Иқтисодиёт ва таълим / 2020 №
6
146
6.
М.Бақоев, Г.Раимова. Бошқарувда қарорлар қабул қилиш маъруза матнлари. Тошкент, 2016
7.
Э.Гeддeнc; Coциoлoгия.“Шарқ нашриёти” Тoшкeнт 2002 йил
8.
Фазлиддин Равшанoв. Миллий раҳбаршунocлик: Тарих ва таржриба. “Адoлат” Тoшкeнт 2007 йил
9.
Thomas J. Educational governance and administration (Бoшқарув ва маъмурий таълим); Trinity University, San
Antonio, Texas, 2004
10.
John R. Introduction to management (Бoшқарувга кириш);Ohio University- 2012
11.
Л.Джуэлл. “Индуcтриальнo-oрганизациoнная пcиҳoлoгия”Мocква, 2001 йил
12.
Saaty, Thomas L. «Relative Measurement and its Generalization in Decision Making: Why Pairwise
Comparisons are Central in Mathematics for the Measurement of Intangible Factors - The Analytic Hierarchy/Network
Process». RACSAM (Review of the Royal Spanish Academy of Sciences, Series A, Mathematics) 2008, 102 (2): 251–318.
13.
Saaty Thomas. Decision Making for Leaders: The Analytic Hierarchy Process for Decisions in a Complex World. —
Pittsburgh, Pennsylvania: RWS Publications, 2004, 343 p.
14.
Cаати Т.Л. Принятиe рeшeний при завиcимocтях и oбратных cвязях: Аналитичecкиe ceти., М.:
Издатeльcтвo ЛКИ, 2008, c.360.
15.
Cаати Т.Л. Принятиe рeшeний. Мeтoд анализа иeрархий. М.: Радиo и cвязь, 1989, c.316.
16.
Drake P.R. (1998). «Using the Analytic Hierarchy Process in Engineering Education» International Journal of
Engineering Education, 1998, 14 (3): 191–196 pp.
ПАХТА ТОЗАЛАШ КОРХОНАСИ МАРКЕТИНГ СТРАТЕГИЯСИ САМАРАДОРЛИГИНИ
БАҲОЛАШ УСУЛИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
Мардонов Шерзод Рустамович -
“Пахтасаноат илмий маркази” АЖ мустақил изланувчиси
Аннотация.
Мақолада пахта тозалаш корхоналарининг келгусида ривожланиш маркетинг стратегияси
самарадорлигини баҳолаш усулини такомиллаштириш масаласи ўрганилган.
Калит сўзлар.
Маркетинг, маркетинг стратегияси, ривожланиш стратегияси, усул, баҳолаш, самарадорлик.
Аннотация.
В статье рассматривается вопрос совершенствования методики оценки эффективности
маркетинговой стратегии будущего развития хлопкоочистительных заводов.
Ключевые слова.
Маркетинг, маркетинговая стратегия, стратегия развития, метод, оценка,
эффективность.
Annotation.
The article discusses the issue of improving the methodology for assessing the effectiveness of the
marketing strategy for the future development of cotton ginning plants.
Keywords.
Marketing, marketing strategy, development strategy, method, assessment, efficiency.
Кириш.
Бозор иқтисодиёти шароитида
ишлаб чиқариш корхоналари ишлаб чиқариш
самарадорлиги барча мавжуд ресурслардан
оқилона фойдаланиш орқали сифатли маҳсу-
лот ишлаб чиқариш ҳамда уни бозорда му-
ваффақиятли сотишга боғлиқ бўлади. Ҳозир-
ги вақтда республикамиз экспорт салоҳияти-
ни мустаҳкамлашда муҳим тармоқлардан би-
ри саналган – пахтачилик мажмуи тараққиё-
тига жиддий эътибор қаратилмоқда. Шу би-
лан биргаликда, иқтисодиётда таркибий ўз-
гаришлар сиёсатини амалга ошириш орқали
тайёр маҳсулот ишлаб чиқаришларни йўлга
қўйиш масаласи долзарблигича қолмоқда.
