TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [4/2024].
59
IJTIMOIY FANLAR
INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDAGI GAZETA QISQA XABARLARI
MATNLARINING PRAGMALINGVISTIK XUSUSIYATLARI
ORTIQOV ELDOR MARDONOVICH
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
Filologiya fakulteti oʻquv ishlari boʻyicha dekan oʻrinbosari
Email :
UDK: 81-116
https://orcid.org/0009-0007-5046-403X
Kalit
so‘zlar
:
pragmatika,
matnshunoslik,
diskurs, leksik
xususiyatlar,
sintaktik
xususiyatlar,
qisqa xabarlar,
gazeta tili.
Annotatsiya:
Ushbu maqola ingliz va o‘zbek tillaridagi gazeta
qisqa xabarlari matnlarining pragmalingvistika xususiyatlarini
o‘rganishga qaratilgan. Tadqiqotda qisqa xabarlarning leksik,
sintaktik va pragmatik xususiyatlari tahlil qilinib, ularning o‘ziga
xos jihatlari qiyosiy asosda yoritiladi. Ingliz tilidagi gazeta
matnlari qisqa, aniq va global terminologiyaga asoslanganligi
bilan ajralib turadi, o‘zbek tilidagi xabarlar esa milliy uslub,
tahliliy ohang va kontekstga ko‘proq e’tibor qaratishi bilan
farqlanadi. Mazkur ishda diskursiv yondashuv, statistik tahlil va
korpus lingvistikasi usullari qo‘llanildi. Matnlarning auditoriya
uchun pragmatik moslashuvi, uslubiy xususiyatlari va
kontekstual yondashuvi tadqiqotning asosiy jihatlari sifatida
ko‘rib chiqildi. Shuningdek, gazeta xabarlari ijtimoiy ahamiyati
va ular orqali beriladigan axborotning lingvistik shakllari
o‘rganildi.
ПРAГМАЛИНГВИСТИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ТЕКСТОВ ГАЗЕТНЫХ
КРАТКИХ СООБЩЕНИЙ НА АНГЛИЙСКОМ И УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКАХ
Ключевые слова
:
прагматика,
текстология,
дискурс,
лексические
особенности,
синтаксические
особенности,
короткие новости,
Аннотация
: Данная статья посвящена изучению
прогмалингвистических особенностей текстов коротких
новостей в газетах на английском и узбекском языках. В
исследовании
анализируются
лексические,
синтаксические и прагматические особенности коротких
новостей, а также их характерные черты в сравнительном
аспекте. Тексты на английском языке выделяются
краткостью, точностью и использованием глобальной
терминологии, в то время как узбекские тексты
TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [4/2024].
60
язык газет.
отличаются национальным стилем, аналитическим тоном
и акцентом на контекст. В работе применены
дискурсивный подход, статистический анализ и методы
корпусной лингвистики. Основное внимание уделяется
прагматической адаптации текстов к аудитории,
стилистическим особенностям и контекстуальному
подходу. Также исследуется социальная значимость
газетных новостей и их лингвистические формы.
PRAGMALINGUISTIC FEATURES OF SHORT NEWS TEXTS IN
ENGLISH AND UZBEK NEWSPAPERS
Keywords:
pragmatics,
textology,
discourse,
lexical features,
syntactic features,
short news,
newspaper
language.
Abstract
: This article is dedicated to the study of the
pragmalinguistic features of short news texts in English and
Uzbek newspapers. The research analyzes the lexical,
syntactic, and pragmatic characteristics of short news,
highlighting their unique aspects in a comparative perspective.
English newspaper texts are characterized by brevity,
precision, and reliance on global terminology, while Uzbek
texts stand out with a national style, analytical tone, and a
stronger focus on context. The study employs a discursive
approach, statistical analysis, and corpus linguistics methods.
Particular attention is paid to the pragmatic adaptation of texts
for the audience, stylistic features, and contextual approaches.
Additionally, the social significance of newspaper news and
their linguistic forms are explored.
