TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [2/2024].
91
PEDAGOGIKA FANLARI
SHAXSDAGI AGRESSIVLIKNI BARTARAF ETISHDA “ART TERAPIYA”
USULLARIDAN FOYDALANISH TEXNOLOGIYASI
SHOMUROTOV ULUG‘BEK MELIKBOBOYEVICH
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti o‘qituvchisi
UO‘K:159.9.018.6
Kalit so‘zlar:
art-terapiya,
agressiya,
emotsional
buzilishlar,
tajovuzkorlik,
psixologik
korreksiya,
zo‘ravonlik,
tarbiya
Annotatsiya.
Mazkur maqolada shaxs rivojlanishdagi salbiy
holatlar va agressiya bilan ishlashda art terapiyaning ahamiyati,
san’at vositalari bilan tuzatish ishlarining bir nechta
yo‘nalishlari
bo‘lgan
psixofiziologik
-
psixosomatik
buzilishlarni tuzatish va psixoterapevtik - kognitiv hissiy
sohalarga ta’sir qilish, hamda kommunikativ funksiyalar,
ijtimoiy-pedagogik - estetik ehtiyojlarni rivojlantirish, umumiy
va badiiyestetik ufqlarini kengaytirish, shaxsning ijodkorlik
salohiyatini faollashtirish kabi masalalar yoritilgan.
ТЕХНОЛОГИЯ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ МЕТОДОВ АРТ-ТЕРАПИИ В
УСТРАНЕНИИ ЛИЧНОСТИ АГРЕССИИ
Ключевые слова:
арт-терапия,
агрессия,
эмоциональные
расстройства,
агрессия,
психологическая
коррекция, насилие,
воспитание.
Аннотация
: В данной статье рассматривается значение
арт-терапии в преодолении негативных ситуаций в
развитии
личности
и
агрессии,
коррекции
психофизиолого-психосоматических
нарушений,
представляющих собой несколько направлений
коррекционной работы средствами искусства, а также
влияние
психотерапевтически-когнитивно-
эмоциональных области, а также коммуникативных
функций, выделены такие вопросы, как развитие
социально-педагогических-эстетических
потребностей, расширение общего и художественно-
эстетического кругозора, активизация творческого
потенциала личности.
TECHNOLOGY OF USING ART THERAPY METHODS IN ELIMINATING
PERSONAL AGGRESSION
Key words:
art
therapy, aggression,
emotional disorders,
aggression,
psychological
correction,
violence, education.
Abstract.
In this article, the importance of art therapy in
dealing with negative situations in personality development
and aggression, the correction of psychophysiological-
psychosomatic disorders, which are several directions of
corrective work with art tools, and the influence of
psychotherapeutic-cognitive-emotional areas, as well as
communicative functions , issues such as the development of
TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [2/2024].
92
socio-pedagogical-aesthetic needs, expansion of general and
artistic-aesthetic horizons, activation of the individual's
creative potential are highlighted.
KIRISH
Mavzuning dolzarbligi:
Bugungi kunda hayot rang-barang va murakkab
bo‘lib borayotgan bir paytda, artterapiya ijodkorlik qobiliyatini rivojlantirish uchun
sezgir davrni o‘tkazib yubormaslik uchun odatiy harakatlarni emas, balki
harakatchanlikni, fikrlashning moslashuvchanligini, tez yo‘naltirishni va yangi
sharoitlarga moslashishni, turli muammolarni hal qilishga ijodiy yondashishni talab
qiladi. Art-terapiya jarayonida shaxs ijobiy o‘zgarishlarning qimmatli tajribasiga ega
bo‘ladi. Sekin-asta esa o‘z-o‘zini chuqur bilish, o‘zini-o‘zi qabul qilish, rivojlanishni
uyg‘unlashtirish, shaxsiy o‘sish bo‘ladi. Bu ishda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan
aloqa samarali o‘zaro ta’sirning asosi sifatida qo‘llaniladi. Bugungi kunda bolalar va
o‘smirlarning ruhiy salomatligi holati nafaqat ota-onalar, balki pedagogik
jamoatchilik uchun ham muhim vazifadir. Oddiy maslahatlar art-terapiya ijodiy
jarayon ekanligini unutmaslik kerak. Art-terapiya - bu san’at va ijodkorlik yordamida
amalga oshiriladigan psixoterapevtik ta’sir qilish usulidir. Birinchi marta bu
kontseptsiyani ingliz rassomi Adrian Xill ishlatgan. Uning biron bir ajoyib kashfiyot
qilish maqsadi yo‘q edi. U bolaligidan rasm chizishga ishtiyoqi baland bolgan va
rassomlik kollejini tamomlagan. Birinchi jahon urushi paytida ham u frontda rassom
edi. O‘sha yillarda yozilgan asarlar Londondagi “Imperator urush muzeyi”da
saqlanadi. Frontdan kelgan Adrian Xill1 san’at maktabiga o‘qituvchi bo‘lib ishga
kirdi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA TADQIQOT METODIKASI
1938-yilda Xill sanatoriyda qolishga majbur bo‘ldi. U erda sil kasalligidan
davolandi. Rassom juda ko‘p bo‘lgan barcha bo‘sh vaqtlarini chizgan. Biroz vaqt
o‘tgach, bu jarayon uning sog‘lig‘iga ijobiy ta’sir ko‘rsatganini angladi. Natijada Xill
tezda tuzalib ketdi. Keyingi yili sanatoriyda guruhli art-terapiya mashg‘ulotlari
tashkil etildi. Bemorlar o‘zlarini yaxshi his qilishdi, hissiy va psixologik muammolar
fonga o‘tdi. Bir necha yil o‘tgach, yana bir ingliz rassomi Edvard Adamson art-
terapiyani rivojlantirishga kirishdi. Uning bu boradagi faoliyati keng e’tirof etilgan.