Шунинг учун пахта толасига чуқур ишлов
бериш натижасида тайёр маҳсулотлар ишлаб
чиқаришга ҳукуматимиз жиддий эътиборини
қаратмоқда. Шу сабабли 2017-2021 йилларда
Ўзбекистон Республикасини янада ривожлан-
тириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида,
жумладан «...
таркибий ўзгартиришларни
чуқурлаштириш, миллий иқтисодиётнинг
етакчи тармоқларини модернизация ва
диверсификация қилиш ҳисобига унинг
рақобатбардошлигини ошириш, ...
» бўйича
муҳим вазифалар белгилаб берилган[1].
Бинобарин, пахтачилик мажмуи ва уни қайта
ишловчи турдош тармоқларда якуний маҳсу-
лот ишлаб чиқаришга қаратилган таркибий
ўзгаришларни амалга ошириш муҳим вази-
фалардан саналади. Шу билан биргаликда,
пахта тозалаш саноатида етарлича хом ашё
етишмаслиги сабабли мавжуд ишлаб чиқа-
риш қувватларидан, ресурсларидан самара-
сиз фойдаланиш ҳолатлари кузатилмоқда.
Жаҳон бозорида рақобатнинг шароитда маъ-
лум даражада келгуси ривожланиш жараёни-
нинг ноаниқлигини кучайтираётган вазият-
да, корхона мақсади ва вазифаларига жавоб
берадиган, ички ва ташқи омилларга ўз таъ-
сирини ўтказа оладиган муқобил ривожла-
ниш стратегик вариантларни амалиётга му-
ваффақиятли жорий этиш муҳим масалалар-
дан бири ҳисобланади. Шу сабабли марке-
тингнинг тамойиллари ва қоидаларини чу-
қур ўрганиш натижалари асосида пахта тоза-
МЕНЕЖМЕНТ ВА МАРКЕТИНГ
Иқтисодиёт ва таълим / 2020 №
6
147
лаш корхоналарида самарали маркетинг хиз-
матини ташкил этиш, танланган маркетинг
стратегияси самарадорлигини баҳолаш дол-
зарб масала саналади.
Мавзуга оид адабиётлар таҳлили.
Стратегияни амалиётга татбиқ этиш бирин-
чидан, пахта тозалаш корхонасининг ташқи
ва ички муҳитлари ўзгаришларини ҳисобга
олган ҳолда тузиладиган мукаммал страте-
гияга, иккинчидан, стратегияни амалга оши-
риш механизмларининг такомиллашганли-
гига, хусусан, стратегияни ишлаб чиқишда
фойдаланиладиган восита, дастак, усул, мат-
рицаларнинг замонавийлигига, учинчидан,
уни амалга оширишда иштирок этувчилар-
нинг билим ҳамда малака даражасига боғлиқ
бўлади. Ҳозирги босқичда стратегиянинг са-
марадорлигини баҳолашга бир қанча ёнда-
шувлар мавжуд. Стратегиянинг самарадор-
лиги лойиҳалар самарадорлигига таянилиши
мумкин эмас ва алоҳида хусусиятларни талаб
қилади. Масалан, Ю.Н. Лапыгин потенциал са-
марали стратегиянинг қуйидаги асосий хусу-
сиятларини аниқлайди [2]:
1) танланган стратегиянинг моҳиятан
тўғрилиги;
2) стратегиянинг ягоналиги (муваффа-
қиятга эришиш учун компания стратегияси
ўзининг кучли томонлари ва рақобат устун-
ликларини яратадиган имкониятларини ўз
ичига олиши керак);
3) келажакдаги ноаниқлик стратегик
имконият сифатида (ташқи муҳитдаги ўзга-
ришлар келажакда муваффақиятга эришиш
учун кашф этилиши ва ишлатилиши керак
бўлган таҳдидларни ва янги қўшимча имко-
ниятларни амалга оширади);
4) мослашувчан етарлилик (ташқи му-
ҳит томонидан тақдим этилган имконият-
ларни амалга ошириш учун компаниянинг
ўзидаги стратегик ўзгаришлар ташқи ўзга-
ришларга адекват бўлиши зарур).
