Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul
www.e-itt.uz
97
SOLIQ MAʼMURCHILIGIDA JORIY ETILGAN SOLIQLAR
NI UNDIRISH
MEXANIZMINI TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI
PhD
Maxmadustov Jalol Maxmadustovich
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
ORCID: 0009-0004-6511-7063
Annotatsiya.
Ushbu maqolada soliqlarni undirish mexanizmini takomillashtirish, soliq
toʻlovchilarga xizmat koʻrsatish va taʼlimni yaxshilash, soliq
tizimi va tartiblarini soddalashtirish,
soliq toʻlovchilar va soliq organlari oʻrtasida samarali aloqa kanallarini rivojl
antirish soliqlarni
undirish mexanizmlarini takomillashtirish, bundan tashqari, adolatga boʻlgan ishonch va idrokni
shakllantirish va s
amarali majburlov choralarini qoʻllash ham muvofiqlikni oshirish,
munosabatlarni rivojlantirish tendensiyalarining nazariy va amaliy jihatlari yoritib berilgan.
Kalit soʻzlar:
mahalliy soliq, mulkning bozor qiymati, kadastr qiymati, shaxsiy kartochka,
soliq elementlari, byudjet salohiyati, mahalliy byudjet, mahalliy byudjetlar xarajatlari, mahalliy
soliqlar, soliq imtiyozlari.
ВОПРОСЫ СОВEРШEНСТВОВАНИЯ МEХАНИЗМА СБОРА НАЛОГОВ,
ВНEДРEННОГО В НАЛОГОВОЭ АДМИНИСТРИРОВАНИE
PhD
Махмадустов Джалал Махмадустович
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация.
В данной статье рассматриваются вопросы совершенствования
механизма
взыскания
налогов,
улучшения
обслуживания
и
образования
налогоплательщиков, упрощения налоговой системы и процедур, развития
эффективных каналов связи между налогоплательщиками и налоговыми органами
совершенствование механизмов взыскания налогов, кроме того, формирование доверия и
восприятия справедливости и применение эффективных мер принуждения, а также
повышение соответствия, теоретическое и практическое обоснование тенденций
развития отношений. аспекты освещены.
Ключевые слова:
местный налог, рыночная стоимость имущества, кадастровая
стоимость, личная карточка, налоговые элементы, бюджетный потенциал, местный
бюджет, расходы местных бюджетов, местные налоги, налоговые льготы.
UO
‘
K: 336.225
VII SON - IYUL, 2024
97-104
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul
www.e-itt.uz
98
ISSUES OF IMPROVING THE TAX COLLECTION MECHANISM INTRODUCED
IN THE TAX ADMINISTRATION
PhD
Makhmadustov Jalal Makhmadustovich
Tashkent State University of Economics
Abstract.
In this article, improvement of tax collection mechanism, improvement of service
and education of taxpayers, simplification of tax system and procedures, development of effective
communication channels between taxpayers and tax authorities, improvement of tax collection
mechanisms. In addition, the theoretical and practical aspects of the trends in the development of
relations that the formation of trust and perception of justice and the use of effective coercive
measures increase compliance.
Key words:
local tax, market value of property, cadastral value, personal card, tax elements,
budget potential, local budget, local budget costs, local taxes, tax credits.
Kirish.
Hozirgi kunda jahon mamlakatlarida byudjet-soliq siyosatini samarali amalga oshirish
hamda iqtisodiy subyektlarni soliq dastaklari orqali ragʻbatlantirishda jismoniy shaxslardan
olinadigan soliqlarning turli shakllari, jumladan,
(savdo soligʻi), daromad soligʻi, meros va mulk
soligʻi, aksiz soligʻi va boshqalardan keng foydalanib kel
inmoqda. Bundan tashqari, soliq
stavkalari va qoidalari mamlakatlar oʻrtasida, hattoki ayrim holatlarda bir mamlakatning turli
qismlarida katta farq qiladi.
Jahonda jismoniy shaxslardan olinadigan soliq maʼmurchiligini
takomillashtirish borasida qator ilmi
y yoʻnalishlarda tadqiqotlar olib borilmoqda. Jismoniy
shaxslarni soliqqa tortish manbalarini aniql
ash, soliq maʼmurchiligini takomillashtirish, soliqqa
tort
ishning xalqaro standartlarini qoʻllash, mazkur jarayonlar monitoringini yuritish,
avtomatlashtirish, dasturlash va raqamlashtirish orqali hisob va nazorat samaradorligini
oshirish, soliqqa tortishning zamonaviy usullarini joriy etish, daromadlar deklaratsiyasini
tashkil etish, soliq orqali tartibga solish vosita va usullari, jismoniy shaxslarning pul
d
aromadlari koʻrsatkichlarini tahlil qilish va baholash uslubiyotini takomillashtirish bu
boradagi muhim tadqiqot yoʻnalishlaridan hisoblanadi.
Adabiyotlar sharhi.
Hozirgi davrda Oʻzbekiston Respublikasi soliq maʼmuriyatchiligida joriy etilgan soliqlarni
undirish mexanizmini takomillashtirish yoʻllari mavzusiga oid qisqacha adabiyotlar sharhini
keltiramiz.
