DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
81
FOLIYEV KISLOTA YETISHMOVCHILIGI PROFILAKTIKASI
Gulnaz Abdiualiyevna Kamalova
E-mail:gulnazkamalova994@gmail.com
Respublika ixtisoslashtirilgan ona va bola salomatligi ilmiy-amaliy tibbiyot
markazi Qoraqalpogʻiston Respublikasi filiali Neonatolog shifokor
ORCID: 0009-0004-6109-9718
https://doi.org/10.5281/zenodo.13734197
Annotatsiya:
Maqola foliev kislota yetishmovchiligining homiladorlik davridagi salbiy
ta'sirlarini, xususan, neyron naychasi nuqsonlari (NTD) va boshqa tug‘ma
anomaliyalar bilan bog‘liqligini o‘rganadi. Tadqiqot Orolbo‘yi zonasida olib
borilgan bo‘lib, bu hududda homilador ayollar orasida foliev kislota
yetishmovchiligi yuqori darajada ekanligi aniqlangan. Maqolada foliev kislotasi
yetishmovchiligini bartaraf etish uchun zarur bo‘lgan profilaktik choralar,
jumladan, majburiy boyitish dasturlari va qo‘shimcha ravishda foliev kislotasi
qabul qilishning ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijalari foliev kislota
yetishmovchiligini kamaytirish va sog‘liqni saqlash tizimida samarali
profilaktika strategiyalarini ishlab chiqish uchun muhim asos yaratadi degan
umiddamiz.
Kalit so‘zlar:
Folev kislota, yetishmovchilik, homiladorlik, neyron naychasi
nuqsonlari, tug‘ma anomaliyalar, profilaktika, majburiy boyitish.
Foliyev kislotasi, yana bir nomi bilan folat, B vitaminlar oilasiga mansub boʻlib,
insonning genetik materialini yaratish va saqlash, yangi xujayralarni
shakllantirish va oqsillarni sintezlash jarayonlarida muhim rol oʻynaydi. Bu
vitamin ayniqsa xomilador ayollar uchun juda zarurdir, chunki u xomilaning
miya va asab tizimining toʻgʻri rivojlanishi uchun kerak. Shuningdek, foliyev
kislotasi kattalarda xomilada kamqonlik va yurak kasalliklarining oldini olishda
ham muhim ahamiyatga ega.
Foliyev kislota defitsiti global miqyosda keng tarqalgan muammo hisoblanadi.
Bu yetishmovchilik organizmda quyidagi salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin:
kamqonlik, umumiy holsizlik, teri va soch muammolari, shuningdek, yangi
xujayralarning normal rivojlanmasligi. Xomilador ayollarda foliyev kislotasining
yetarli miqdorda boʻlmasligi xomila rivojlanishidagi nuqsonlarga sabab boʻlishi
mumkin, masalan, miya va orqa miyaning ochiq qolishi (spina bifida) va boshqa
jiddiy muammolar paydo boʻlishi mumkin.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
82
Shu sababli, foliyev kislotasining defitsitini oldini olish va uni toʻgʻri qabul qilish
ommaviy ahamiyat kasb etadi, bu nafaqat aholi salomatligini yaxshilashga
yordam beradi, balki koʻplab jiddiy kasalliklarning oldini olish imkonini beradi.
Foliyev Kislota Defitsitining Sabablari
Ratsiondagi foliyev kislotasining yetishmasligi-
Foliyev kislota defitsitining
eng keng tarqalgan sabablaridan biri bu — notoʻgʻri ovqatlanish tarzidir. Foliyev
kislotasiga boy mahsulotlarga yashil bargli sabzavotlar, mevalar, dukkakli
oʻsimliklar va toʻliq don mahsulotlari kiradi. Agar ratsion mazkur oziq-ovqatlarni
yetarli miqdorda oʻz ichiga olmasa, bu foliyev kislotasi defitsitiga olib kelishi
mumkin. Bu muammo ayniqsa, qattiq diyeta qilayotganlar yoki notoʻgʻri
ovqatlanish odatlariga ega insonlar orasida koʻp uchraydi[1].