Бизнингча, бу ёндашув бир томондан
самарали, лекин айни пайтда тўлиқсиз ва ба-
ҳолаш қийин, чунки бу хусусиятларни холи-
сона баҳолаш жуда қийин.
Бироқ, Г.Минцбергнинг фикрига кўра,
«замонавий шароитларда ташкилотларнинг
муваффақияти ҳақидаги энг сўнгги маълу-
мотлар стратегик бошқарувнинг ҳар қандай
мактаби доирасига сиғмайди» [3].
Бошқача ёндашув ҳам мавжуд. Масалан,
Т.А. Зубов стратегиянинг самарадорлигини
икки йўл билан баҳолаш мумкин деб ҳисоб-
лайди [4]:
• ишлаб чиқилган стратегик муқобил-
ларни компания учун яроқлилигини, мақсад-
га мувофиқлигини, мақбуллигини ва мустаҳ-
камлигини аниқлаш учун баҳолаш;
• стратегияни амалга ошириш натижа-
ларини режалаштирилган натижалар билан
таққослаш.
Бироқ, мақсадли моделни қўллашда
бир қатор муаммолар мавжуд:
- компаниялар кўплаб мақсадларга эга
бўлиши мумкин;
- компаниянинг мақсадлари етарлича
ўзига хосликка эгадир;
- вақтинчалик истиқболдан фойдала-
ниш: қисқа муддатга муваффақиятли натижа
узоқ вақт давомида муваффақияциз бўлиши
мумкин;
- ташкилот ичидаги ва ташқарисидаги
воқеалар оқибатидаги фарқлар муаммоси.
Шунинг учун стратегиянинг мақсадли
самарадорлигини ўлчаш муаммоси фирма-
нинг мақсадли кўрсаткичларининг аниқли-
гига боғлиқ [5].
Мақсадларни белгилашда қуйидаги асо-
сий талаблар бажарилиши керак:
- мақсадлар бевосита бизнес мантиқ ва
танланган стратегик кўрсатмаларни акс
эттириши лозим;
- мақсадлар аниқ бўлиши ва назорат
қилиниши ва назорат қилиниши мумкин бўл-
ган миқдорий кўрсаткичлар сифатида тақ-
дим этилиши керак;
- миқдорий кўрсаткичлар компанияда-
ги дастлабки вазиятга нисбатан белгилани-
ши лозим.
Айниқса, диққатга сазовор бўлган
Р.С.Каплап ва Д.Нортоннинг баланслашти-
рилган кўрсаткичлар тизими (BSC)ни эъти-
роф этиш лозим [6].
Стратегик менежмент самарадорлиги-
ни баҳолашнинг яна бир ёндашуви манфаат-
дор томонлар назариясидир. Э.Фримен ком-
панияни унинг ташқи ва ички муҳитини,
унинг манфаатлари ва талаблари ҳисобга
олиниши керак бўлган фаолияти билан қизи-
қувчи томонлар мажмуи деб ҳисоблайди[7].
Бундан ташқари, биринчи навбатда самарали
бизнес стратегияси истеъмолчилар учун қў-
шимча қиймат яратиши кераклигини назар-
да тутадиган ёндашув ҳам мавжуд[8]. Қўшил-
ган қиймат мижозлар томонидан тўғри қабул
қилиниши керак. Эҳтимол, муаммо қийматни
акс эттиришнинг коммуникатив қийинчи-
ликларида ёки бундай мулоқотнинг тўлиқ
йўқлигида ётади.
МЕНЕЖМЕНТ ВА МАРКЕТИНГ
Иқтисодиёт ва таълим / 2020 №
6
148
Қабул қилинган қиймат муаммоси ха-
ридор маҳсулот ёки хизматнинг қўшимча
қийматини етарлича баҳолай олмаган ҳол-
ларда айниқса кескинлашади. Рақобат савдо
таклифлари ўртасидаги фарқларни тушуниш
учун харидор катта вақт ва куч сарфлаши
керак. Шунинг учун компаниянинг вазифаси
ушбу турдаги сигналларни ёки қўшимча қий-
мат белгиларини бошқаришдир.