Sabine Freizer (2006) tomonidan “Oʻzbekistonda soliq maʼmuriyati islohoti va fiskal
nazorat”: Ushbu tadqiqotchi tomonidan Oʻzbekistonda soliq maʼmuriyat
chiligini isloh
qilishning umumiy koʻrinishini beradi va soliq yigʻish mexanizmlarini takomillashti
rish
muammolari va imkoniyatlarini yoritadi. Muallif soliqlarni undirish jarayonini yaxshilashga
soliq toʻlovchilarni oʻqitish va tushuntirish ishlarini yaxshilash, shaffoflik va masʼuliyatni
oshirish, soliq maʼmuriyatchiligi tizimini modernizatsiya qilish
orqali erishish mumkinligini
taklif qiladi.
Tigran Pogho
syan va Evgeniya Kolomak (2013) tomonidan “Oʻtish davridagi
mamlakatlarda soliq islohotlarining sol
iq qonunchiligiga taʼsiri: Oʻzbekistondan olingan
dalillar”. Mualliflarning fikricha, soliq tartib
-qoidalarini soddalashtirish va soliq stavkalarini
pasaytir
ishga qaratilgan soliq islohotlari soliqqa rioya etish va daromadlarni yigʻishni oshirishi
mumkin.
Sanjay Kumar va Tigran Poghosyan (2019) olimlar tomonidan “Oʻzbekistonda soliqqa
rioya qilishni yaxshilash: adabiyot va xalqaro tajribadan saboqlar”: Ushbu t
adqiqotlarda soliq
qonunchiligiga rioya qilish boʻyicha adabiyotlar va soliq yigʻish mexanizmlarini
takomillashtirish boʻyicha xalqaro tajribalarni koʻrib chiqadi. Mualliflar soliqqa rioya etishning
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul
www.e-itt.uz
99
samarali strategiyalari soliq toʻlovchilarni oʻqitish, so
liq tartib-qoidalarini soddalashtirish,
samarali ijro etish va qoʻllab
-quvvatlovchi huquqiy va tart
ibga soluvchi muhitni oʻz ichiga
oluvchi kompleks yondashuvni talab qiladi.
Mahmud va Jeyn (2018) tomonidan “Oʻzbekistonda soliq maʼmuriyatchiligini
kuchayt
irish: riskka asoslangan audit uchun misol”: Ushbu maqola Oʻzbekistonda soliq
maʼmuriyatchiligini k
uchaytirish uchun riskka asoslangan audit yondashuvini taklif qiladi.
Mualliflar tavakkalchilikka a
soslangan audit yuqori xavfga ega boʻlgan soliq toʻlovchil
arni
yoʻnaltirish va qonunbuzarliklarni samaraliroq aniqlash orqali soliq qonunchiligiga rioya etis
h
va daromadlarni yigʻishni yaxshilash mumkinligini taklif qiladi.
Ziyaev va Hujaqulovlar (2018) tomonidan “Oʻzbekistonda soliq islohoti va daromadlarini
mo
bilizatsiya qilish”: Ushbu tadqiqotlarida Oʻzbekistonda soliq islohotlarining daromadlarni
mobiliza
tsiyaga taʼsirini oʻrganadi. Mualliflarning aniqlashicha, soliqqa tortish tartib
-
taomillarini sodda
lashtirish, soliq stavkalarini pasaytirish va soliq maʼmur
iyatchiligini
takomillashtirishga qaratilgan soliq islohotlari soliq tushumlarining sezilarli darajada
oshishiga olib keldi.
Joel Slemrod (2007) tomonidan "Soliq talablariga rioya qilishni yaxshilash: adabiyotlarni
koʻrib chiqish": Bu tadqiqot soliq qonunc
hiligiga oid adabiyotlarga umumiy nuqtayi nazarni
beradi va samarali soliq yigʻish mexanizmlari majburiy choralar, ragʻbatlantirish va taʼlim
dasturlarini birlashtirishni talab qiladi. Muallif, shuningdek, soliqqa tortish tizimi va tartib-
qoidalarini soddalashtirishning muhimligini ham muhokama qiladi.
Richard Bird va Erik Zoltlar (2005) tomonidan “Soliq toʻlovchilarga yaxshiroq xizmat
koʻrsatish va taʼlim orqali soliq yigʻishni yaxshilash”: Ushbu hujjat soliq toʻlovchilarga xizmat
koʻrsatish va taʼlimni yaxshilash soliq yigʻishni oshirishning samarali usuli boʻlishi
mumkinligini koʻrsatadi. Mualliflar soliq toʻlovchilarga aniq va sodda maʼlumotlarni taqdim
etish, soliq shakllari va tartiblarini sodda
lashtirish, soliq toʻlovchilar va soliq organlari oʻrtasid
a
samarali aloqa kanallarini rivojlantirishni tavsiya qiladi.