KIRISH
Gazeta qisqa xabarlari matnlarining pragmalingvistika tahlili tilshunoslikda
muhim o‘rin tutadi, chunki ular ommaviy axborot vositalarining asosiy shakllaridan biri
hisoblanadi. Ushbu maqola ingliz va o‘zbek tillaridagi gazeta qisqa xabarlari matnlarini
pragmalinvistik jihatdan o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, har ikki tildagi xabarlarning
leksik, sintaktik va pragmatik xususiyatlarini qiyosiy tahlil qilishni maqsad qiladi.
Ingliz tilidagi gazeta qisqa xabarlari odatda qisqa va aniq bo‘lib, global til va
terminologiyaga asoslanadi, bu esa ularning keng auditoriyaga mo‘ljallanganligini
ko‘rsatadi. Xususan, ingliz tilidagi xabarlar tezkor va samarali axborot yetkazishga
qaratilgan bo‘lib, xalqaro miqyosda tushunarli bo‘lishi uchun global so‘zlar va
frazeologiyalar ishlatiladi. O‘zbek tilidagi gazeta xabarlari esa, mahalliy o‘quvchilarni
hisobga olgan holda, ko‘proq tahliliy yondashuvni talab qiladi. Bu xabarlar ko‘pincha
TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [4/2024].
61
mahalliy madaniyat, ijtimoiy va siyosiy kontekstga moslashtirilgan bo‘lib, o‘quvchiga
chuqurroq axborot yetkazish maqsadida kengaytirilgan va kontekstual ifodalardan
foydalaniladi.
Gazeta xabarlarining auditoriya bilan aloqasini, pragmatik yondashuvlarni,
tilning ijtimoiy ahamiyatini va matnshunoslik asoslarini tahlil qilish ko‘zda tutilgan.
Gazeta qisqa xabarlarining tilshunoslik tahlili ularning kommunikativ funksiyalarini va
auditoriyaga ta’sirini yaxshiroq tushunishga imkon yaratadi. Tahlil jarayonida ingliz va
o‘zbek tillarining leksik, sintaktik va pragmatik jihatlari o‘rtasidagi farqlarni aniqlashga
alohida e’tibor qaratiladi. Bu esa, o‘z navbatida, gazeta matnlarining qanday qilib
samarali tarzda auditoriyaga ta’sir qilishini va ma’lumotlarni tez va aniq yetkazishda
qanday rol o‘ynashini tushunishga yordam beradi.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Ushbu maqolada bir nechta metodlardan foydalanilgan. Birinchi metod —
diskursiv yondashuv bo‘lib, u matnlarning kommunikativ maqsadini, ularni yozish
kontekstini va auditoriya bilan aloqasini aniqlashga yordam beradi. Statistik tahlil usuli
matnlar tarkibini, so‘zlar va iboralar ishlatishning chastotasini, ularning o‘zaro
bog‘lanishini o‘rganishga imkon yaratadi. Korpus lingvistikasi esa tilni amaliyotda
qanday ishlatilishini o‘rganishga asoslanib, matnlar orasidagi o‘xshashlik va farqlarni
tahlil qilishga yordam beradi. Bundan tashqari, pragmatik tahlil yondashuvi matnlarning
auditoriyaga ta’siri, ijtimoiy va madaniy kontekstdagi rolini o‘rganish orqali matnlar
orasidagi kommunikativ farqlarni aniqlashga yordam beradi.
Shuningdek, semiotika usuli matnlar va ularning ma’nolari o‘rtasidagi aloqani
o‘rganishga, matnlarni ko‘proq semantik va ma’naviy jihatdan tahlil qilishga imkon
beradi. Ushbu metodlar birgalikda gazeta qisqa xabarlarining pragmatik va stilistik
xususiyatlarini chuqurroq tushunishga imkon beradi va ularning ijtimoiy
kommunikatsiyadagi o‘rnini anglashga yordam beradi.
Gazeta qisqa xabarlari matnlarining pragmalinvistik xususiyatlarini o‘rganish
sohasida turli tadqiqotlar mavjud. Ushbu tadqiqotlar asosan matnshunoslik, pragmatika,
lingvistik diskurs va stilistika sohalarida olib borilgan. Birinchi navbatda, gazeta
xabarlari matnlarining tilshunoslik tahlili bo‘yicha mavjud adabiyotlar gazeta tili va
uning kommunikativ xususiyatlarini yoritadi. Masalan, Biber D.[3] va Halliday M.[4]
kabi olimlar ingliz tilidagi gazeta matnlarining kommunikativ tuzilmasi va til
ishlatishning pragmatik jihatlarini o‘rganishgan. Ular gazeta xabarlarining auditoriya
bilan aloqasini va ma’lumotni qanday taqdim etishini tahlil qilishga katta e’tibor
qaratgan.