Tahminan o‘sha yillarda ijodkorlik terapiya usuli sifatida amerikalik psixolog,
o‘qituvchi va rassom Margaret Naumburg tomonidan o‘rganilgan. San’at markaziy
asab tizimiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
So‘nggi paytlarda san’at vositalari bilan tuzatish ishlarining bir nechta
yo‘nalishlari ajralib turdi: psixofiziologik - psixosomatik buzilishlarni tuzatish;
psixoterapevtik - kognitiv va hissiy sohalarga ta’sir qilish; psixologik - katartik,
tartibga soluvchi, kommunikativ funksiyalar; ijtimoiy-pedagogik - estetik ehtiyojlarni
rivojlantirish, umumiy va badiiy - estetik ufqlarini kengaytirish, shaxsning ijodkorlik
salohiyatini faollashtirish.
Ushbu yo‘nalishlarni amaliy amalga oshirish psixo - tuzatish yoki tuzatish -
rivojlantiruvchi usullar doirasida amalga oshiriladi. Odatda agressiya bilan ishlashda
art terapiya - bu tajovuzkor xatti-harakatlarning sabablarini tushunishga imkon
beradigan, hamda hissiy holatni barqarorlashtirish usullarini taklif qiladigan chora-
tadbirlar jamlanmasidir. Insonning tajovuzkor xattiharakati norma emas - bu
TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [2/2024].
93
bolalar,o‘smirlar orasida keng tarqalgan buzilish bo‘lib, majburiy monitoring va
tuzatishni talab qiladi. Sababla ko‘rinishi va namoyon bo‘lishiga bir nechta omillar
ta’sir qilishi mumkin:
- shaxsning tarbiya uslubi, ya’ni bolalalikdan unga nisbatan haddan tashqari
yoki etarli darajada g‘amxo‘rlikning namoyon bo‘lishi;
- yoshlikdan ko‘rilgan zo‘ravonlik namoyishlariga o‘ta sezgirlik;
- ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatning beqarorligi;
- insonning individual xususiyatlari
- ixtiyoriylikning past darajasi, faol inhibisyon;
- oilaning ijtimoiy-madaniy holati.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Qoyida tariqasida, tajovuzkor xatti-harakatlarning rivojlanishiga eng katta ta’sir
oila muhiti va tarbiyasi tomonidan amalga oshiriladi. Bularga hissiy munosabatlar,
otaonalar tomonidan ma’qullangan xatti-harakatlar turi, ruhsat etilgan narsalarning
ma’lum chegaralarining mavjudligi yoki yo‘qligi kiradi. Bundan tashqari shaxsning
harakatlariga odatiy munosabatlar va hokazo. Bularning barchasi psixolog tomonidan
insonning ota-onasining xulq-atvor modelini o‘zlashtirganligini yoki uning
tajovuzkorligining sababi boshqa narsa ekanligini tushunish uchun o‘rganishi kerak.
Bu borada tajovuzkor xatti-harakatlar aqliy yoki jismoniy omillar bilan bog‘liq
bo‘lishi mumkin. Tuzatish ishlari qoida tariqasida shaxsning yaqin atrofi ham - ota-
onalar, oila a’zolari, psixologlar, art-terapevtlar, pedagoglar tuzatish ishlarida ishtirok
etadilar. Agar shaxsning yomon xulq-atvorining sababi ota-onasining xatti-
harakatlarini nusxalash bo‘lsa, u holda ular ham terapiyadan o‘tishlari kerak, bunda:
• ularning munosabati salbiydan ijobiyga o‘zgaradi;
• o‘zaro munosabatlarning tabiatini o‘zgartirishni o‘rganish;
• kattalarning xulq-atvor repertuarini kengaytirish.
