi.

Maqolada yoshlarni global Internet tarmog‘iga bog‘lanib qolishi, Internet va uning yoshlar tarbiyasidagi ahamiyati o‘rganilgan.

Ushbu maqola Alisher Navoiyning "Navodir un-nihoya" devonidagi g‘oyaviy chuqurlik, tasviriy vositalar va badiiy ifoda vositalari inson ruhiyatining nozik qirralarini ochib beradi. Hazrat Alisher Navoiyning ikkinchi devoni "Navodir un-nihoya"da muhabbat, odob-axloq, haqiqat, vafo kabi abadiy qadriyatlar kuylanganligi haqida mulohaza yutiladi. Maqolada "Navodir un-nihoya" g’azallari mazmun-mohiyati ko’rib chiqiladi.

Mazkur maqolada adabiy til asoschisi Alisher Navoiyning tilshunoslikka oid qarashlari, “Muhokamat ul-lug‘atayn” asari xususidagi fikrlarimiz va komprativistika hodisasi, ta’rifi, bu hodisaning ilk marotaba “Muhokamat ul- lu g‘atayn” asarida yoritib o‘tilganligi haqida so‘z yuritildi.

Miranda huquqlari AQShda hibsga olingan shaxslarning konstitutsiyaviy huquqlarini himoya qilish uchun joriy etilgan qoidalar to‘plamidir. Ushbu huquqlar, jumladan, shaxsning o‘ziga qarshi guvohlik bermaslik huquqi va advokat yollash imkoniyati, politsiya tomonidan gumondor so‘roq qilinishi oldidan ogohlantirilishi kerak. Miranda huquqlari jinoyat protsessida adolatni ta'minlash va huquq-tartibot organlarining haddan tashqari bosimiga qarshi himoya qilishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu huquqlarni buzish natijasida olingan dalillar sudda rad etilishi mumkin.

Bugun jamiyatimizda qanday yutuq va marralarga erishgan bo‘lsak, ularning zamirida biz tanlagan va butun dunyo e’tirof etgan, “O‘zbek modeli” deb nom olgan taraqqiyot yo‘li turibdi. Ana shu yo‘lning ajralmas qismi bo‘lgan, yoshlarimizning ongu tafakkurini, hayotga bo‘lgan munosabatini tubdan o‘zgartirgan ta’lim-tarbiya sohasi rivoji, har tomonlama etuk avlodni tarbiyalash, yuqori malakali kadrlar tayyorlashda muhim ahamiyat kasb etmoqda.