Benno Torgler (2002) tomonidan “Soliq
qoidalariga rioya qilish: adabiyotlarni koʻrib
chiqish”: Ushbu tadqiqotchi tomonidan soliq qoidalariga rioya qilish boʻyicha adabiyotlarni
koʻrib chiqadi va
muvofiqlik xulq-
atvoriga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan bir qancha omillarni,
jumladan hukumatga ishonch, adolatni anglash, jarimalar va jazolar darajasini belgilaydi.
majburlash choralari. Muallifn
ing taʼkidlashicha, ishonch va adolat haqidagi tasavvurni
yaxshilash muvofiqlikni oshirishi mumkin.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Oʻzbekistonda amalga osh
irilayotgan soliq sohasidagi tub islohotlar, soliq
qonunchiligidagi oʻzgarishlar, shuningdek soliq maʼmuriyatchiligini yanada takomillashtirish
yoʻlida olib borilayotgan ishlarning koʻlami keng albatta. Shu bilan birga, soliq toʻlovchilarning
qonun bilan b
elgilab qoʻyilgan majburiyatlarini, yaʼni soliq qonunchiligiga muvofiq hisoblangan
soliq va yigʻimlarni oʻz vaqtida hamda toʻliq toʻlashlarini nazorat qilish
mexanizmlari ham
takomillashtirilib borilmoqda.
Oʻzbekistonda soliq qarzini hosil boʻlishdagi mua
mmo va kamchiliklarni amaldagi holat
va chet el t
ajribasini oʻrganib, tadqiqot jarayonida shunday xulosa qilindiki, soliq qarzi ulushi
asosan
respublikadagi soliq yuki iqtisodiyotning tarmoqlari va subyektlari oʻrtasida teng
taqsimlanmaganligi, soliqqa tortishning adolat prinsiplariga tayangan holda tadbirkorlikning
barcha turlarini teng va toʻliq hajmda soliqqa jalb etilishini taʼminlash, fikri
mizcha soliq
toʻlovchilar soliq toʻlovlarini oʻz vaqtida va toʻliq hajmda amalga oshirgani holda qarzdorlikning
pa
ydo boʻlishini bartaraf etadi.
Soliq yuki yuqori boʻlsa tadbirkorlik subyektlari faoliyatiga salbiy taʼsir etib, uning
investitsiya faoliyatin
i cheklab qoʻyadi, ushbu holatda korxona faoliyatini toʻxtatishi yoki
xufiyona iqtisodiyotga oʻtib ketishiga sabab
boʻladi. Ikkala holatda ham davlat bundan zarar
koʻradi, mamlakat boʻyicha ishlab chiqarishning pasayishiga, oxir
oqibatda yalpi ichki
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul
www.e-itt.uz
100
mahsulotning qisqarishi, soliqlar orqali kelib tushadigan daromad manbaining torayishiga olib
keladi.
Jahon amaliyotini
ng koʻrsatishicha, oxirgi yillarda iqtisodiyotda soliqlarning umumiy
stavkasi pasayish tendensiyasiga ega. 2017-
yilda mazkur koʻrsatkich 44,8
% ni tashkil etgan
boʻlsa, 2023
-
yilning maʼlumotlariga koʻra 40,5 % ga teng boʻlib, 4,3 foizli punktga pasaygan.
J
umladan, Osiyo va Tinch okeani mintaqasida ushbu koʻrsatkich deyarli oʻzgarmagan boʻlsa,
Afrika qitʼasi davlatlari
da 10,3 foizli punktga (57,4 %dan 47,1 %ga), Markaziy Osiyo va Sharqiy
Yevropa mamlakatlarida 7,9 foizli punktga (41,3 %dan 33,4 %ga), Yevropa Ittifoqi va Yevropa
erkin savdo uyushmasiga aʼzo davlatlarda 3,0 foizli punktga (42,6
%dan 39,6 %ga), Janubiy
Amerika mamlakatlarida 1,2 foizli punktga (53,5 %dan 52,6 %ga), Shimoliy Amerika
davlatlarida 3,1 foizli punktga (42,0 %dan 38,9 %ga) pasaygan (Toshmatov, 2019).
Ushbu soliq turini 2018-yilda respublikamizdagi 10 mingga yaqin yuridik shaxslar
toʻlaydilar. Albatta bu katta koʻrsatkich em
as, biroq 2020-2023-yillarda byudjetdagi umumiy
boqimandaning 35-
37%ni hamda Davlat byudjetiga soliqlar boʻyic
ha tushumlarning 22-25%ni
shu soliq turi tashkil etgan. QQS boʻyicha soliq yukini kamaytirib, soliq qarzdorliginin
g kelib
chiqmasligini yoki q
isqartirilishini taʼminlash maqsadida, byudjet daromadlaridagi
yoʻqotishlarni hisobga olgan holda iqtisodiyot fanl
ari doktori, professor Toshmatov (2019)
tomonidan koʻp omilli korrelyatsion
-regression tahlil amalga oshirilgan (Toshmatov, 2019).