Genetik omillar va alkogol isteʼmolining taʼsiri-
Baʼzi insonlarda folatni
moddalar almashinuvida ishtirok etuvchi genlarning oʻzgarishi kuzatilishi
mumkin, bu foliyev kislotasini samarali ishlatish qobiliyatini pasaytiradi.
Bundan tashqari, muntazam ravishda alkogol isteʼmol qilish folat soʻrilishini
buzishi va uning defitsitini keltirib chiqarishi mumkin. Alkogol organizmdagi
folatni parchalashi va uning yoʻqolishini tezlashtiradi, shuningdek jigar
faoliyatini buzadi, bu esa folatni saqlash va foydalanishga taʼsir qiladi.
Xomilador ayollarda foliyev kislotasiga boʻlgan ehtiyojning oshishi-
Xomiladorlik davrida ayollarning foliyev kislotasiga boʻlgan ehtiyoji sezilarli
darajada oshadi, chunki folat xomila rivojlanishi uchun zarur boʻlgan juda
muhim vitamindir. Xomila organlari va tizimlarining normal shakllanishi uchun
yetarli miqdorda foliyev kislotasi talab etiladi. Agar xomilador ayol yetarlicha
foliyev kislotasini isteʼmol qilmasa, bu nafaqat uning salomatligiga, balki
xomilaning rivojlanishiga ham salbiy taʼsir koʻrsatadi[2].
Kislota Defitsitining Salbiy Oqibatlari
1.Xomiladorlik vaqtida foliyev kislota defitsitining xomila rivojlanishiga
taʼsiri
Foliyev kislotasi defitsiti xomiladorlik davrida juda jiddiy oqibatlarga olib kelishi
mumkin. Folatning yetarli miqdori boʻlmasa, xomilaning miya va orqa miya kabi
asosiy tizimlarining rivojlanishi buzilishi mumkin, bu neyral toʻgʻon nuqsonlari
sifatida namoyon boʻladi. Shuningdek, foliyev kislotasi yetarli boʻlmagan
xomilador ayollarda erta tugʻruq va kam vaznli chaqaloqlar tugʻilish xavfi oshadi.
2.Nevrologik va immun tizimiga taʼsirlar-
Foliyev kislotasi defitsiti kattalarda
ham salbiy taʼsir koʻrsatadi, ayniqsa nevrologik va immun tizimlarga. Folatning
yetishmasligi asab tizimining funksiyalariga salbiy taʼsir qilib, charchoq,
diqqatning pasayishi va depressiya kabi psixologik muammolarni keltirib
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
83
chiqarishi mumkin. Immun tizimi ham zarar koʻradi, bu esa infeksiyalarga qarshi
turish qobiliyatini pasaytiradi.
3.Yurak-qon tomir tizimi va saraton kasalliklari bilan bogʻliq xavflar-
Foliyev kislotasi defitsiti yurak-qon tomir tizimi uchun ham xavflidir. Bu
vitaminning yetishmasligi gomotsistein deb ataluvchi aminokislotaning qonda
oshishiga olib keladi, bu esa yurak xuruji va insult kabi jiddiy holatlarga olib
kelishi mumkin. Shuningdek, baʼzi tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, foliyev
kislotasi yetarli miqdorda isteʼmol qilinmasa, ayrim turdagi saratonlar, masalan,
kolorektal saraton xavfi oshadi.
Foliyev Kislotasi Profilaktikasi
Ratsionni toʻgʻrilangan holda foliyev kislotasini koʻpaytirish-
Foliyev
kislotasi defitsitining oldini olishning eng asosiy usullaridan biri bu — toʻgʻri
ovqatlanish. Ratsionga foliyev kislotasiga boy oziq-ovqatlarni kiritish zarur. Bu
mahsulotlarga koʻkatlar (masalan, ismaloq, brokkoli), mevalar (apelsin, banan),
dukkaklilar (losh, noʻxat), tuxum va jigar kiradi. Bunday mahsulotlar kundalik
isteʼmolda boʻlishi, foliyev kislotasi defitsitini oldini olishda muhim rol oʻynaydi.