Mutaxassislarning vazifasi har qanday salbiy his-tuyg‘ulardan uzoqlashishga va
taranglikni bartaraf etishga imkon beradigan faoliyat usullarini topishdir. Art-terapiya
esa turli yosh toifalari uchun juda ham keng qo‘llaniladi.
Agressiyani tuzatish ishlari art - terapiya orqali ayniqsa samaralidir. Chunki art-
terapiya ko‘rgazmali vositalardan foydalanishga asoslangan bo‘lib, o‘z his-
tuyg‘ularini nazorat qilishda qiynalayotgan ko‘plab insonlar kasbiy mehnat, hamda
qiziqarli kasbiy faoliyat turlari bilan foydalanishdan tasalli topadilar. Bundan
tashqari, izoterapiya ham turli xil chizish usullarini qo‘llashni o‘z ichiga olgan holda
barmoqlar, kaftlar, oyoqlar faoliyati harakati shaxs his-tuyg‘ulariga ijobiy ta’sir
qiladi.
Hozirgi kunda jamiyat ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning barcha bosqichlarida
tajovuz va zo‘ravonlikni huquqiy tartibga solishga urinishlar davom etmoqda. Ayrim
vaziyatlarda odamlarni ushbu hodisalarga qarshi kurashish usullari bilan jihozlashga
bo‘lgan barcha urinishlar har doim ham muvaffaqiyatli bo‘lavermaydi. Aksincha,
zamonaviy jamiyatda tajovuzkor xatti-harakatlarga yo‘l qo‘yuvchi o‘smirlar va
yoshlar soni ko‘payib bormoqda, umuman olganda jamiyatda tajovuzkor munosabat
kuchaymoqda.
Shuningdek, “agressiya” va “tajovuzkorlik” tushunchalari bilan bog‘liq bo‘lgan
bunday ijtimoiy xavfli ko‘rinishlar uzoq vaqtdan beri ushbu hodisani o‘rganuvchilar
TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [2/2024].
94
o‘rtasida bahs-munozaralarga sabab bo‘lib kelgan. Shu bilan birga uning oldini olish
va tuzatish haligacha ham jiddiy, hamda hal etilmaydigan muammolardan biri bo‘lib
qolmoqda. Bu borada tadqiqotchilardan Yu.M.Antonyan, A.Bandura va R.Valters,
I.B.Boyko, R.Baron, D.Richardson, A.Guggenbühl, S.N.Enikolopov, T.P.Korolenko,
T.A.Donskix, R.Kempbellar bir qator o‘z fikrlarni berib o‘tganlar. Odatda agressiya
deganda odamlarning birgalikda yashashi me’yorlariga zid bo‘lgan, hujum
nishonlariga zarar etkazadigan, odamlarga jismoniy va ma’naviy zarar etkazadigan
yoki ularga psixologik noqulaylik tug‘diradigan motivatsiyalangan buzg‘unchi xatti-
harakatlar tushuniladi.
Agressiya - bu boshqa odamlarni bo‘ysundirish yoki narsalarga egalik qilish
istagi hisoblanadi. Bu moddiy yoki ideal ob’ektni o‘zlashtirish, zo‘ravonlik bilan
egallash (shu jumladan, boshqa odamlar ustidan hokimiyat) sifatida tushuniladi.
Mazkur g‘oya doirasida, agar odam yetakchilik, hokimiyat va boshqalarni hohlasa,
tajovuzkor deb baholanadi. Agressiya deganda dushmanlik, hujum va halokat
harakatlari tushuniladi. Bu boshqa shaxs yoki narsaga zarar etkazadigan harakatlar.
Masalan, J.Delgadoning ta’kidlashicha, insonning tajovuzkorligi - bu shaxsga yoki
jamiyatga zarar etkazish yoki zarar etkazishga urinishda kuchning namoyon bo‘lishi
bilan tavsiflangan xatti-harakatlar reaktsiyasi.
Zamonaviy jamiyatda tajovuz, g‘azab va umumiy salbiy fon yoshlarda ham,
keksalarda ham hukmronlik qiladi, degan kuchli fikr mavjuddir. Yana turli yoshdagi
odamlar o‘z telefonlarida barcha muhim voqealarni suratga olish odatini boshlagan
paytdan boshlab, biz har kuni odamlarning bir-biriga nisbatan salbiy va ba’zan
ochiqoydin beparvo munosabatini kuzatishimiz kerak. Agressiya fenomeni ko‘p sonli
turli gumanitar ilmiy tadqiqotlar va ommaviy axborot vositalari va Internetda davom
etayotgan bahs-munozaralarga qaramay, ko‘p yillar davomida ijtimoiy psixologik va
pedagogik tadqiqotlarning dolzarb mavzusi bo‘lib qolmoqda.