Бекмуродов А.Ш. томонидан маркетинг
самарадорлигини баҳолашга мақсадли ёнда-
шув асосида ҳисоб-китоблар амалга ошириш-
ни назарда тутадиган услубиёт ишлаб чиқил-
ган бўлиб, бунда маркетинг харажатлари-
нинг самарадорлигини фойда ўсишининг
маркетинг харажатлари улушига тўғри кел-
ган қисмига нисбати каби аниқланган [9].
М.Р. Болтабоев томонидан пахта толаси
экспортида маркетинг – микс мажмуаси сама-
радорлигини ҳисоблашда маркетинг тадбир-
ларини амалга ошириш ҳисобига олинган
фойда миқдорининг ушбу тадбирларни амал-
га ошириш харажатларига нисбати олинган
[10]. Бу каби маркетинг самарадорлигини
аниқлаш услубиётларини амалиётга қўллаш
фойда ва харажатларни алоҳида бўлакларга
ажратиш орқали ҳисоб-китоб ишларини олиб
боришда кўплаб қийинчиликларни келтириб
чиқаради.
Тадқиқот методологияси.
Илмий-
тадқиқот мавзуга оид хорижий ва маҳаллий
тадқиқотчилар изланиш натижаларига тая-
нилди ва статистик, танлаб кузатиш, таққос-
лаш, экспертлар баҳоси каби усуллардан
фойдаланилди.
Таҳлил ва натижалар.
Биз томондан
пахта тозалаш корхоналари ривожланиш
стратегияси самарадорлигини ҳар томонлама
баҳолашни ўз ичига олган интеграллашган
баҳолаш тизимидан фойдаланиш таклиф эти-
лади. Бунда мавжуд услублардан фарқли ўла-
роқ, пахта тозалаш корхоналари ривожланиш
маркетинг стратегиясининг самарадорлиги
учта таркибий қисмнинг комбинацияси сифа-
тида кўриб чиқилади: стратегиянинг сифати
-
стратегик самарадорлик -
ва мақсадга
эришиш даражаси (ишлаш самарадорлиги) -
(1):
(1)
Стратегия сифати деганда стратегия-
нинг нисбий кўрсаткичларининг ташқи му-
ҳитнинг ривожланиш тенденцияларига мос
келиши, унинг динамиклиги, мослашувчан-
лиги, назорати, компаниянинг имкониятла-
рига мослиги, объективлиги, компания стра-
тегиясининг минтақавий ривожланиш стра-
тегияси билан изчиллиги ва бошқалар тушу-
нилади.
Биз стратегиянинг сифатини баҳолаш
учун қуйидаги параметрлардан фойдаланиш-
ни таклиф қиламиз:
1) корхона корпоратив стратегияси-
нинг ташқи муҳит шароити ва параметрлари
билан изчиллиги;
2) минтақанинг ривожланиш страте-
гиясига мувофиқлик (ёки минтақа ва мамла-
кат манфаатларига риоя қилиш);
3) стратегиянинг корхона мақсадларига
мувофиқлиги;
4) корхонанинг корпоратив стратегия-
сининг ички салоҳияти билан изчиллиги;
5) корхонанинг корпоратив стратегия-
си параметрларининг ички баланси;
6) стратегиянинг мавжуд технологик,
меҳнат ва молиявий ресурслар ҳисобига
амалга ошириш қобилияти;
7) манфаатдор томонлар учун мақбул-
лик (иложи борича кўпроқ манфаатдор то-
монларнинг манфаатларига жавоб бериш);
8) рақобатда устунликни яратиш;
9) корхонанинг корпоратив стратегия-
сини амалга ошириш билан боғлиқ хавфлар
даражасининг мақбуллиги.
Энг самарали сифат стратегияси тадқи-
қотнинг олдинги параграфида амалга оши-
рилган бир қанча стратегик муқобиллардан
танлаб олиш босқичида аниқланди ва ўрга-
нилаётган пахта тозалаш корхонаси учун уч-
та стратегик вариантдан энг самаралиси си-
фатида преактик стратегия варианти танлан-
ди. Стратегик самарадорлик – бу стратегияни
амалга ошириш натижалари асосида узоқ
муддатда башорат қилинадиган корхонада
сифат жиҳатидан ўзгаришдир. У аниқ вазият
ва муайян корхона асосида белгиланади.
