TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [4/2024].
11
IJTIMOIY FANLAR
OʻRTA OSIYODAGI XALQARO MIGRATSIYA: UNING SABABLARI,
TARIXIY BOSQICHLARI VA ASOSIY YOʻNALISHLARI
MAMARAJABOV BOBIR NORMO‘MIN O‘G‘LI
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
katta o‘qituvchisi
Email:
bmamarajabov@dtpi.uz
UDK: 39:308:394
https://orcid.org/0000-0003-2819-9237
JO‘RAYEV MUXRIDDIN XASANOVICH
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
katta o‘qituvchisi
Email:
muxriddin241992@gmail.com
https://orcid.org/0009-0000-5532-0616
Keywords:
mafkuraviy
yondashuv,
milliy qiziqishlar,
madaniy o‘ziga
xoslik, milliy
o‘ziga xoslik,
integratsiya,
madaniy
begonalashuv.
Annotatsiya:
Rossiya
imperiyasining
mustamlakachilik
siyosati natijasida O‘rta Osiyo xalqlarining faol migratsiyasi
kuzatilgan, biroq mintaqa xalqlari tarixining mazkur masalasi
hali-hamon mahalliy tarixchi olimlar tomonidan to‘liq
o‘rganilmagan. Bu mavzuda xorijda amalga oshirilgan
tadqiqotlar esa turli mafkuraviy qarashlar sabab o‘quvchilar
uchun xolis axborotni bera olmaydi. Mazkur maqolada O‘rta
Osiyo xalqlari migratsiyasining g‘arb va mahalliy tarixchi
olimlar tomonidan o‘rganilishining tarixshunoslik tahlili amalga
oshirilgan.
МЕЖДУНАРОДНАЯ МИГРАЦИЯ В ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ: ЕЕ
ПРИЧИНЫ, ИСТОРИЧЕСКИЕ ЭТАПЫ И ОСНОВНЫЕ ТЕНДЕНЦИИ
Ключевые слова:
Идеологический
подход,
национальные
интересы културная
иденточность,
национальная
иденточность,
интеграция,
Аннотaция:
В резултате колониолной политики
Российской империи наблюдалось активное переселение
народов Средней Азии, однако этот вопрос истории
народов региона еше не до конца изучен местными
историками. Исследования, проводимые по этой теме за
рубежом, не могут предоставить студентам обьективную
информацию из-за разных идеологических взглядов. В
данной статье проводится историографически й анализ
изучения миграции народов Средней Азии западными и
TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [4/2024].
12
културное
отчуждение.
местными историками. Ключевые интересы, культурная
идентичность, интеграция, културное отчуждение.
INTERNATIONAL MIGRATION IN CENTRAL ASIA: ITS CAUSES,
HISTORICAL STAGES AND MAIN TRENDS
Key words
:
ideological
approach, national
interests, cultural
identity, national
identity, integration,
cultural alienation.
Abstract:
As a result of the colonial policy of the Russian
Empire, the active migration of the peoples of Central Asia
was observed, but this issue of the history of the peoples of the
region has not yet been fully studied by local historians.
Researches conducted abroad on this topic cannot provide
unbiased information for students due to different ideological
views. In this article, a historiographical analysis of the study
of the migration of Central Asian peoples by Western and local
historians is carried out.
KIRISH
XX asrning dastlabki uchdan bir qismi Markaziy Osiyo xalqlari tarixida eng ko‘p
odamlar qurbon berilgan, muhojir bo‘lgan, halok bo‘lgan, uylarini tashlab ketgan,
mamlakatni majburan tark etgan, har bir o‘zbek, tojik, qirg‘iz, qozoq va turkmanlar
uchun muqaddas oila rishtalari uzilishi eng ko‘p kuzatilgan bir davr bo‘ldi. 1917-yilgi
davlat to‘ntarishi sabab vujudga kelgan muhojirlik to‘lqinlari natijasida qo‘shni
mamlakatlarda Markaziy Osiyo xalqlari diasporalari vujudga keldi.
Diaspora kelib chiqish mamlakati ayni bo‘lgan kishilarning tarixiy vatandan
tashqarida yuzaga kelgan guruhidir. Odatda diaspora beqaror va vaqti cheklangan
toifadir. Uni borib joylashgan mamlakatida integratsiya yoki chiqib ketgan mamlakatiga
qaytish (ya’ni reemigratsiya) kutadi. Mabodo o‘sha muhojirlarni qabul qilgan
mamlakatning jug‘rofiy muhiti, odatlari va dini ular chiqib ketgan mamlakatnikidan
deyarli farq qilmasa, integratsiya oson kechadi. Shuning uchun tojiklar va turkiy xalqlar
Afg‘oniston va Turkiya jamiyatiga milliy-madaniy o‘ziga xosligiga unchalik tahdid
tug‘ilmagan holda integratsiyalashdi.
Markaziy Osiyo xalqlarining o‘zlari mansub bo‘lgan tarixiy madaniy makondan
tashqarida boshlagan yangi hayoti va uning barcha tafsilotlari, bor murakkabliklari
hamda kuzatilgan oqibatlari mintaqa tarixshunoslari e’tiboriga yaqindan boshlab sabab
bo‘layotgan bo‘lsa-da, bu jarayonlar g‘arb tarixshunosligida atroflicha o‘rganilgan va
katta ilmiy tadqiqotlar uchun mavzu bo‘lgan.