Soliq stav
kasini qancha qilib belgilanishi boʻyicha respublikamiz olimlari oʻrtasida koʻplab
tortishuvlar mavjud. Ayrim olimlar stavkani 18% qilib belgilashni taklif qilsa, ayrimlari 15-17%
qilib belgilanishi tarafdori. Biz soliq stavkasini kamaytirish lozim deb hisoblaymiz, lekin uning
miqdorini belgilashda xorijiy davlatlar tajribasiga ham nazar solishni maʼqul deb topdik.
Dunyoning 160 dan ortiq mamlakatlarda QQS joriy etilgan. Ularning aksariyatida
stavkalar eng maqbul 15 foiz
–
20 foiz darajasida belgilanadi (QQS stavkasiga 17,5
foizga toʻgʻri
keladi). Agar soliq stavkasi oshirilsa
—
biznesning xufiyona shakli ortadi, aksincha stavka
pasaytirilsa
—
byudjet daromadlariga tushumlar kamayadi (Коммерсантъ, 2016).
Fikrimizcha, QQS boʻyicha asosiy stavkani 2
-5%ga kamaytirib, QQSdan boqimanda qarzdorligi
oshib borayotgan sohalar boʻyicha tabaqalashgan stavkalar joriy etilishi maqs
adga muvofiq
boʻladi. Fikrimizcha, soliq solishning adolatlilik prinsipidan kelib chiqadigan boʻlsak, bugungi
kunda soliq siyosati konsepsiyasi doirasida soddalashtirilgan va umum belgilangan tizimida
soliqlarni toʻlaydigan xoʻjalik yurituvchi subyektlar oʻrtasidagi soliq yuki darajasidagi farqning
tenglashtirish tendensiyasi ilgari surilmoqda. Shu sababli, ish kuchi
koʻp talab etiladigan yirik
soliq toʻlovchilarni ish haqiga nisbatan toʻlovlar miqdorini kamaytirgan holda, ularning
xarajatlarini kamaytiris
h orqali, yaʼni ishlab chiqiladigan mahsulot yoki koʻrsatadigan
xizmatlarining tan narxini pasaytirish orqali faoliyatlarini jadallashtirish h
isobiga toʻlov
qobiliyatini oshirish bilan qarzdorliklarni kelib chiqishini oldini olish maqsadga muvofiq
boʻladi.
Soʻngi yillarda miqdori ortib borgan yuridik shaxslarning, ayniqsa Davlat ulushi
50
foizdan ortiq boʻlgan korxonalarning byudjetdan tashqari maqsadli jamgʻarmalar boʻyicha,
yaʼni pensiya jamgʻarmasidan, shu jumladan yagona ijtimoiy toʻlov boʻyicha qarzdor
likning
kelib chiqish sababi YaIT yukining yuqoriligini keltirishimiz mumkin boʻladi. Fikrimizcha,
yuridik shaxslar zimmasida ogʻir yuk boʻlayotgan ijtimoiy soliq yukini boshqa xoʻjalik
yurituvchi subyektlar bilan birxillashtirish maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz.
Soliq majburiyatlarini oʻz vaqtida bajarish, soliq qarzini oldini olish va toʻlovchilarda
toʻlov intizomini yanada mustahkamlash, shuningdek intizomli soliq toʻlovchilarni
ragʻbatlantirish maqsadida penya miqdorlarini ilgʻor xorijiy mamlakatlar t
ajribasidan kelib
chiqib toʻgʻridan
-
toʻgʻri Markaziy bankning mamlakatda inflyatsiya darajasini hisobga olgan
holda belgilagan qayta moliyalashtirish stavkasidan kelib chiqish va mazkur mexanizmning
taʼsirini oshirgan holda birxillashtirish zarur deb hisob
laymiz. Bundan tashqari, korxonalar
hisobot davrida yirik miqdorda tovar aylanma amalga oshiradi hamda belgilangan tartibda
hisobot topshiradi, lekin toʻlov muddati kelgandan soʻng faoliyatini toʻxtatib qoʻyish orqali
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul
www.e-itt.uz
101
hisoblangan soliqlarni toʻlamasligi oq
ibatida soliq qarzi yuzaga keladi. Ularning balansida mol-
mulki mavjud emas, debitorlari toʻgʻrisida maʼlumot taqdim etmagan yoki debitori mavjud
emasligi toʻgʻrisida maʼlumot taqdim etgan.
Soʻngi yillarda byudjet daromadlari byudjet xarajatlariga nisbata
n doimiy ravishda kamni
tashkil etmoqda. Ayniqsa soʻngi yillarda ularning orasidagi tafovut sezilarli ravishda
farqlanganligini, yaʼni xarajatlarning keskin oshib ketganligini koʻrishimiz mumkin.
Avtomatlashtirish: soliqlarni yigʻish va qayta ishlashning
avtomatlashtirilgan tizimlarini
joriy etish samaradorlik va aniqlikni oshirish, xarajatlarni kamaytirish va shaffoflikni oshirish
imkonini beradi. Soliq toʻlovchilar soliqlarni elektron shaklda topshirishlari va toʻlashlari
mumkin, bu qoʻlda ishlov berish
zaruriyatini kamaytiradi va xatolar va korrupsiya ehtimolini
kamaytiradi.
