DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
48
O'ZBEK ADABIYOTIDA TARJIMA ASARLARNING MATNSHUNOSLIK
MUAMMOLARI
Ne'matova O'g'iloy Akram qizi
Mustaqil izlanuvchi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13761703
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o'zbek adabiyotida tarjima asarlarning
matnshunoslik muammolari o'rganiladi. Tadqiqot doirasida tarixiy tarjima
asarlari, xususan Haydar Xorazmiyning "Mahzan ul-asror" dostoni misolida
matnshunoslik masalalari tahlil qilinadi. Maqolada tarjima asarlarini
o'rganishning zamonaviy usullari, matnlarni qayta tiklash va nashr etish
muammolari ko'rib chiqiladi. Natijalar tarjima asarlarining matnshunoslik
tadqiqotlari uchun muhim ahamiyatga ega ekanligini ko'rsatadi.
Kalit so'zlar:
o'zbek adabiyoti, tarjima asarlari, matnshunoslik, Haydar
Xorazmiy, "Mahzan ul-asror"
Аннотация:
В данной статье исследуются текстологические
проблемы переводных произведений в узбекской литературе. В рамках
исследования анализируются текстологические вопросы на примере
исторических переводных произведений, в частности поэмы "Махзан уль-
асрор" Хайдара Хорезми. В статье рассматриваются современные методы
изучения переводных произведений, проблемы реконструкции и
публикации текстов. Результаты показывают важность текстологических
исследований для переводных произведений.
Ключевые слова:
узбекская литература, переводные произведения,
текстология, Хайдар Хорезми, "Махзан уль-асрор"
Abstract:
This article examines the textological problems of translated
works in Uzbek literature. Within the scope of the research, textological issues
are analyzed using historical translated works, particularly the poem "Makhzan
ul-asror" by Haydar Khorezmi as an example. The article discusses modern
methods of studying translated works, problems of text reconstruction and
publication. The results demonstrate the importance of textological research for
translated works.
Keywords:
Uzbek literature, translated works, textology, Haydar Khorezmi,
"Makhzan ul-asror"
O'zbek adabiyotida tarjima asarlari muhim o'rin tutadi. Ularni o'rganish
orqali nafaqat adabiy aloqalar tarixi, balki til va uslub rivojlanishi haqida ham
qimmatli ma'lumotlar olish mumkin. Biroq tarjima asarlarini tadqiq etishda bir
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
49
qator matnshunoslik muammolari mavjud. Ushbu maqolada ana shu
muammolar, ularni hal etish yo'llari va istiqbollari tahlil qilinadi.
Tarjima asarlarining matnshunoslik jihatdan o'rganilishi muhim ilmiy-
amaliy ahamiyatga ega. Bu orqali asl matn va tarjima o'rtasidagi munosabatlar,
tarjimonning ijodiy yondashuvi, davr adabiy tilidagi o'zgarishlar kabi
masalalarni aniqlash mumkin [1]. Shu bilan birga, qo'lyozma nusxalarni qiyosiy
o'rganish, matnni ilmiy-tanqidiy nashrga tayyorlash kabi vazifalar ham dolzarb
hisoblanadi.
Maqolaning maqsadi o'zbek adabiyotidagi tarjima asarlarining
matnshunoslik muammolarini aniqlash va ularni hal etish yo'llarini taklif
etishdan iborat. Tadqiqot obyekti sifatida tarixiy tarjima asarlari, xususan
Haydar Xorazmiyning "Mahzan ul-asror" dostoni tanlab olindi.
USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqotda qiyosiy-tarixiy, tipologik va matnni tiklash usullaridan
foydalanildi. Matnlarni o'rganishda zamonaviy filologik yondashuvlar qo'llanildi.
O'zbek adabiyotidagi tarjima asarlarining matnshunoslik muammolari bir
qator olimlar tomonidan o'rganilgan. Jumladan, N. Komilov [2], B. Qosimov [3],
H. Boltaboyev [4] kabi olimlarning ishlarida tarjima asarlarini o'rganishning
nazariy va amaliy jihatlari yoritilgan. Ularning tadqiqotlarida tarjima asarlarini
qiyosiy o'rganish, matnlarni tiklash va nashr etish masalalari ko'rib chiqilgan.
Haydar Xorazmiyning "Mahzan ul-asror" dostoni bo'yicha S. Erkinov [5], N.
Jumaxo'ja [6] kabi olimlarning ishlari mavjud. Ushbu tadqiqotlarda asarning
qo'lyozma nusxalari, g'oyaviy-badiiy xususiyatlari tahlil qilingan. Biroq
dostonning matnshunoslik muammolari hali to'liq yechimini topmagan.
NATIJALAR
Tadqiqot natijalariga ko'ra, o'zbek adabiyotidagi tarjima asarlarining
matnshunoslik muammolari quyidagilardan iborat:
Qo'lyozma nusxalarning to'liq aniqlanmagani va qiyosiy o'rganilmagani.