MATERIAL VA TADQIQOT USULLARI
Tadqiqot olib borish jarayonida ilmiy-uslubiy adabiyotlar, esdaliklar, arxiv
materiallarini o‘rganish va tahlil qilish, ilg‘or amaliy tajribani tahlil qilish va
umumlashtirish, analiz va sintez, induksiya va deduksiya, tizimli mantiqiy yondashuv,
TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [4/2024].
13
tarixiy va statistik tahlil usullaridan foydalanilgan.
O‘rta Osiyolik muhojirlar haqida birinchilardan bo‘lib 1920-yillarda Shinjonda
tadqiqotlar olib borgan Ouen Lettimor yozgan. Lettimor mintaqaning g‘ayrioddiy
xilma-xilligi bilan bog‘liq bo‘lgan O‘rta Osiyoning o‘ziga xos xususiyatini birinchi
bo‘lib aniqlagan. Shuningdek, O‘rta Osiyolik muhojirlar bo‘yicha olib borilgan
tadqiqotlarga Esserton, Beyli, Malesson, Skrin, Shvetsiyalik diplomat va olim Gunara
Yarringa, XX asrning 20 yillari Markaziy Osiyodagi voqealari ishtirokchisi bo‘lgan
Georgiy Agabekov, N.Shahroniy va I.Nabiyning Afg‘oniston qirg‘izlari va o‘zbeklari
haqidagi, G.Layasning qozoqlar haqidagi va boshqa bir qancha asarlarini kiritish
mumkin. 1976-yilda amerikalik etnograf Odri Shalinskiy Afg‘oniston o‘zbeklarini
o‘rganishga kirishar ekan, “sovetlashgan” hamkasblarini yaxshiroq tushunish uchun
tadqiqotlarini afg‘onlar etnografiyasini o‘rganishdan boshlaganligini aytadi.
Mahalliy olimlar muhojirlar tarixini tadqiq qilishni o‘tgan asrning 90-yillaridan
boshlandi. Xorijga chiqib u yerda yashab qolgan muhojirlar muammosi Q.Radjabov,
R.Shamsiddinov, R.Abdullaev, D.Ziyayeva, S.Shadmanova, A.Mamajonov, A.Ermetov
va boshqalarning tadqiqotlarida u yoki bu darajada ko‘tarildi.
NATIJALAR VA ULARNING MUHOKAMASI
1865-yil Rossiya imperiyasining Toshkentni bosib olishidan 1917-yil inqilobga
qadar O‘rta Osiyo xalqlari tarixida misli ko‘rilmagan o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. Asrlar
davomida mavjud bo‘lib kelgan milliy madaniyat, davlatchilik an’analari, qadriyatlar
va din kuchli zarbaga uchrab yoki yo‘q qilindi, yoki kuchli bosim ostiga olindi. Bu
o‘zgarishlar fonida qarshi turib kurasha olmagan aholining katta qismi mintaqaga yaqin
bo‘lgan hududlarga qochib ketishni boshladi. Shu tariqa mintaqa xalqlari o‘z tarixidagi
balki birinchi katta migratsiyani boshdan kechirdi.
1917-yil amalga oshirilgan rus inqilobining dastlabki yigirma yil ichida Markaziy
Osiyoda ikkita muhojirlik to‘lqini yuz berdi. Bu to‘lqinning birinchisi 1917-yilning
noyabrida Toshkentda bolsheviklar hukmronligi o‘rnatilishi bilan boshlanib, 1918-yil
fevralida Qo‘qon hukumatining hamda 1920-yilda Buxoroning qulashi va buxoroliklar
uchun “ro‘zi firoq” – Said Olimxonning Buxorodan qochib ketish kuni bilan bilan
davom etdi [1]. Bu muhojirlikning birinchi to‘lqini 1926-yil o‘rtalarida, 1921–1932-
yillarda Sharqiy Buxoro istiqlolchilarining rahbari Ibrohimbek Chakoboy o‘g‘li (Laqay)
Sovet-Afg‘oniston chegarasini kesib o‘tganida yakunlandi.
Qizil Armiyaning Buxoro amirligiga bostirib kirishi oʻrta osiyoliklarning asosan
chegaradosh viloyatlari aholisi ya’ni koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi oʻzbek va
turkman qabilalariga ta’sir koʻrsatdi. Ular Buxoro amiri bilan birga bolsheviklar
qoʻshinlarining harbiy hujumidan qutulib qolish uchun oʻz vatanlarini tark etishdi. Bu
bosqichda muhojirlar soni boʻyicha turkmanlar va oʻzbeklar birinchi boʻlgan boʻlsa,
ulardan keyin tojiklar edi. Qizil Armiya tekshiruvlariga koʻra, tojiklar Sharqiy Buxoroda
(hozirgi: Markaziy va Janubiy Tojikiston va Oʻzbekiston janubi-sharqida) asosiy etnik
TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [4/2024].