Soliq qonunlari va qoidalarini soddalashtirish soliq toʻlovchilarga oʻz majburiyatlarini
tushunishni va soliq idoralari xodimlariga rioya etilishini nazorat qilishni osonlashtirishi
m
umkin. Bu soliq toʻlovchilar zimmasiga tushadigan yukni kamaytirishi va ixtiyoriy ravishda
bajarilishiga yordam beradi. Soliq toʻlovchilarga soliq qonunlari va qoidalari, muvofiqlik
talablari va mavjud xizmatlar boʻyicha taʼlim va tushuntirish ishlarini o
lib borish xabardorlik
va tushunishni oshirishi, ixtiyoriy rioya qilishni ragʻbatlantirishi va ijro etish zaruriyatini
kamaytirishiga erishsa boʻladi. Riskka asoslangan muvofiqlik dasturlarini ishlab chiqish
resurslarni yuqori xavfga ega soliq toʻlovchilar
g
a yoʻnaltirishi mumkin, soliq toʻlovchilar yukini
kamaytiradi, shu bilan birga ijro choralarini yaxshilaydi. Xavfga asoslangan muvofiqlik yuqori
xavfli sektorlar, hududlar yoki soliq toʻlovchilarni aniqlash va shunga mos ravishda huquqni
muhofaza qilish bo
ʻyicha saʼy
-
harakatlarni yoʻnaltirishni oʻz ichiga oladi. Buning uchun
jazolarni kuchaytirish yaʼni qoidalarga rioya qilmaslik uchun qatʼiy jazo qoʻllash soliq
toʻlashdan boʻyin tovlashning oldini olishi va rioya etilishini ragʻbatlantirishi mumkin. Toʻlo
vni
kechiktirish va toʻlamaganlik uchun jarima solishni oʻz ichiga olgan qonunbuzarlik uchun jazo
choralarini kuchaytirish qonunchilikka rioya qilish va daromadlarni undirishni oshirishi
mumkin. Korrupsiyani kamaytirish: soliq maʼmuriyatchiligidagi korrups
iyani bartaraf etish
soliq yigʻish boʻyicha saʼy
-harakatlarning samaradorligi va samaradorligini oshirishi mumkin.
Bu shaffoflik va hisobdorlikni oshirish, ixtiyoriy qarorlar qabul qilish imkoniyatlarini
qisqartirish va korrupsion xatti-harakatlar uchun jaz
olarni oshirish kabi choralarni oʻz ichiga
oladi.
Soliq toʻlovchilarga xizmatlar koʻrsatishni yaxshilash: Soliq toʻlovchilarga yanada yaxshi
xizmatlar koʻrsatish, jumladan, mijozlarga xizmat koʻrsatish, nizolarni hal qilish va qonun
hujjatlariga rioya qili
shni qoʻllab
-quvvatlash, ixtiyoriy rioya qilishni oshirishi va ijro etish
choralariga boʻlgan ehtiyojni kamaytirishi mumkinmi? Umuman olganda, Oʻzbekiston soliq
maʼmuriyatida soliq yigʻish mexanizmini takomillashtirish siyosatchilar, soliq idoralari
xodiml
ari va biznes hamjamiyatining muvofiqlashtirilgan saʼy
-harakatlarini talab qiladi.
Shuningdek, soliq tushumlaridan shaffoflik, adolatlilik va samarali foydalanish majburiyatini
talab qiladi. Oʻzbekistonda soliq maʼmuriyatchiligida soliq yigʻish mexanizmin
i
takomillashtirish bir necha bosqichlarni oʻz ichiga olishi mumkin:
Soliq qonunchiligini soddalashtirish: Soliq qonunchiligi va qoidalarini soddalashtirish
soliq toʻlovchilarga oʻz majburiyatlarini tushunishni, soliq idoralari xodimlariga esa ularga
rioya
etilishini nazorat qilishni osonlashtirishi mumkin. Bu soliq toʻlovchilar zimmasiga
tushadigan yukni kamaytirishi va ixtiyoriy ravishda bajarilishiga yordam beradi. Masalan:
soliqlarni yigʻish va qayta ishlashning avtomatlashtirilgan tizimlarini joriy eti
sh samaradorlik
va aniqlikni oshirish, xarajatlarni kamaytirish va shaffoflikni oshirish imkonini beradi. Soliq
toʻlovchilar soliqlarni elektron shaklda topshirishlari va toʻlashlari mumkin, bu qoʻlda ishlov
berish zaruriyatini kamaytiradi va xatolar va korrupsiya ehtimolini kamaytiradi.
Bundan tashqari, soliq toʻlovchilarga soliq qonunlari va qoidalari, muvofiqlik talablari va
mavjud xizmatlar boʻyicha taʼlim va tushuntirish ishlarini olib borish xabardorlik va
tushunishni oshirishi, ixtiyoriy rioya qilishn
i ragʻbatlantirishi va ijro etish zaruriyatini
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul
www.e-itt.uz
102
kamaytirishi hamda riskka asoslangan muvofiqlik dasturlarini ishlab chiqish resurslarni yuqori
xavfli soliq toʻlovchilarga yoʻnaltirishi mumkin, soliq toʻlovchilar yukini kamaytiradi, shu bilan
birga ijro choralarini yaxshilaydi. Xavfga asoslangan muvofiqlik yuqori xavfli sektorlar,
hududlar yoki soliq toʻlovchilarni aniqlash va shunga mos ravishda huquqni muhofaza qilish
boʻyicha saʼy
-
harakatlarni yoʻnaltirishni oʻz ichiga olishi mumkin.