Asl matn bilan tarjima o'rtasidagi farqlarni aniqlash va talqin etish
masalalari.
Tarjimonning ijodiy yondashuvini belgilash muammosi.
Matnni ilmiy-tanqidiy nashrga tayyorlash metodologiyasi.
Tarjima asarlarining lug'at tarkibini o'rganish muammolari.
Haydar Xorazmiyning "Mahzan ul-asror" dostoni misolida ko'rsak, asarning
bir necha qo'lyozma nusxalari mavjud. Jumladan, London, Parij, Vena, Qozon va
boshqa joylarda saqlanadigan nusxalar fan olamiga ma'lum [7]. Biroq ularning
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
50
qiyosiy tahlili to'liq amalga oshirilmagan. Bu esa matnni tiklash va nashr etishda
muammolar tug'diradi.
Dostonning hajmi manbalarda turlicha ko'rsatiladi. Ba'zi manbalarda 1230
misra (615 bayt), boshqalarida esa 639 bayt ekanligi qayd etilgan [7]. Bu farqlar
qo'lyozma nusxalarning to'liq o'rganilmaganidan dalolat beradi.
TAHLIL VA MUHOKAMA
O'zbek adabiyotidagi tarjima asarlarining matnshunoslik muammolari
murakkab va ko'p qirrali masala bo'lib, uni har tomonlama chuqur tahlil qilish
va muhokama etish zarur. Ushbu bo'limda biz mazkur muammolarni batafsil
ko'rib chiqamiz, ularning sabablari va oqibatlarini tahlil qilamiz hamda yechim
yo'llarini muhokama qilamiz.
Birinchi navbatda,
qo'lyozma nusxalarni to'liq aniqlash va qiyosiy
o'rganish
masalasiga e'tibor qaratish lozim. Bu muammo nafaqat "Mahzan ul-
asror" dostoni, balki ko'plab boshqa tarjima asarlari uchun ham dolzarb
hisoblanadi. Qo'lyozma nusxalarning dunyoning turli kutubxona va arxivlarida
tarqoq holda saqlanishi, ularning bir qismi hali ilmiy muomalaga kiritilmagani
bu boradagi asosiy to'siqlardan biridir. Masalan, "Mahzan ul-asror" dostonining
London, Parij, Vena, Qozon va boshqa joylarda saqlanadigan nusxalari ma'lum
bo'lsa-da, ularning to'liq ro'yxati va tavsifi hali yaratilmagan [7]. Bu esa matnni
tiklash va nashr etishda jiddiy muammolar tug'diradi.
Qo'lyozma
nusxalarni
qiyosiy
o'rganish
uchun
zamonaviy
texnologiyalardan foydalanish
muhim ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda
matnlarni taqqoslash va tahlil qilish uchun maxsus dasturiy vositalar mavjud.
Ulardan samarali foydalanish orqali nusxalar o'rtasidagi farqlarni tezkor va aniq
aniqlash, matnning evolyutsiyasini kuzatish mumkin. Masalan, "Mahzan ul-
asror" dostonining turli nusxalarini bunday dasturlar yordamida qiyoslash
orqali kotiblar tomonidan kiritilgan o'zgarishlarni, tushurib qoldirilgan yoki
qo'shilgan baytlarni aniqlash imkoniyati paydo bo'ladi.
Asl matn bilan tarjima o'rtasidagi farqlarni aniqlash va talqin etish ham
muhim matnshunoslik muammosidir. Bu masala, ayniqsa, o'rta asrlarda
yaratilgan tarjima asarlari uchun dolzarb, chunki o'sha davr tarjimonlari
ko'pincha erkin ijodiy yondashuvdan foydalanganlar. "Mahzan ul-asror"
misolida ko'radigan bo'lsak, Haydar Xorazmiy Nizomiy Ganjaviyning asarini
nafaqat tarjima qilgan, balki uni qayta ishlagan, o'z davrining g'oyalari va adabiy
an'analari asosida yangilagan. Masalan, Haydar Xorazmiy dostonga yangi
hikoyatlar kiritgan, ba'zi boblarning tartibini o'zgartirgan [8]. Bu
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
51
o'zgarishlarning sabablarini aniqlash, ularni tarixiy va madaniy kontekstda
talqin etish matnshunoslar oldida turgan muhim vazifadir.
Tarjimonning ijodiy yondashuvini belgilash masalasi ham e'tiborga loyiq.
O'rta asr tarjimonlari ko'pincha asl matnni o'z davrining adabiy me'yorlariga
moslashtirganlar, unga yangi ma'no va g'oyalar singdirganlar. "Mahzan ul-asror"
dostonida bu holat yaqqol ko'zga tashlanadi. Haydar Xorazmiy Nizomiy asariga
o'zbek mumtoz adabiyotining an'analarini olib kirgan, mahalliy voqelikka oid
unsurlarni qo'shgan. Masalan, u Nizomiyning fors-tojik adabiyotiga xos
obrazlarini turkiy adabiyotga xos timsollar bilan almashtirgan hollar uchraydi.