14
guruh boʻlib, umumiy aholining 60 foizini, oʻzbeklar esa 30 foizini tashkil qilgan. Biroq
Sharqiy Buxoro istiqlolchi guruhlarining milliy tarkibi buning aksini koʻrsatadi:
oʻzbeklar 60 foizni, tojiklar esa 30 foizni tashkil qilgan. Xuddi shunday, surgundagi
oʻzbeklar ham koʻp edi. Koʻrinib turibdiki, bu ikki aholi guruhining ijtimoiy va siyosiy
mavqeyidagi farqlardan kelib chiqqan. Oʻzbek ozligi yuqori ijtimoiy mavqega ega
boʻlgan va tarixan oʻzbeklar oʻz kuchlaridan kamroq harbiylashgan tojik koʻpchiligi
ustidan siyosiy hukmronlik qilish uchun foydalanganlar. Oqibatda tojiklar koʻproq
yangi hukumatni ma’qulladilar, bu esa mavjud oʻzbek qabila-feodal boshqaruvini
barbod qildi. Oʻzbeklar va turkmanlar koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi chorvachilik
bilan shugʻullangan. Tojik dehqonlari faqat oʻzlari yetishtirgan yerga egalik qilgan va
ular koʻchib ketganlarida uni oʻzlari bilan olib boʻlmas edi, lekin chorva mollarini bir
joydan ikkinchi joyga koʻchirish nisbatan oson boʻlgan.
Shunga qaramay, Buxoroda Sovet hokimiyati o‘rnatilgandan so‘ng birinchi
muhojirlik to‘lqini davrida tojiklarning bir qismi hamon nafaqat Afg‘onistonga, balki
tojiklar yashaydigan olis tog‘li Qorategin (Garm) va Darvoz hududlariga ham qochgan.
Sovet qo‘shinlari bu hududlarga 1923-yilning yozida Qizil Armiyaning keng ko‘lamli
harbiy hujumi natijasida kirib kelgan. Umuman olganda, Tojikiston SSSR
hukumatining ma’lumotlariga ko‘ra, 1926-yil oxiriga kelib Sharqiy Buxoroni 44 ming
oila, ya’ni 206,8 ming kishi tark etgan. Bu umumiy aholining 25% i va tojiklarning 33%
ini tashkil etdi. Ko‘chib kelganlarning katta qismini Qo‘rg‘ontepa, Ko‘lob va Hisor
viloyatlaridan kelgan o‘zbeklar va tojiklar tashkil etgan. Qo‘rg‘on-tepa viloyatida
umumiy aholining faqat yarmigina qolgan. Qo‘rg‘on-tepa viloyatidagi hukumat
komissiyasi 49 ta butunlay tashlab ketilgan qishloqlarni aniqlagan. Uylar va boshqa
inshootlar vayron qilingan [2]. Tojikistonliklar nafaqat Tojikiston hududidan, balki
O‘zbekistonning Surxondaryo viloyatidan ham chiqib ketishgan. 1920-yillar boshida
Surxondaryodan Afg‘onistonga 40 ming tojik va o‘zbek ko‘chib ketgan. Bularga 1920-
yillarning birinchi yarmida Qorategin va Vaxsh vodiysidan 1300 oiladan iborat qirg‘iz
muhojirlari va Sharqiy Pomirdan 1000 dan ortiq qirg‘izlar 1920-yillarning birinchi
yarmida Afg‘oniston Badaxshoni va Qatag‘on chegarasini kesib o‘tganlar [3].
Ikkinchi emigratsiya to‘lqini 1920-yillarning ikkinchi yarmida birinchi to‘lqindan
keyin darhol boshlandi. U 1929–1932-yillar oralig‘ida keng ko‘lamli iqtisodiy, ijtimoiy,
siyosiy va madaniy o‘zgarishlar, jumladan, kollektivlashtirish, islomga qarshi
zo‘ravonlik siyosati, “madaniy inqilob” va Markaziy mintaqada an’anaviy jamiyatni
yo‘q qilishga qaratilgan ayollarning majburiy emansipatsiyasi davrida o‘zining eng
yuqori cho‘qqisiga chiqdi. Qochqinlarning yangi to‘lqini sovet rejimiga xos bo‘lgan
cheklovlar, qattiq huquqni muhofaza qilish va norozilikni bostirishdan qochib ketdi.
Migratsiyaning ikkinchi bosqichida turli millatga mansub odamlar viloyatning barcha
hududlaridan, jumladan, qo‘shni tog‘li Buxoro hududlaridan chet elga ko‘chib o‘tgan.
Bu muhojirlar, ya’ni diniy o‘zligini himoya qilish, saqlab qolish va rivojlantirish
TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [4/2024].
15
maqsadida hijrat qilgan yoki qochib ketganlar sifatida tanilgan.
1920-yillarning birinchi yarmida Afg‘onistonga yuz minglab o‘rta osiyoliklar oqib
kela boshladi, ular shimoliy chegara bo‘ylab sharqda Badaxshondan g‘arbda Hirotgacha
joylashdilar. Shu tariqa hozirgi Markaziy Osiyo XX asrning ikkinchi o‘n yilligida ilk
migratsiya inqirozini boshdan kechirdi. 1932-yildagi bu inqiroz yakuniga ko‘ra,
Shimoliy Afg‘oniston va Xitoyning g‘arbiy qismida, shuningdek, Shimoliy Hindiston,
Eron va Turkiyada bir millionga yaqin o‘rta osiyolik qochqinlar bor edi. Muhojirlarning
haqiqiy soni, ehtimol, ko‘rsatilganidan bir oz ko‘proqdir. Qobul, Peshovar (Pokiston),
Mashhad va Afg‘oniston, Hindiston hamda Eronning boshqa ba’zi shaharlarida ham
kichik muhojir posyolkalari tashkil etilgan. Sovetlar tomonidan 1922, 1924 va 1926-
yillarda O‘rta Osiyoda o‘tkazilgan statistik tadqiqotlar shunday xulosaga keladi:
“Emigratsiya natijasida aholining kamayishi butun mintaqaga xosdir [4].