O‘zbek tilidagi gazeta qisqa xabarlari haqida esa, I. Xolmatova [1] va R.
Bayramov [2] kabi olimlar o‘zining tadqiqotlarida matnlarning pragmatik
yondashuvini, jumla tuzilishini va leksik xususiyatlarini o‘rganishgan. Ularning
tadqiqotlari o‘zbek tilida gazeta matnlarining milliy va tilga xos jihatlarini ko‘rsatadi,
TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [4/2024].
62
shuningdek, o‘zbek gazeta tili ning ijtimoiy va madaniy kontekstda qanday shakllanishi
haqida ma’lumot beradi.
NATIJALAR
Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi gazeta qisqa xabarlari matnlarining
pragmalinvistik xususiyatlari nazariy jihatdan tahlil qilindi. Tahlil asosida quyidagi
xulosalarga kelingan:
Ingliz tilidagi gazeta qisqa xabarlari ko‘proq qisqa, aniq va global
terminologiyaga asoslanadi. Bu tilning stilistik xususiyatlari axborot uzatishning
samaradorligini ta’minlashga qaratilgan. Ingliz tilidagi gazeta matnlarida tilni samarali
ishlatish va auditoriyaga tezkor ma’lumot yetkazish asosiy maqsad sifatida ko‘rsatilgan.
Shuningdek, ingliz tilidagi gazeta matnlarida ma’lumotlarni to‘g‘ri va tezda yetkazishga
katta e’tibor qaratiladi, bu esa ularning pragmatik jihatdan samarador bo‘lishini
ta’minlaydi.
O‘zbek tilidagi gazeta qisqa xabarlari esa mahalliy kontekstga ko‘proq e’tibor
qaratadi. O‘zbek gazeta xabarlari tahliliy va kontekstual yondashuvni qo‘llashga moyil
bo‘lib, mahalliy voqealarni yoritishda chuqurroq tahlilni talab qiladi. O‘zbek tilidagi
gazeta matnlarining tilshunoslik xususiyatlari, shu jumladan sintaktik va semantik
jihatlari, ko‘proq madaniy kontekstga moslashadi. Bu o‘zbek gazeta matnlarining
pragmatik aspektlarini chuqurlashtiradi va ma’lumotlarni yanada o‘quvchiga tushunarli
tarzda etkazishga imkon beradi.
Pragmatik yondashuv nuqtayi nazaridan, ingliz va o‘zbek tillaridagi gazeta qisqa
xabarlari auditoriyaga turlicha ta’sir ko‘rsatadi. Ingliz tilidagi xabarlar kengroq global
auditoriyaga mo‘ljallangan bo‘lsa, o‘zbek tilidagi xabarlar ko‘proq mahalliy va ijtimoiy
kontekstga bog‘langan. O‘zbek tilidagi gazeta matnlarida tahliliy va kontekstual
ma’lumotlar, ingliz tilida esa umumiy va xalqaro tushunchalar ko‘proq ishlatiladi, bu
esa ularning stilistik va pragmatik xususiyatlarini ajratib turadi.
Leksik va sintaktik tahlil orqali ingliz va o‘zbek tillaridagi gazeta qisqa
xabarlarining o‘ziga xos xususiyatlari aniqlangan. Ingliz tilida qisqa va aniq jumlalar,
xalqaro so‘zlar ishlatilgan bo‘lsa, o‘zbek tilida matnlar ko‘proq kengaytirilgan, ijtimoiy
va madaniy kontekstga asoslangan. Bu farqlar tilning pragmatik funksiyalariga ta’sir
qiladi va matnlarning kommunikativ samaradorligini belgilaydi.