Преактив стратегик муқобилни баҳо-
лаш шуни кўрсатдики, уни амалга ошириш
рентабелликни оширади, бу эса компанияга
рентабеллик даражасини сақлаб қолиш им-
конини беради, шу билан бирга ички бозор
эҳтиёжларини қондириш даражасини ошира-
ди. Баҳолашнинг якуний босқичи бу страте-
гияни амалга оширишда компания мақсадла-
рига қай даражада эришилганлиги бўлади.
Мақсадга эришиш даражаси ушбу стратегия-
ни амалга оширишда эришилган натижанинг
белгиланган мақсадларга мувофиқлик дара-
жаси сифатида аниқланади, яъни:
(2)
МЕНЕЖМЕНТ ВА МАРКЕТИНГ
Иқтисодиёт ва таълим / 2020 №
6
149
бу ерда,
– ҳақиқатда олинган натижа;
– режаланган натижа.
Пахта тозалаш корхоналари маркетинг
стратегиясини ишлаб чиқиш ва амалга оши-
риш самарадорлигининг интеграл баҳоси
қуйидаги формулар ёрдамида аниқланади:
(3)
бу ерда
– стратегия cифати коэффи-
циенти;
– стратегия самарадорлик коэффи-
циенти;
– стратегия мақсадга эришиш коэф-
фициенти.
Маркетинг стратегияси самарадорлиги
интеграл кўрсаткичи 0 дан 1 гача қиймат қа-
бул қилади. Интеграл кўрсаткич асосида мар-
кетинг стратегияси самарадорлигини баҳо-
лаш учун шкала 1-жадвалда келтирилган.
1-жадвал
Пахта тозалаш корхонаси маркетинг стратегияси самарадорлигини баҳолаш шкаласи
Интеграл кўрсаткич натижаси
Баҳонинг мазмуни
от 0 до 0,30
Критик
от 0,31 до 50
Қониқарсиз
от 0,51 до 70
Қониқарли
от 0,71 до 0,85
Яхши
от 0,86 до 1
Идеал (Аъло)
Манба:
Эксперт баҳолари асосида муаллиф ҳисоб-китоблари
Бу баҳолаш натижани олгандан сўнг
стратегияни амалга ошириш жараёнида
амалга оширилади.
Стратегик самарадорлик -
ва мақсад-
га эришиш даражаси эса пахта тозалаш кор-
хоналарида танланган преактив стратегияни
амалиётга татбиқ этишда баланслаштирил-
ган кўрсаткичлар тизими (BSC)ни қўллаш
асосида баҳоланди. Унга кўра, пахта тозалаш
корхонасининг яқин келажакдаги энг муҳим
стратегик мақсади пахта хом ашё базасини
кўпайтириш орқали маҳсулот ишлаб чиқа-
риш ва уни сотиш ҳажмини ошириш, хара-
жатларни камайтириш орқали рентабеллик
даражасини ошириш ҳамда корхона қийма-
тининг ўсиш даражасини таъминлаш ҳисоб-
ланади. Ишлаб чиқилган ривожланишнинг
преактив маркетинг стратегияси 2019 йилда
амалиётга татбиқ этилган. Натижалар 2-жад-
валда келтирилган.
2-жадвал маълумотлари шуни шуни
кўрсатадики, ушбу пахта тозалаш корхонаси-
да 2018 йилда белгиланган режалар асосида
2019 йилда ўсиш маркетинг стратегиясини
амалга оширишни бошқаришнинг тизимли-
интеграллашган концепциясини амалиётга
татбиқ этишда самарали чора-тадбирлар-
нинг ишлаб чиқилганлиги ҳамда уларнинг
белгиланган муддатларда бажарилишининг
таъминланиши оқибатида барча KPI кўрсат-
кичларини бажарилиши кузатилади. Хусусан,
пахта тозалаш корхонасида этишмаётган пах-
та хом ашёси базасининг 103,25 %га бажари-
лиши, уни қайта ишлашда асосий кўрсаткич-
лардан бири саналган – тола чиқишининг
белгиланган даражасидан 0,6 %га ортиғи
билан бажарилиши корхонанинг бош страте-
гик мақсади – сотиш ҳажми ўсишининг 7,4 %,
корхона қиймати ошиши даражасини 18,2 %
га етказиш имконини берган.