Soliq toʻlovchilarga
yanada yaxshi xizmatlarni taqdim etish, jumladan, mijozlarga xizmat
koʻrsatish, nizolarni hal qilish va qonun hujjatlariga rioya qilishni qoʻllab
-quvvatlash, ixtiyoriy
rioya qilishni oshirishi va majburiyatni kuchaytirishga boʻlgan ehtiyojni kamaytirishi m
umkin.
Umuman olganda, Oʻzbekiston soliq maʼmuriyatida soliq yigʻish mexanizmini takomillashtirish
siyosatchilar, soliq idoralari xodimlari va biznes hamjamiyatining muvofiqlashtirilgan saʼy
-
harakatlarini talab qiladi. Shuningdek, soliq tushumlaridan shaffoflik, adolatlilik va samarali
foydalanish majburiyatini talab qiladi. Rivojlangan mamlakatlarda soliq yigʻish mexanizmlari
odatda rivojlanayotgan mamlakatlarga qaraganda samaraliroq va samaraliroqdir, lekin har
doim takomillashtirish uchun imkoniyatlar mav
jud. Rivojlangan mamlakatlarda soliq yigʻish
mexanizmlarini takomillashtirishning baʼzi usullari koʻrib chiqsak:
Rivojlangan mamlakatlar soliq yigʻish tizimlarini avtomatlashtirish va raqamlashtirishni
yanada kuchaytirishi mumkin. Bunga elektron hujjatlar
topshirish va toʻlovlarni amalga
oshirishga ruxsat berish, elektron audit yoʻllarini joriy etish va talablarga javob bermaydigan
soliq toʻlovchilarni aniqlash uchun maʼlumotlar tahlilidan foydalanish kiradi. Rivojlangan
mamlakatlar xavflarni baholash va muvofiqlik dasturlarini yaxshilashlari mumkin. Bu yuqori
xavfga ega boʻlgan soliq toʻlovchilar, tarmoqlar yoki tarmoqlarni aniqlash va shunga mos
ravishda resurslarni joylashtirishni oʻz ichiga olishi mumkin. Muvofiqlik dasturlari,
shuningdek, mijozlarga xi
zmat koʻrsatish va targʻibotga eʼtibor qaratish, soliq toʻlovchilarga
yaxshiroq taʼlim va yoʻl
-
yoʻriq koʻrsatish va nizolarni hal qilish variantlarini taklif qilish orqali
takomillashtirilishi mumkin. Soliq kodekslarini soddalashtirish soliq kodeksi juda murakkab va
soliq toʻlovchilar uchun harakat qilish qiyin boʻlishi mumkin. Soliq kodeksini soddalashtirish
chalkashliklarni kamaytirish va xatolar ehtimolini kamaytirish orqali muvofiqlikni yaxshilashi
mumkin. Soddaroq soliq kodeksi ham soliq toʻlo
vchilar,
ham soliq maʼmurlari uchun rioya
qilish xarajatlarini kamaytirsa boʻladi.
Hamkorlik va maʼlumotlar almashish orqali soliq idoralari va boshqa davlat idoralari
oʻrtasida hamkorlik va maʼlumotlar almashishni yaxshilashi mumkin. Bu transchegaraviy
operatsiyal
ar, pul yuvish va moliyaviy jinoyatlar kabi boshqa sohalarda soliq toʻlashdan boʻyin
tovlash va qonunlarga rioya qilmaslik holatlarini aniqlashga yordam beradi.Uchinchi tomon
maʼlumotlaridan foydalanish: Soliq organlari muvofiqlik saʼy
-harakatlarini yaxshilash uchun
uchinchi tomon maʼlumotlaridan foydalanishi mumkin. Bu moliya institutlari, kredit byurolari
va boshqa davlat idoralarining maʼlumotlarini oʻz ichiga olishi mumkin. Ushbu maʼlumotlarga
kirish talablarga javob bermaydigan soliq toʻlovchi
larni aniqlash va soliq hisob-kitoblarining
toʻgʻriligini oshirishga olib keladi. Ixtiyoriy rioya qilishni ragʻbatlantirish soliq toʻlovchilarga
rioya qilishlari uchun imtiyozlar berish orqali ixtiyoriy rioya qilishni ragʻbatlantirishlari
mumkin. Masalan,
oʻz vaqti
da topshi
rgan va toʻlagan soliq toʻlovchilar jarimalar, foizlar yoki
boshqa imtiyozlar bilan ragʻbatlantiriladi. Bundan tashqari, maʼmuriy yuklarni kamaytirish
uchun soliq shakllarini soddalashtirish va soliq majburiyatlari boʻyicha aniqroq yoʻl
-y
oʻriq
berish orqal
i soliq toʻlovchilar uchun soliq majburiyatlarini bajarish boʻyicha maʼmuriy yukni
kamaytirish. Bu soliq toʻlovchilar uchun majburiyatlarni bajarish xarajatlarini kamaytirishi va
soliqlarni undirish mexanizmlari samaradorligini oshiradi.