Migratsiyaning bu tarzda ommaviy sodir bo‘lishini bugungi kun tarixchilari
Rossiya inqilobiga qarshi kurashning bir turi sifatida baholaydi. Bu migratsiya
sabablarini chuqurroq tahlil qilish masalasi bilan birga “nima uchun markaziy
osiyoliklarning aksariyati migratsiya qilmaslikni tanladi?” degan savolni ham o‘rtaga
tashlaydi. Sovet o‘tmishiga salbiy munosabatda bo‘lish, rus hokimiyatini despotik
sifatida ko‘rsatish G‘arbiy va hozirgi Markaziy Osiyo tarixshunosligida keng tarqalgan,
ammo bu talqin 1917-yilgi inqilobning shafqatsiz kuchini yetarli darajada tasvirlab bera
olmaydi va shuning uchun ham Sovet hokimiyati katta qarshiliklarga qaramasdan
qanday qilib o‘z mavjudligining dastlabki davridanoq omon qolganini tushuntira
olmaydi. Bu faqat biz uzoq yillar bosmachilik deb nomlagan, aslida istiqlolchilik
harakati sifatida harakatlangan kuchlarning noto‘g‘ri boshqaruv va qarshilikning
cheklangan ijtimoiy bazasidan kelib chiqqan zaifligi tufaylimi? Yoki G‘arb, Turkiya,
Eron va Afg‘onistonning istiqlolchilarga yordam bera olmagani sababmi? Darhaqiqat,
bolsheviklarga mintaqadagi o‘z pozitsiyalarini mustahkamlashga va istiqlolchilarning
qattiq qarshiligini zaiflashtirishga bir necha jihatlar yordam berdi, xususan:
1. Inqilob va fuqarolar urushi o‘zagi bo‘lgan ruslar o‘rtasidagi “qizillar va oqlar”
mojarosida markaziy osiyoliklarning aksariyati birinchisining tarafini oldi, chunki ular
millati va dinidan qat’i nazar, barcha odamlarga yer, erkinlik va tinchlik va’da qilgan
edi.
2. 1920-yillarning oxiriga kelib, sovetlar o‘zlarini yagona haqiqiy, samarali, garchi
adolatsiz bo‘lsa ham, hukumat sifatida ko‘rsatdilar. Rossiyaning amirlari, xonlari va
muvaqqat hukumati muvaffaqiyatsizlikka uchradi va aholining ko‘pchiligi oldida o‘zini
obro‘sizlantirdi. Uzoq davom etgan ichki nizolar va tartibsizliklar Markaziy Osiyoliklar
orasida siyosiy itoatkorlik an’analarini keltirib chiqardi.
3. Bolsheviklar o‘zlarini faqat rossiyaparast emas, antiimperialistik deb
ta’rifladilar va qo‘shni sharq davlatlari ularni mustaqillik uchun kurashda ittifoqchi
sifatida ko‘rdilar. Bolsheviklar Rossiyaning O‘rta Osiyoda hukmronligini qisman
TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [4/2024].
16
tikladilar, chunki Turkiya va Afg‘oniston ularni G‘arb imperializmiga qarshi qal’a
sifatida ko‘rdi. Afg‘oniston amiri Omonulloh ham, Turkiyaning birinchi prezidenti
Mustafo Kamol Otaturk ham istiqlolchilarga jiddiy yordam ko‘rsatmadi. Sovetlarga
qarshilikning xalqaro yakkalanishi O‘rta Osiyo aholisi orasida yangi hukumatning
mavqeyini mustahkamladi. Bu omillar mintaqada osoyishtalikka olib keldi va aholining
Markaziy Osiyodan chiqib ketishini susaytirdi.
Ushbu “bolshevizm surgunlari” tarixi 1930-yillarning o‘rtalarida, SSSR mintaqada
o‘z kuchini mustahkamlab, Afg‘oniston va boshqa janubiy qo‘shnilar bilan xavfsiz
yopiq chegaralarni o‘rnatgan paytda tugadi. 1930-yillarning ikkinchi yarmida
muhojirlar va mujohidlarning tanazzulga uchrashi Markaziy Osiyo siyosatidagi
o‘zgarishlarga to‘g‘ri keldi. Afg‘onistonda, bir tomondan, nodavlat ulamolar va
an’anaviy islom kuchlarining umuminsoniy dindorligi, ikkinchi tomondan esa,
Omonullohxonga o‘xshagan yetakchilarning idealistik dunyoviy islohotchilik ta’siri
zaiflashdi, bu esa yanada barqarorlikka yo‘l ochdi.