Тадқиқот жараёнида стратегия сифати-
ни бўйича экспертлар берган баҳоларга қай-
та ишлов берилиши натижасида
га
тенглиги аниқланди.
Стратегия самарадорлик коэффициен-
ти -
ҳисоблаш учун асос сифатида
баланслаштирилган кўрсаткичлар тизими
(BSC)даги пахта тозалаш корхонасининг бош
стратегик мақсадини тавсифловчи иккита
кўрсаткич: Сотув ҳажми ўсиш даражаси
(режага нисбатан 108,82 %га бажарилган)
ҳамда корхона қийматининг ўсиш даражаси
(режага нисбатан 113,75 %га бажарилган)
кўрсаткичлари олинди. Улар қиймати кўз-
ланган мақсадга эришишни таъминлагани
боис,
деб олинади.
Стратегия мақсадга эришиш коэффици-
енти -
ҳисоблаш учун асос сифатида
баланслаштирилган кўрсаткичлар тизими
(BSC)даги истиқболларни тавсифловчи кўр-
саткичлар олинди. Натижалар шуни кўрсата-
дики, фақат “Ходимларнинг қониқиш дара-
жасининг ўзгариши” кўрсаткичидан (96,0 %
га бажарилган) ташқари барча кўрсаткичлар
кўзланган натижага эришилганликни тав-
сифлайди. Шунинг учун,
бўлади.
МЕНЕЖМЕНТ ВА МАРКЕТИНГ
Иқтисодиёт ва таълим / 2020 №
6
150
2-жадвал
Пахта тозалаш корхонасининг 2019 йилдаги ўсиш стратегиясининг асосий
кўрсаткичлари
Таянч кўрсаткичлар
KPI
2019 йилдаги
кўрсаткичнинг
мақсадли
қиймати
2019 йилдаги
ҳақиқатда
кўрсаткич
қиймати
2019 йилда
KPI бажари-
лиши, %
Пахта тозалаш корхонасининг бош стратегик мақсади
Сотув ҳажми ўсиш даражаси
6,8 % га
7,4
108,82
Корхона қийматининг ўсиш даражаси
16 % га
18,2
113,75
«МИЖОЗ» истиқболи
Товар рақобатбардошлиги интеграл кўрсаткичи ўзгариш
даражаси
15 % га
18,1
120,66
Итеъмолчилар сони ўзгариши даражаси
6 % га
6,4
106,66
«ИЧКИ БИЗНЕС ЖАРАЁНЛАР» истиқболи
Маҳсулот бир бирлигини ишлаб чиқариш харажатларини
ўзгариши даражаси
0,6 % га
0,84
140,0
Ишлаб чиқариш қувватидан фойдаланиш даражаси
80 % га етказиш
82,6
103,25
Тола чиқишини кўрсаткичи ўзгариш даражаси
1,6 %
2,2
137,50
«МОЛИЯ» истиқболи
Бозор улушининг ўзгариш даражаси
4,5 % га
5,1
113,33
Соф фойданинг ўзгариш даражаси
5,2 % га
6,4
123,07
Маҳсулот рентабеллигининг ўзгариш даражаси
7,8 % га
8,64
110,77
Ўз маблағлари билан таъминлаш даражасини ўзгариши
35 % га етказиш
36,2
103,43
«ЎҚИТИШ ВА РИВОЖЛАНТИРИШ» ИСТИҚБОЛИ
Малакасини оширган ходимлар улушининг ўзгариши
24 % га
28,0
116,66
Ходимларнинг қониқиш даражасининг ўзгариши
100 % га етказиш
96,0
96,0
Тайёрланадиган пахта хом ашёси миқдоридаги ўзгариш
80 % га етказиш
82,6
103,25
Меҳнат унумдорлигини ўзгариши даражаси
18 % га
19,6
108,89
Манба:
Пахта тозалаш корхонаси ва эксперт баҳолари асосида муаллиф ҳисоб-китоблари.