Soliq und
irishni takomillashtirishning bir qancha mexanizmlari mavjud, ulardan baʼzilari:
Elektron ariza berish va toʻlov bu mexanizm soliq toʻlovchilarga soliqlarni elektron
shaklda topshirish va toʻlash imkonini berishni oʻz ichiga oladi, bu esa aniqlikn
i oshirish, ishlov
berish vaqti va xarajatlarini kamaytirish hamda qonunchilikka rioya qilish stavkalarini oshirish
imkonini beradi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul
www.e-itt.uz
103
Soliq toʻlovchilarni oʻqitish va tushuntirish ishlarini yaxshilash esa soliq organlari soliq
toʻlovchilarga soliq majburiya
tlarini tushunishga yordam berish va soliqqa rioya qilish
jarayonini soddalashtirish uchun soliq toʻlovchilarning taʼlimini va tushuntirish ishlarini
yaxshilashiga olib keladi. Bundan tashqari, soliq talablariga rioya qilish dasturi: Soliq
talablariga rioya qilish dasturi soliqlarni hisoblash, tayyorlash va topshirishni
avtomatlashtirishi mumkin, bu esa xatolarni kamaytirishga va rioya qilish stavkalarini
yaxshilashga yordam beradi. Soliq organlari talablarga javob bermaydigan soliq toʻlovchilarni
aniqlash va soliq hisob-
kitoblarining toʻgʻriligini oshirish uchun moliya institutlari, kredit
byurolari va boshqa davlat organlarining uchinchi tomon maʼlumotlaridan foydalanishi
mumkin.
Xatarlarni baholash va muvofiqlik dasturlari: Soliq organlari yuqori xavfga e
ga boʻlga
n
soliq t
oʻlovchilarni, tarmoqlarni yoki tarmoqlarni aniqlashi va shunga mos ravishda resurslarni
joylashtirishi mumkin. Muvofiqlik dasturlarini mijozlarga xizmat koʻrsatishga eʼtibor qaratish
va nizolarni hal qilish variantlarini taklif qilish orqali ham yaxshilash mumkin.
Hamkorlik va maʼlumotlar almashish: Soliq idoralari va boshqa davlat idoralari
oʻrtasidagi hamkorlik va maʼlumotlar almashish transchegaraviy operatsiyalar, pul yuvish va
moliyaviy jinoyatlar kabi boshqa sohalarda soliq toʻlashdan boʻyin
tovlash va rioya qilmaslik
holatlarini aniqlashga yordam beradi.Soliq kodeksini soddalashtirish: Soliq kodeksini
soddalashtirish chalkashliklarni kamaytirishi va xatolar ehtimolini kamaytirishi mumkin, bu
esa soliq toʻlovchilar va soliq maʼmurlar
i uchun muvofiqlik stavkalarini yaxshilash va rioya
qilish xarajatlarini kamaytiradi. Soliq organlari oʻz vaqtida hujjatlarni topshirgan va toʻlagan
soliq toʻlovchilarga soliq imtiyozlari, masalan, jarimalar, foizlar yoki boshqa imtiyozlarni
taqdim etishi mumkin. B
u esa samarali ijro yaʼni taftishlar, jarimalar va soliq toʻlashdan boʻyin
tovlaganlik uchun jinoiy taʼqib qilish kabi samarali ijro mexanizmlari rioya qilish stavkalarini
yaxshilashi va qonunbuzarliklarning oldini oladi. Soliqlarni undirishni takomillashtirish
mexanizmlaridan faqat bir qismidir. Ushbu va boshqa strategiyalarning kombinatsiyasi
muvofiqlik stavkalarini yaxshilash va daromad yigʻishni oshirishga yordam beradi albatta.
Soliqlarni undirishni yaxshilash uchun bir nechta chora-tadbirlar
koʻrish m
umkin,
ul
ardan baʼzilarini sanab oʻtsak:
-soliq organlari soliqlarni undirish jarayonini yaxshilash uchun zamonaviy
texnologiyalardan foydalanishlari mumkin. Bunga elektron ariza topshirish va toʻlov
tizimlaridan foydalanish, soliq qonunchiligiga rioya qil
ish boʻyicha dasturiy taʼminotni ishlab
chiqish va talablarga javob bermaydigan soliq toʻlovchilarni aniqlash uchun maʼlumotlar
tahlilidan foydalanish kiradi.
-
soliq organlari soliq majburiyatlari va ularga rioya qilish talablari toʻgʻrisida aniq
va aniq
m
aʼlumotlarni taqdim etish orqali soliq toʻlovchilarning taʼlim va xabardorligini oshirishi
mumkin. Bu seminarlar, vebinarlar va boshqa targʻibot tadbirlarini oʻz ichiga oladi.