Farmatsevtika vositalari bilan taʼminlash-
Foliyev kislotasi supplementlari
(qoʻshimchalari) ham keng tarqalgan profilaktika usulidir. Bu supplementlar
koʻpincha dorixonalarda sotiladi va ularni qabul qilish, ayniqsa, ratsiondagi folat
miqdori yetarli boʻlmaganda tavsiya etiladi. Foliyev kislotasi tabletkalari
xomiladorlikni rejalashtirayotgan yoki homilador ayollar uchun ayniqsa
muhimdir, chunki bu davrda folatga boʻlgan talab ortadi[3].
Xomilador ayollarga foliyev kislotasi supplementlarini qabul qilish
tavsiyalari
Xomiladorlik davrida foliyev kislotasi supplementlarini qabul qilish, xomila
sogʻlom rivojlanishi uchun juda muhimdir. Tibbiy tavsiyalarga koʻra,
xomiladorlikni rejalashtirgan ayollar va homiladorlikning dastlabki uch oyi
davomida kuniga kamida 400 mikrogram foliyev kislotasi qabul qilishlari kerak.
Bu neyral toʻgʻon nuqsonlari xavfini sezilarli darajada kamaytiradi va xomilaning
umumiy sogʻlom rivojlanishini taʼminlaydi.
Davri
Foliyev kislotasi
dozasi
Qoʻshimcha maʼlumotlar
Xomiladorlikdan
oldin
Kuniga 400-800
mkg
Xomiladorlikni rejalashtirishdan kamida
bir oy oldin boshlash kerak
1-uch oylik
Kuniga 400 mkg Xomilaning asab tizimi rivojlanishi uchun
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
84
1-Jadval:
Xomilador ayollarga foliyev kislotasi supplementlarini qabul qilish
tavsiyalari
Xulosa
Foliyev kislotasi inson salomatligi uchun juda muhim rol oʻynaydi, ayniqsa,
xomiladorlik davrida uning ahamiyati yanada ortadi. Foliyev kislotasi defitsiti
neyral toʻgʻon nuqsonlari, kamqonlik, immun tizimining zaiflashishi kabi jiddiy
salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Shuning uchun, foliyev kislotasi
defitsitini oldini olish va unga qarshi kurashish choralari har bir inson, ayniqsa
xomilador ayollar uchun juda muhimdir.
Foliyev kislotasini yetarli miqdorda isteʼmol qilish uchun toʻgʻri ovqatlanish tarzi
va zarur hollarda farmatsevtika vositalaridan foydalanish tavsiya etiladi.
Xomiladorlikni rejalashtirayotgan va xomilador ayollar uchun kuniga kamida
400 mikrogram foliyev kislotasi qabul qilish kerakligi taʼkidlanadi.
Xomiladorlik davrida va undan keyingi foliyev kislotasi qabul qilishni davom
ettirish xomilaning sogʻlom rivojlanishi va ona salomatligini taʼminlashda hal
qiluvchi ahamiyatga ega. Foliyev kislotasi defitsitini oldini olish boʻyicha
tavsiyalarni amalga oshirish, jamiyat salomatligini yaxshilash va tibbiy
xarajatlarni kamaytirishga yordam beradi.
Foydalanilgan Adabiyotlar Roʻyxati:
1.
World Health Organization (WHO). (2019). Global prevalence of neural
tube defects and the role of folic acid in their prevention: A systematic review.
Bulletin of the World Health Organization, 97(1), 9-20.
2.
Ivanova M.A., Smirnova S.V. (2020). Vliyaniye defitsita foliyevoy kislotы na
razvitiye nervnoy sistemы ploda. Jurnal meditsinskix issledovaniy, 45(2), 112-
119.
3.
Petrova N.N., Kuznetsova I.V. (2018). Profilaktika defitsita foliyevoy
kislotы u beremennыx jenщin. Vestnik akusherstva i ginekologii, 22(3), 45-50.
4.
Mirzayeva D.T., Raximova S.X. (2021). Foliy kislotasi yetishmovchiligining
ayollar salomatligiga taʼsiri. Oʻzbekiston tibbiyot jurnali, 5(1), 34-39.
muhim
2-uch oylik va
keyin
Shifokor
tavsiyasiga koʻra
Doza va davomiylik shifokor tomonidan
belgilanadi
Emizish davri
Shifokor
tavsiyasiga koʻra
Folatga boʻlgan ehtiyoj oshganligi sababli
davom ettirish mumkin