Шундай қилиб, пахта тозалаш корхона-
сининг танланган преактив маркетинг стра-
тегиясини амалга ошириш самарадорлиги
қуйидагига тенг бўлади:
Демак, ушбу пахта тозалаш корхонасида
маркетинг самарадорлиги интеграл кўр-
саткичи 0,94 га тенг бўлиб, 1-жадвалдаги кел-
тирилган баҳолаш шкаласига биноан “аъло”
деб баҳоланади. Бу эса, пахта тозалаш
корхонаси ўсишининг танланган маркетинг
стратегияси тўғрилигидан далолат беради.
Ушбу пахта тозалаш корхонаси келгусида
диверсификация сиёсатини амалга ошириши
натижасида сотув ҳажмини янада ошириш
имкониятига эгадир.
Хулоса ва таклифлар.
Олиб борилган
тадқиқот натижалари асосида пахта тозалаш
корхоналарида маркетинг стратегияси сама-
радорлигини ошириш учун қуйидагиларга
эътиборни қаратиш лозим:
-
пахта тозалаш корхонасида бошқарув-
нинг таркибий тузилмасини бозор ўзгариш-
ларига мосланувчан тарзда шакллантирили-
ши лозим;
-
пахта тозалаш корхонаси бошқарув
таркибий тузилмасида маркетинг хизмати
мақомини ошириш;
-
доимий равишда бозор конъюнктура-
сини ўрганини ташкил этиш, ушбу жараёнда
маркетинг тадқиқотлари олиб боришнинг
замонавий усул ва воситаларидан самарали
фойдаланиш;
-
маркетинг стратегияси самарадорли-
гини баҳолашни амалга ошириш, баҳолашда
баланслаштирилган кўрсаткичлар тизимини
ишлаб чиқиш;
-
маркетинг фаолиятини ташкил этиш-
да узоқ муддатда ушбу хизмат самарадор-
лигини таъминлайдиган маркетинг страте-
гияси вариантини танлаш;
-
пахта тозалаш корхоналарида марке-
тинг натижадорлигини бошқаришни замона-
вий бошқарув дастак ҳамда усулларини қўл-
лаш асосида ташкил этиш.
Манба ва адабиётлар рўйхати:
1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сонли “2017-2021 йилларда
Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси
тўғрисида”ги Фармони // Lex.uz.
2. Лапыгин, Ю.Н. Теория организации: учебное пособие / Ю.Н. Лапыгин. – М., 2007. – 311 с.
МЕНЕЖМЕНТ ВА МАРКЕТИНГ
Иқтисодиёт ва таълим / 2020 №
6
151
3. Минцберг, Г. Школы стратегий. Стратегическое сафари: экскурсия по дебрям стратегий менеджмента /
Г. Минцберг, Б. Альстрэнд , Дж. Лэмпел. - изд-во Питер, 2000. - 336 с.
4. Зуб, А.Т. Стратегический менеджмент: Теория и практика: учебное пособие для вузов / А.Т. Зуб, 2002. – 415 с.
5. Гурков, И.Б. Стратегический менеджмент организации. / И.Б. Гурков. - 2-е изд., исправленное и
дополненное. - М.: ТЕИС, 2004. - 239 с.
6. Каплан Р.С., Нортон Д.П. Сбалансированная система показателей. От стратегии к действию. М.: ЗАО
«Олимп-Бизнес», 2004. - 320 с.
7. Freeman, R.E. Strategic Management: A Stakeholder Approach / R.E. Freeman. - Boston, 1984.
8. Аакер Д. Стратегическое рыночное управление / Д. Аакер. - 7-е изд. / Пер. с англ. под ред. С.Г. Божук. – СПб.:
Питер, 2011. – 496 с.