-
soliq qonunlari va qoidalarini soddalashtirish soliq toʻlovchilarga oʻ
z majburiyatlarini
tushunish va soliq talablariga rioya qilishni osonlashtiradi.
-
soliq organlari soliq tushumlari qanday yigʻish, sarflanishi va boshqarilishi haqida aniq
maʼlumot taqdim etish orqali shaffoflik va javobgarlikni oshirishi olib keladi.
-soliq organlari qonunbuzarliklarning oldini olish va rioya qilish stavkalarini oshirish
uchun soliqqa tortish mexanizmlarini kuchaytirishi mumkin. Bunda tekshirishlar oʻtkazish,
talablarga rioya qilmaganlik uchun jarima solish va soliq toʻlashdan boʻyin tovla
ganlarga
nisbatan qonuniy choralar koʻrish kiradi.
-
soliq organlari va boshqa davlat idoralari oʻrtasidagi hamkorlik va maʼlumotlar
almashinuvi talablarga javob bermaydigan soliq toʻlovchilarni aniqlashga va soliq toʻlashdan
boʻyin tovlashni
kamaytirishga yordam beradi.
-
soliq organlari soliq talablariga rioya qilgan soliq toʻlovchilarni ragʻbatlantirish orqali
ixtiyoriy rioya qilishni ragʻbatlantirishlari mumkin, masalan, jarimalar yoki foiz stavkalarini
kamaytirish. Ushbu chora-tadbirlar va boshqa strategiyalarni amalga oshirish orqali soliq
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul
www.e-itt.uz
104
yigʻishni yaxshilash, natijada daromadlarni yigʻish va soliq maʼmuriyatchiligini yanada
samaraliroq qilish mumkin boʻladi.
Xulosa va takliflar.
QQS soligʻi va foyda soligʻi soliq toʻlovchilari) oʻtgan yil yakunlari boʻyicha yi
llik aylanmasi
kalendar
yili mobaynida koʻrsatilgan aylanmadan oshmagan korxonalar, yer qaʼridan
foydalanuvchilar va aksiz osti mahsulotlarini ishlab chiqaruvchilar, shuningdek soliq
qonunchiligini buzilishining yuqori xavf darajasig
a kiritilgan soliq toʻlovchilar boʻlsa olti oy
muddatgacha yuzaga kelgan soliq qarzdorligi summasi miqdorida
boʻlib
-
boʻlib toʻlash
imkoniyatini berish lozim.
Adabiyotlar/ Литература/ Reference:
Benno Torgler (2002) “Soliq qoidalariga rioya qilish: adabiyotlarni koʻrib chiqish”:
https://www.researchgate.net/publication.
/228280659_Tax_Morale_and_Compliance_Review_of_Evidence_and_Case_Studies_for_Europe
Joel Slemrod (2007)
https://webuser.bus.umich.edu/jslemrod/JEL%20 compliance
13-17.pdf.
Mahmud M., Jeyn A. (2018) “Oʻzbekistonda soliq maʼmuriyatchiligini kuchaytirish: riskga
asoslangan
audit
uchun
misol”:
https://www.worldbank.org/en/news/press
-
release/2021/06/16/uzbekistan-continues-to-modernize-its-tax-administration-system-with-
world-bank-support.
Richard M. Bird va Erik M. Zoltlar (
2005) “Soliq toʻlovchilarga yaxshiroq xizmat koʻrsatish
va
taʼlim
orqali
soliq
yigʻishni
yaxshilash”:
https://www.imf.org/uz/Publications/fandd/issues/2018/03/akitoby
Sabine
Freizer
(2006)
“Oʻzbekistonda
soliq
maʼmuriyati
islohoti
va
fiskal
nazorat”:https://documents1.worldbank.org/cu
rated/en/542691624154434845/text/Uz
bekistan-Tax-Administration-Reform-Project.txt.
Sanjay Kumar va Tigran Poghosyan (2019) “Oʻzbekistonda soliq
qa rioya qilishni yaxshilash:
adabiyot va xalqaro tajribadan saboqlar”:
https://cyberleninka.ru/article/n/the-prospects-of-
improvement-of-the-legal-basis-of-tax-administration-in-the-republic-of-uzbekistan
Tigran
Poghosyan
va
Evgeniya
Kolomak
(2013)
https://www.files.ethz.ch/isn/139068/643172_sa231.pdf
Toshmatov Sh. (2019) “Davlat byudjeti daromadlarini shakllantirishda yangi coliq
konsepsiyacinin
g taʼsiri: natijalar va oʻrta muddatli istiqbollar”, Respublika ilmiy
-amaliy
konferensiya nomi . DSQ MOM.
–
T., 6-bet.
Ziyaev J., Hujaqulov M. (2
018) “Oʻzbekistonda soliq islohoti va daromadlarini mobilizasiya
https://ijecm.co.uk/wp-content/uploads/2019/10/71027.pdf
Коммерсантъ
(2016).
Все
налоги
мира
-3.
[online]
Available
at:
https://www.kommersant.ru/doc/2945195 [Accessed 25 Jul. 2024].