Sovet O‘rta Osiyosida 1924-yildagi milliy chegaralanish aslida halokatli bo‘linish
edi biroq iqtisodiy taraqqiyotning o‘sishi, ommaviy dunyoviy ta’limning muvaffaqiyati,
aholi salomatligi, ayollarning ozod etilishi kabilar vaziyatni o‘zgartirdi. Bu muqarrar
ravishda dinni siyosiy sohadan ajratish va Qur’onga asoslangan muhojirlar va
mujohidlar tushunchalarini Markaziy Osiyoda paydo bo‘layotgan haqiqiy siyosatdan
ajratishni taqozo etdi, bu esa musulmon jamoasining siyosiy sohaga o‘tgan nisbiy
barqarorlik davriga olib keldi. O‘rta Osiyoda markazlashgan “stanlar” ning vujudga
kelishi va 30-yillar boshida Afg‘onistonning barqarorlashuvi millatchilikning asta-sekin
kuchayishi, rasmiy davlat diniy institutlarining paydo bo‘lishi va diniy tabaqaning
davlat tuzilmalariga qo‘shilishi bilan birga bo‘ldi.
Markaziy Osiyo emigratsiyasini o‘rganar ekanmiz, asosiy savol, nega surgun
qilinganlarning aksariyati iqtisodiy jihatdan rivojlanmagan Afg‘onistonga ko‘chib
o‘tganligidir. Bir nechta javoblar bor: geografik joylashuv, ochiq chegara, qo‘shinlardan
xoli, umumiy tarixiy va etnik o‘ziga xoslik. Biroq eng asosiy masala hamda kuchli jalb
qiluvchi jihat – bu diniy omil edi.
Markaziy Osiyoni tark etayotganlarning aksariyati musulmonlar edi. Aslida
ko‘chish yoki safar qilish kabi tushunchalar musulmonlar uchun yaxshi tanish
tushunchalar hisoblanadi va harakatlar jumlasiga bir qancha yo‘nalishlar kiradi.
Masalan, haj ziyoratlari, ilm olish va boshqa maqsadlarda sayohat qilish (rihla),
ziyoratgohlarni ziyorat qilish (zira) va hijrat (ko‘chish) kiradi. Bular nafaqat jismoniy
harakatlar, balki ruhiy amaliyotlar ham hisoblanadi ya’ni ibodat. Qur’onda hijrat
tushunchasi mavjud bo‘lib, bu so‘z arabchada “tark etish, ko‘chish, tashlab ketish”
ma’nosini bildiradi. Hijrat amaliyoti 622-yilda hazrati payg‘ambar Muhammad s.a.v. va
tarafdorlarining Makkadan Madinaga hijrat qilishlari bilan boshlangan. Keyinchalik
hijrat, ya’ni islom dini amalda bo‘lgan yerlardan ko‘chib o‘tish majburiyati prinsipial
TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [4/2024].
17
jihatdan bunday cheklovlar mavjud bo‘lmagan o‘lkalarda musulmon aqidasining asosiy
qoidalaridan biriga aylandi.
1920-yillarda bolsheviklar Buxoroni egallab olishganda musulmon voizlari O‘rta
Osiyoliklarga: “Endi hijrat muqaddas burchdir” (“Hijrat fard va vojib ast”), – deb
nasihat qilgan. Islom diniga ko‘ra, inson o‘z mamlakatini dushman hududi (doruli harb)
deb e’lon qilishi va u Islom davlati (doruli islom) sifatida tiklanmaguncha, unga qarshi
muqaddas urush (jihod) olib borishi kerak. Aks holda, hijrat qilish (hijrat qilish) va
mamlakatni butunlay tark etish kerak [5].
Ideal holda, hijrat aqlning jaholatdan poklik holatiga o‘tishidir. Hijratning hal
qiluvchi omili uning diniy va madaniy o‘ziga xosligini saqlab qolishdir; pragmatik
motivlar bu istakdan ikkinchi darajali bo‘lishi kerak. Ideal holda, surgun yoki muhojirlar
muqaddas Makka va Madina shaharlariga hijrat qilishlari kerak. XX asrning birinchi
yarmida O‘rta Osiyo, Kavkaz va Afg‘onistonning diniy elitalari ko‘pincha bu muqaddas
shaharlardagi musulmon ziyoratgohlaridan boshpana topgan [6]. Deyl Eykelman
moslashuvchan islom g‘oyasi haqidagi qarashlarida: “Musulmonlarning ko‘plab
ijtimoiy harakatlari, xususan ko‘chishi yoki sayohati uchun motivlar muqarrar ravishda
muqaddaslashtiriladi
va
unda
ijtimoiy,
iqtisodiy
va
siyosiy
manfaatlar
uyg‘unlashtiriladi”, – deb hisoblaydi [7]. Shu nuqtayi nazardan, biz hijratni “oddiy”
migratsiya jarayoni va islom tomonidan belgilangan madaniy kontekstda ishlaydigan
ijtimoiy harakat sifatida baholashimiz mumkin.