Bunday o'zgarishlarning mohiyatini anglash, ularning badiiy va g'oyaviy
ahamiyatini ochib berish matnshunoslik tadqiqotlarining muhim yo'nalishi
hisoblanadi.
Matnni ilmiy-tanqidiy nashrga tayyorlash metodologiyasi ham jiddiy
muammolardan biridir. Bu jarayonda matnning eng ishonchli va to'liq variantini
tiklash, uni zamonaviy o'quvchiga tushunarli shaklda taqdim etish, zarur izohlar
va sharhlar bilan ta'minlash kabi murakkab vazifalarni hal etish zarur. "Mahzan
ul-asror" dostonining ilmiy-tanqidiy nashri hali yaratilmagan, bu esa asarni keng
o'quvchilar va tadqiqotchilar ommasi uchun to'liq ochib berish imkonini
bermayapti. Bunday nashrni tayyorlash uchun avvalo barcha mavjud qo'lyozma
nusxalarni sinchiklab o'rganish, ularni qiyoslab, eng ishonchli matnni tiklash
kerak bo'ladi.
Tarjima asarlarining lug'at tarkibini o'rganish
ham muhim
matnshunoslik masalalaridan biridir. Bu orqali nafaqat muayyan asar tilining
xususiyatlarini, balki umuman o'sha davr adabiy tilining rivojlanish
tendentsiyalarini ham aniqlash mumkin. "Mahzan ul-asror" dostoni misolida
ko'radigan bo'lsak, unda XV asr o'zbek adabiy tilining o'ziga xos jihatlari, arab va
fors tillaridan o'zlashgan so'zlarning qo'llanilishi, tasavvufiy istilohlarning
ishlatilishi kabi masalalarni o'rganish mumkin. Bu esa nafaqat tilshunoslik, balki
adabiyotshunoslik, tarix va madaniyatshunoslik fanlari uchun ham qimmatli
material beradi.
Tarjima asarlarining matnshunoslik muammolarini hal etishda
xalqaro
hamkorlikni kengaytirish
ham muhim ahamiyatga ega. Dunyoning turli
mamlakatlarida saqlanayotgan qo'lyozma nusxalarni o'rganish, xorijiy olimlar
bilan tajriba almashish, qo'shma loyihalar amalga oshirish orqali bu boradagi
tadqiqotlarni yangi bosqichga ko'tarish mumkin. Masalan, "Mahzan ul-asror"
dostonining London va Parij nusxalarini o'rganish uchun Buyuk Britaniya va
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
52
Fransiya olimlari bilan hamkorlik qilish, ularning tajribasidan foydalanish
muhim ahamiyatga ega.
Tarjima asarlarini o'rganishda madaniyatlararo muloqot nazariyasidan
foydalanish ham samarali natijalar berishi mumkin. Bu nazariya asosida tarjima
jarayonida yuz beradigan madaniy transformatsiyalarni, g'oyalar va
obrazlarning bir madaniyatdan boshqasiga o'tish jarayonini chuqurroq tahlil
qilish mumkin.
XULOSALAR
O'zbek adabiyotidagi tarjima asarlarining matnshunoslik muammolarini hal
etish uchun kompleks yondashuv zarur. Buning uchun quyidagi tavsiyalar
beriladi:
Tarjima asarlarini o'rganishning yagona ilmiy-metodik asoslarini yaratish.
Qo'lyozma nusxalarni to'liq ro'yxatga olish va elektron ma'lumotlar
bazasini shakllantirish.
Matnlarni qiyosiy o'rganish va tiklash bo'yicha mutaxassislar tayyorlash.
Xalqaro hamkorlikni kengaytirish orqali chet ellardagi qo'lyozmalarni
o'rganish.
Tarjima asarlarining ilmiy-tanqidiy nashrlarini tayyorlash va chop etish.
Ushbu tadbirlarni amalga oshirish o'zbek adabiyotidagi tarjima asarlarini
chuqur o'rganish, ularning ahamiyatini to'liq ochib berish imkonini yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Komilov, N. (2016). Tarjima nazariyasi. Toshkent: Tafakkur.
2.
Qosimov, B. (2002). O'zbek adabiyoti va adabiy aloqalar tarixi. Toshkent:
Universitet.
3.
Boltaboyev, H. (2018). Sharq mumtoz poetikasi. Toshkent: O'zbekiston
milliy ensiklopediyasi.
4.
Erkinov, S. (1998). Temuriylar davri o'zbek adabiyoti. Toshkent: Fan.
5.
Jumaxo'ja, N. (2015). XV asr o'zbek adabiyoti. Toshkent: Mumtoz so'z.
6.
Hayitmetov, A. (1996). Temuriylar davri o'zbek adabiyoti. Toshkent: Fan.
7.
O'zbek adabiyoti tarixi. (2022). Toshkent: O'zbekiston.
8.
Sirojiddinov, S. (2011). O'zbek mumtoz adabiyotining falsafiy
sarchashmalari. Toshkent: Yangi asr avlodi.