Ammo, tajovuz hamda uning oqibatlari butun jamiyat, har bir shaxs uchun
nafaqat dolzarb, balki ba’zida rivojlanish, ijtimoiy integratsiya va shaxsiy mavqeni
butun jamiyatga va shaxsga nisbatan hal qiluvchi omil hisoblanadi. Tabiiy holatki,
har qanday sababga ko‘ra qalbda g‘azab, bezovtalik va salbiylik paydo bo‘lishi
mumkin, ammo yetuk, ijtimoiy sog‘lom odam ularni bolalikda o‘rnatilgan boshqa
odamlarning chegaralarini buzadigan harakatlarda namoyon qilmaydi. Jumladan,
ta’lim me’yorlari va qoidalarini buzish muammosi, yaqin atrofdagi tajovuzkorlik va
negativizm muhiti tajovuzkor-salbiy munosabatni keltirib chiqaradi.
XULOSA
Bugungi kunda media makonida behayo so‘zlarni faol ommalashtiruvchilar
minglab auditoriyaga ega blogerlar bo‘lib, ular nafaqat o‘zlari, balki o‘z mehmonlari
- nufuzli siyosatchilar, jurnalistlar, musiqachilar va boshqalarni ham qo‘llaydilar.
Bundan tashqari internet, jinsi va ijtimoiy mavqeidan qat’i nazar, ular postlar va
sharhlarda forumlarda me’yoriy bo‘lmagan lotinlardan foydalanishni uyatli deb
bilishadi. Odatda o‘smirlar va keksa odamlar ko‘pincha tajovuzkor xatti-harakatlar
qurboni bo‘lishadi. Yoshlar va o‘smirlardagi tajovuzkorlik yomon baho, o‘qituvchi
tomonidan salbiy munosabat, zo‘ravonlik yoki qarama-qarshi jins vakillarining
e’tiborini jalb qilish uchun kurash orqali qo‘zg‘atilishi mumkin.
TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [2/2024].
95
Tadqiqotni yakunlab, biz quyidagi xulosalar chiqarishimiz mumkin: so‘nggi
yillarda ma’naviy qadriyatlarning doimiy ravishda yo‘q qilinishi va ijtimoiy
aloqalarning uzilishi bilan kechgan ijtimoiy-iqtisodiy inqirozlar jamiyatning ijtimoiy-
psixologik moslashuviga asos bo‘ldi. Ilk tadqiqot natijalari psixokorreksiya
ma’lumotlariga asoslanib, tajovuzkorlik hodisasini halokatli idrok etishning
cheklovlari hamda uni kamaytirish usullarida art-terapiya texnologiyalaridan kehg
foydalanish samarali natija berayotganini ta’kidlab o‘tish joizdir.
Adabiyotlar ro‘yxati; Библиографические ссылки; References:
1.
Лебедева, Л. Д.Практика Арт-терапии: подходы, диагностика, система занятий
/ Л. Д. Леюедева. - Москва, 2008.
2.
Налчаджян, А. Агрессивность человека / А. Налчаджян. - СанктПетербург :
Питер, 2007.
3.
Жигинас Н. В. Основы психологии семьи и семейного консультирования: учеб.-
метод. пособие. Томск: Изд-во ТГПУ, 2008.
4.
Aгрессия в подростковом возрасте. - Санкт-Петербург, «Питер», 2007.
5.
Бандура A., Уолтерс Р. Подростковая агрессии. Изученийе влияния воспитания
и семейних отношений. / Перевод с англ. - М.: «Aпрел Пресс», 1999.
6.
Melikboboyevich, S. U. (2024). CHANGES IN STUDENTS'MENTAL STATUS
DURING MASTERING THEORETICAL AND PRACTICAL TRAINING (IN THE
EXAMPLE
OF
AGGRESSION).
SAMARALI TA’LIM VA BARQAROR
INNOVATSIYALAR JURNALI
,
2
(2), 142-148.
7.
Melikboboyevich, S. U. (2024). MEASURES TO PREVENT AGGRESSIVE
ATTITUDES BY THE TEACHER TO THE STUDENT FOR LATING TO THE
LESSONS.
SAMARALI
TA’LIM
VA
BARQAROR
INNOVATSIYALAR
JURNALI
,
2
(2), 127-134.
8.
Melikboboyevich, S. U., & Abdukarimovich, Y. T. (2023). THE ROLE OF
PSYCHOLOGICAL SERVICES IN THE TREATMENT OF PERSONAL
AGGRESSION.
SAMARALI TA’LIM VA BARQAROR INNOVATSIYALAR
JURNALI
,
1
(3), 26-30.
Abdukarimovich, Y. T., & Melikmurodovich, S. U. B. (2022). Art Therapy in
Eliminating Aggressiveness in the Individual.
Global Scientific Review
,
9
, 1-4.