Markaziy Osiyoliklarning aksariyati Afg‘onistonga qochib o‘tgan. Buning sababi
1918–1923-yillarda Usmonli imperiyasi qulaganidan keyin ko‘pchilik mustaqil
Afg‘oniston mintaqadagi yagona qonuniy islom davlati deb hisoblangan. 1920-yillarda
mamlakat Markaziy Osiyo musulmonlari, shuningdek, hijrat harakatini tashkil etgan
Britaniya Hindistonidan kelgan 20 000 ga yaqin dindoshlari uchun boshpana bo‘lib
xizmat qilgan [8]. Kambag‘al Afg‘oniston mamlakati muhojirlarga hech qanday
iqtisodiy foyda bera olmasdi, faqat tashqi zulm ta’sirida buzilgan ma’naviy muvozanatni
tiklash edi. Boshqacha qilib aytganda, bu geografik va siyosiy chegaralar bo‘ylab diniy
tasavvur qilingan “aql sayohati”, voqelikdan qochish,
dar-ul-islom
ning chuqur
qadrlangan xalq utopiyasining aksi, tasavvur qilingan “oltin qishloq” – ideal uy edi.
Surgunda muhojirlar va afg‘on musulmonlari o‘rtasida yangi birlik rishtalari (muahat)
o‘rnatildi.
Siyosiy chegaralardan oshib ketgan bu umummilliy millatlararo diniy o‘ziga xoslik
mustamlakachilik bo‘linishiga, milliy davlat va millatchilikning dunyoviy tushunchalari
kiritilishiga qaramay saqlanib qoldi. Shu munosabat bilan shuni ta’kidlash kerakki,
hijrat ta’limoti muhojirlik va diasporaning shakllanishi haqidagi dunyoviy tushunchaga
ziddir, chunki u ma’lum bir etnik guruhning millatchilik g‘oyasini, shuningdek, vatanni
bu sodir bo‘ladigan hudud sifatida rad etadi. Ideal holda, hijrat musulmonlarni doruli
harbdan hijratni rad etganlardan ajratishga undaydi. Diniy ta’limot muhojirlarni yangi
TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [4/2024].
18
davlat bilan millatlardan yuqori, ya’ni diniy asosda birlashtirishi kerak edi. Shu bilan
birga, (dunyoviy) diasporalar o‘zlarining kelib chiqishi davlatlarining xotirasini
qadrlashadi. Diasporalar hech qachon o‘zlarining tarixiy vatanlariga qaytish g‘oyasidan
butunlay voz kechmaydilar. Muhojir guruhlardan farqli o‘laroq, diasporalar yangi
mezbon davlat bilan emas, balki tashlab ketilgan ona-mamlakat bilan ko‘proq
tanishishadi.
Muhojirlar surgunda bo‘lganlarida ko‘p qiyinchiliklarga duch keldilar, jumladan,
til, madaniyat, irq va milliy farqlar islom jamoati ummati ichida muqarrar ravishda
mavjud edi. Ular har bir davlat, jumladan, islomiy davlat ham urushlar, inqiloblar,
qo‘zg‘olonlar va boshqa shiddatli to‘qnashuvlardan mutlaqo daxlsiz bo‘lolmasligini tan
olishlari kerak edi.
Shunga qaramay, muhojirlikdagi O‘rta Osiyo mujohidlari va mujohidlari o‘z
dinlarini erkin harakat va ozodlik manbayi deb bildilar, chunki bu ularga Afg‘onistonda
xavfsiz boshpana topishga yordam berdi va mahalliy pushtunlar, tojiklar, o‘zbeklar va
boshqa afg‘on guruhlari bilan muloqotni osonlashtirdi. Musulmon e’tiqodi va taqvosi
ramziy poytaxt sifatida muhojirlarning ijtimoiy mavqeini va o‘ziga ishonchini
mustahkamladi. Mahalliy afg‘onlar ularga ham surgun qilingan dindoshlar, ham “daryo
narigi” (poridariya) deb nomlanuvchi begonalardek munosabatda bo‘lishgan. Siyosiy,
geografik, etnik-milliy chegaralarni va dunyoviy, o‘zbek-tojik (Buxoro yoki Farg‘ona)
jamiyatini rad etuvchi xayoliy musulmon birodarlik (ummat)ga mansub bo‘lish
qochqinlar va muhojirlar uchun moddiy farovonlik, madaniy davomiylik va hissiy
muvozanatni ta’minladi. Shu nuqtayi nazardan, o‘rganilayotgan mintaqa milliy va etnik
mansublikning odatiy tushunchasiga to‘g‘ri kelmaydigan o‘ziga xoslikning yangi
shakllarini shakllantirish joyi sifatida namoyon bo‘ladi.
Markaziy Osiyo diasporalari vakillari va irredentistlar bugungi kunda afg‘on
aholisining juda katta qismini tashkil qiladi. 1920–30-yillarda yarim million Markaziy
Osiyoliklarning kelishi Afg‘oniston tarixiga muhim ta’sir ko‘rsatdi. Etnik ko‘pligiga
qaramay, bu “ozchiliklar” Afg‘onistondagi ko‘pchilik pushtunlardan va “daryo
bo‘yida” tashlab ketilgan vatandoshlariga o‘xshash guruh kimligini ma’lum darajada
bilishgan. Bu bog‘liqlik kuchayib borayotgan intensivlik bilan namoyon bo‘ladi.