9. Бекмуродов А. Ш., Янг Сон Бе. Стратегия развития текстильной промышленности Узбекистана:
Кластерный подход. Монография. – Т.: ТГЭУ, 2006. – 112 с.
10. Болтабоев М. Р. Тўқимачилик саноатида маркетинг стратегияси. Монография. – Т.: ФАН, 2004. – 223 б.
ОПЫТ РАЗВИТЫХ СТРАН ПО ИСПОЛЬЗОВАНИЮ МАРКЕТИНГОВОГО АУДИТА
Умархонов Нурилло Исматуллаевич -
Докторант (PhD) кафедры «Маркетинг»
Наманганский инженерно-технологический институт
Аннотация:
Маркетинговый аудит является важным инструментом для предприятий, чтобы добиться
успеха в условиях конкурентного рынка. Поэтому он широко используется, особенно в развитых странах. В статье
изложен опыт маркетинговых компаний по проведению маркетингового аудита и результаты аудита на примере
некоторых компаний.
Ключевые слова:
Маркетинговый аудит, эффективность маркетинга, маркетинговая стратегия, SWOT-
анализ, PESTEL анализ, маркетинговые цели
Аннотация:
Маркетинг аудити рақобатли бозор шароитида муваффақиятга эришишда корхоналар учун
муҳим воситадир. Шунинг учун, ундан айниқса ривожланган давлатларда кенг фойдаланилади. Мақолада маркетинг
аудитини ўтказиш бўйича ривожланган давлатлардаги маркетинг компаниялари тажрибаси ва айрим
компаниялар мисолида маркетинг аудити натижалари келтирилган.
Калит сўзлар:
Маркетинг аудити, маркетинг самарадорлиги, маркетинг стратегияси, SWOT-анализ,
PESTEL анализ, маркетинг мақсадлари
Annotation:
Marketing audit is an important tool for companies to succeed in competitive market conditions. Therefore,
it is widely used, especially in developed countries. The article describes the experience of marketing companies in conducting
marketing audit and illustrates results of marketing audit of some companies.
Кeywords:
Marketing audit, marketing efficiency, marketing strategy, SWOT analysis, PESTEL analysis, marketing goals
Введение.
В современных условиях,
выживание любой компании в конкурентной
среде, зависит от многих факторов. Компания
должна быть в состоянии реагировать на
изменения на рынке и адаптироваться к ним,
используя необходимые стратегии. Марке-
тинговый аудит является важным инстру-
ментом в этом отношении, который тщатель-
но анализирует текущее состояние, цели,
стратегии, внутренние и внешние факторы,
влияющие на деятельность компании, и
вырабатывает важные рекомендации. Как
известно, наилучшей практикой является
проведение маркетингового аудита внешним
аудитором, то есть компанией, оказывающей
маркетинговые услуги с хорошим опытом
проведения маркетингового аудита. В разви-
тых странах, по проведению маркетингового
аудита накоплен значительный опыт.
Степень изученности темы.
Первая
научная публикация по этой теме появилось
в 1959 в США году под названием «The mar-
keting audits: Its nature, purpose and problems»
[1]. В последствии значительно вырос инте-
рес исследователей-маркетологов к данной
теме, в результате опубликованы многие
научные статьи, в том числе:
- Котлера П., Грегора В. и Роджерса В.
(США) «Маркетинговый аудит достигает со-
вершеннолетия» [2];
- Браунли, Д. (Великобритания) «Прове-
дение маркетинговых аудитов» [3];
- Обри Уилсона (Великобритания)
“Справочник по маркетинговому аудиту [4]”;
- Мехди Тагяна и Робина Шоу (Австра-
лия), “Маркетинг аудит и производитель-
ность бизнеса”[6],
- И.В. Алексеевой (Россия), “Аудит эф-
фективности маркетинговой стратегии раз-
вития коммерческой организации”[7],
- С. В. Панковой и Л. В. Пасечниковой
(Россия), “Сущность аудита маркетинга и
процедуры его проведения”[8],
- и многие другие.
МЕНЕЖМЕНТ ВА МАРКЕТИНГ