Chegaralari etnografik asosga ega bo‘lmagan Markaziy Osiyodagi islomiy va etnik
birdamlik Amudaryoning har ikki tomonida siyosiy beqarorlik, markazlashgan
hokimiyatning zaiflashishi va xalqaro nazoratning zaiflashuvining jiddiy sababiga
aylandi. Markaziy Osiyodagi beqarorlik uchun eng muhim asos har doim
Afg‘onistondan qochish uchun potensial joy sifatida mavjud bo‘lib kelgan, chunki u
markaziy hukumat tomonidan erkin nazorat qilingan va aholisi o‘xshash millatga
mansub Musulmon Birodarlar tomonidan istiqomat qiladi. Bunday holat SSSRda 1920-
yillarning boshlarida, Afg‘onistonda o‘sha o‘n yillikning oxiri – 30 yillarning boshlarida
mavjud edi. 1990-yillarning boshlarida Tojikiston va Afg‘oniston bir vaqtning o‘zida
TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [4/2024].
19
bu ikki davlat o‘rtasidagi chegara yana mintaqaviy beqarorlik girdobiga aylandi, chunki
ko‘p sonli muhojirlar “poklik holati”ni qidirib kelishdi.
O‘rta Osiyoning turli hududlaridan kelgan muhojirlar o‘zlari yashayotgan
mamlakatlarning iqtisodiyoti, madaniyati va atrof-muhit rivojiga katta hissa qo‘sha
oldilar. Surgunda bo‘lgan Buxoro elitasi, asosan jadidlar, Afg‘onistonni modernizatsiya
qilish harakatlarida podshoh Omonullaxonni qo‘llab-quvvatladilar. Ularning ba’zilari,
jumladan, Farg‘ona qurbashi (qo‘mondoni) Shermuhammad (Kurshermat) 1928–1929-
yillarda Omonullani qo‘zg‘olonchilar hujumidan himoya qilgan. Biroq Ibrohimbek
boshchiligida surgun qilingan buxorolik bosmachilar qarama-qarshi tomonni –
Afg‘onistonning yangi amiri Xabibulla Bacha-i Saqaoni qo‘llab-quvvatladilar.
An’anaviyroq forszabon (tojik) buxoroliklar Afg‘onistonni, Turkiston turklari (asosan
o‘zbeklar) esa Turkiyani mezbon mamlakat sifatida tanladilar. Surgun qilingan
buxoroliklarning ikkinchi avlodi 1960-yillarda Afg‘onistonning madaniy taraqqiyotini
ta’minlab, Afg‘onistonda jurnalistika, zamonaviy pedagogika va fors adabiyoti tarixini
o‘rganish amaliyotiga asos soldi [9]. Turkiyada turkistonlik muhojirlar Anqara
universitetini, ayniqsa, uning qishloq xo‘jaligi fakultetini tashkil etishda faol
qatnashdilar.
Ruslar bilan keng aloqada bo‘lgan, ayniqsa, 1926–1934–yillardagi ikkinchi
muhojirlik to‘lqini davridagi ko‘plab markaziy osiyoliklar mahalliy afg‘onlar va
shinjonliklarga qaraganda ko‘proq ma’lumotli bo‘lib, hayotga zamonaviyroq
munosabatda bo‘lishgan. Bu muhojirlar makkajo‘xori va lavlagi yetishtirishga,
ipakchilikni yo‘lga qo‘yishga, mashhur Hisor qo‘zilarining podasi ko‘payishiga va
Afg‘onistonda gilamdo‘zlikning rivojlanishiga hissa qo‘shgan. Sovet hukumati Janubiy
Tojikiston va O‘zbekistonda paxta yetishtirishni yo‘lga qo‘yganidan ko‘p o‘tmay,
Qatag‘on viloyatining tabiiy sharoitlari O‘rta Osiyodagi eng yaxshi paxta
yetishtiruvchilarnikiga o‘xshashligini anglagan yosh afg‘on Abdulaziz Londoni Qunduz
viloyatidagi muhojirlar joylashtirilgan yerlarni sotib oladi va Afg‘onistonda paxta
yetishtirishni sezilarli darajada oshirgan Spin Zar (Pushtun tilida “Oq oltin”)
kompaniyasiga asos soldi [10]. Bu muhojirlar faoliyati Afg‘onistonning ijtimoiy,
iqtisodiy, madaniy va tabiiy muhitini o‘zgartirdi. Shu bilan birga, Shimoliy
Afg‘onistonning rivojlanishi O‘rta Osiyodan kelgan muhojirlarning surgundagi hayotini
nisbatan
osonlashtirdi,
ularning
mentalitetini
musulmon
davlati
doirasida
modernizatsiya bo‘lishiga olib keldi. Shu tariqa ular Afg‘oniston fuqaroligini oladi va
mahalliy o‘zbeklar bilan oradagi tafovutni yo‘q qildi.
Ilk sovet davridagi xalqaro migratsiya butun Markaziy va Janubiy Osiyo
mintaqasining demografik, etnik tarkibi va keyinchalik siyosiy landshaftida muhim
o‘zgarishlarga olib keldi. O‘rta Osiyodan qochganlarning ko‘pchiligi Tojikiston
chegarasidagi o‘zbek yarim ko‘chmanchilar va 1920-yillar – 30 yillarning birinchi
yarmida ko‘chib kelgan Sovet O‘rta Osiyosining boshqa viloyatlaridan kelgan o‘zbeklar
TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [4/2024].
20
edi. Afg‘onistonda ular XVIII asrning 60-yillarida pushtunlar tomonidan qul bo‘lgan
mahalliy o‘zbeklar (xususan, Qatagan qabilasiga) qo‘shildi. Afg‘on o‘zbeklari
birgalikda Sovet-Afg‘on urushi va Tolibon davrida uchinchi yirik etnik jamoa va eng
kuchli siyosiy va harbiy kuchlardan birini tashkil etdilar.
Shu bilan birga, chegaraning narigi tomonida, tojik janubida yarim ko‘chmanchi
o‘zbeklarning qochib ketishi, qabila boshliqlari 1920-yillarda qizil ruslar kelishidan
oldin mahalliy o‘troq tojik dehqonlarini nazorat qilgan va hatto ularga zulm qilgan.
Hisor va boshqa ichki viloyatlardan kambag‘al tojiklarni bu hududga ko‘chirishda ular
sovet tuzumiga hamdard bo‘lishsa ajab emas, chunki ular sovetlarni ozod qiluvchilar
sifatida ko‘rishgan va ularning kelishini iqtisodiy manfaat uchun imkoniyat deb
bilishgan. 1930-yillarning o‘rtalarida bosmachilikning yo‘q qilinishi tojiklar yashovchi
Sharqiy Buxoro ustidan o‘zbeklar nazoratini tugatdi va Vaxsh vodiysini sug‘orish va
strategik ahamiyatga ega bo‘lgan paxta mustaqilligini ta’minlash uchun juda zarur
bo‘lgan nozik (kulrang) paxta yetishtirish imkonini berdi.
XULOSALAR
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, ilk sho‘rolar davrida Buxoro, Rossiya va SSSR
musulmonlarining keng ko‘lamli migratsiya jarayonlari biz bilgan “zamonaviy Janubiy
Osiyo” va “Yaqin Sharq”da musulmon jamiyati va madaniyatining qayta
konfiguratsiyasiga hal qiluvchi ta’sir ko‘rsatdi. Qizil Armiya bosqini va keyingi harbiy
to‘qnashuvlar natijasida yuzaga kelgan “bolsheviklar surgunlari”ning ko‘chishi
mintaqaga iztirob va mashaqqat olib keldi. Biroq translokal tadqiqot nuqtayi nazaridan,
bu migratsiya O‘rta Osiyoda umume’tirof etilgan, o‘ziga xoslikni o‘ziga xos, o‘ziga xos
va qat’iy madaniyat, etnik kelib chiqishi va hududi bilan bog‘laydigan tarixning davlat
statik qarashlariga qarshi turuvchi murakkab hodisa sifatida namoyon bo‘ladi. Bu
migratsiya asosiy ishtirokchilarga ko‘proq ijtimoiy kuch va ko‘proq imkoniyatlar berdi
va ularning turli xil hayot shakllari va ijtimoiy maqsadlarni amalga oshirish qobiliyatini
oshirdi; ularni ojiz qochqinlar qoldirmadi va qo‘zg‘olonchilarni mag‘lub etdi. Odamlar,
g‘oyalar, ramzlar va ko‘nikmalar konservativ siyosiy, “sivilizatsiya”, milliy,
mintaqaviy, texnik va boshqa chegaralardan o‘ta oldi.
TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [4/2024].
21
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
Baljuvoni, Muhammad Ali. Ta’rikh-iNofe’-i. – Dushanbe: Irfon, 1994.
2.
Abdullaev, Kamoludin. ‘Central Asian Émigrés in Afghanistan: First Wave
(1918–1932)’. In Central Asia Monitor, 4 and 5 (1994). – 20 б.
3.
https://books.openbookpublishers.com/10.11647/obp.0114/ch1.xhtml
4.
Manja Stephan-Emmrich and Philipp Schröder, eds., Mobilities, Boundaries, and
Travelling Ideas: Rethinking Translocality Beyond Central Asia and the
Caucasus.
Cambridge,
UK:
Open
Book
Publishers,
2018.
https://doi.org/10.11647/OBP.0114
5.
Masud, Muhammad K. The Obligation to Migrate: The Doctrine of hijra in
Islamic Law. In Dale Eickelman and James Piscatori, eds. Muslim Travellers:
Pilgrimage, Migration, and the Religious Imagination. – Berkley: University of
California Press, 1990. – P. 29.
6.
Balci, Bayram. ‘Central Asian Refugees in Saudi Arabia: Religious Evolution
and Contributing to the Reislamization of Their Motherland’. Refugee Survey
Quarterly 26.2 (2009).
https://doi.org/10.1093/rsq/hdi0223
7.
Eickelman, Dale; James, Piscatori. ‘Social Theory in the Study of Muslim
Societies’. In Dale Eickelman and James Piscatori, eds. Muslim Travellers:
Pilgrimage, Migration, and the Religious Imagination. – Berkley: University of
California Press, 1990. – P. 3-28.
8.
Minault, Gail. The Khilafat Movement: Religious Symbolism and Political
Mobilization in India. – New York: Columbia University Press, 1982.
9.
Abdullaev, Kamoludin. Ot Sintsiana do Khorasana. iz Istorii Sredneaziatskoi
Emigratsii 20 veka. – Dushanbe: Irfon, 2009. 451-70, 510-12.
10.
Shalinsky, Audrey C. Long Years of Exile: Central Asian Refugees in
Afghanistan and Pakistan. – Lanham: University Press of America, 1993. – P. 27-
29.