Shu bilan birga, maqola ingliz va o‘zbek tillaridagi gazeta qisqa xabarlarining
pragmatik, leksik va sintaktik jihatlarini nazariy nuqtai nazardan tahlil qilish orqali
ularning auditoriya bilan aloqasini, tilning kontekstual ahamiyatini va kommunikativ
samaradorligini chuqur tushunishga imkon berdi. Bu tahlil gazeta xabarlarining ijtimoiy
va madaniy kontekstda qanday shakllanayotganini, tilning qanday ishlatilishini va
ularning samaradorligini yanada yaxshiroq anglashga yordam beradi [5].
MUHOKAMALAR
Maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi gazeta qisqa xabarlari matnlarining
TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [4/2024].
63
pragmalinvistik xususiyatlari nazariy jihatdan tahlil qilindi va natijalar asosida muhim
xulosalar chiqarildi. Ushbu tahlil ingliz va o‘zbek tillaridagi gazeta qisqa xabarlarining
leksik, sintaktik, va pragmatik jihatlari o‘rtasidagi farqlarni ko‘rsatdi. Endi bu natijalarni
kengroq kontekstda muhokama qilishga harakat qilamiz.
Birinchidan, ingliz va o‘zbek tillaridagi gazeta qisqa xabarlari o‘rtasidagi tilshunoslik
farqlari, ayniqsa, sintaktik va leksik jihatlarda o‘zini namoyon qiladi. Ingliz tilidagi
gazeta xabarlari qisqa, aniq va to‘g‘ri ifodalarga asoslangan bo‘lsa, o‘zbek tilidagi
gazeta xabarlari ko‘proq tahliliy va kontekstual ifodalarni o‘z ichiga oladi. Bu farq,
ehtimol, har ikki tilning madaniy va ijtimoiy kontekstlari bilan bog‘liqdir. Ingliz tilida
global auditoriyaga mo‘ljallangan ma’lumotlar ko‘proq umumiy va xalqaro ifodalar
orqali yetkaziladi, o‘zbek tilida esa mahalliy madaniyat va ijtimoiy kontekstga
moslashgan ifodalar ishlatiladi.
Ikkinchidan, pragmatik yondashuvda ham farqlar mavjud. Ingliz tilidagi gazeta
qisqa xabarlari auditoriyaga tezda ma’lumot yetkazish va ularni samarali tarzda
anglashga imkon yaratadi. Bu, shubhasiz, ingliz tilining xalqaro va ko‘p tilli
kommunikatsiya muhitida keng qo‘llanilishidan kelib chiqadi. O‘zbek tilidagi gazeta
xabarlari esa ko‘proq mahalliy kontekstga asoslangan bo‘lib, ular ijtimoiy va madaniy
jihatdan o‘zgacha o‘quvchiga mos keladi. Bu, o‘z navbatida, o‘zbek tilidagi gazeta
matnlarining tilshunoslik jihatdan boy va ko‘p qatlamli bo‘lishini ta’minlaydi [6].
Leksik va sintaktik farqlarni ham muhokama qilish lozim. Ingliz tilida gazeta
qisqa xabarlari ko‘pincha xalqaro so‘zlar va frazeologizmlar bilan boyitilgan bo‘lsa,
o‘zbek tilida ko‘proq mahalliy terminologiya va so‘z birikmalari ishlatiladi. Bu farq
gazeta matnlarining o‘z auditoriyasiga moslashuvi va ularning axborotni qanday qabul
qilishiga ta’sir qiladi. Ingliz tilida ishlatiladigan xalqaro so‘zlar ko‘proq umumiy
tushunchalarni aks ettiradi, o‘zbek tilida esa leksik birikmalar ko‘proq o‘quvchining
o‘ziga xos madaniy va ijtimoiy qarashlariga mos keladi.
Maqolada ko‘rsatilgan leksik va sintaktik farqlar, shuningdek, pragmatik
yondashuvni ko‘rsatadi, chunki har ikki tilga xos xususiyatlar gazeta xabarlarining
kommunikativ samaradorligini shakllantiradi. Ingliz tilidagi gazeta xabarlari qisqalik va
to‘g‘rilikni ta’minlasa, o‘zbek tilidagi xabarlar ko‘proq mahalliylashtirilgan va tahliliy
xususiyatlarga ega. Bu, o‘z navbatida, gazeta tili va uning auditoriyasi o‘rtasidagi o‘zaro
aloqani chuqurlashtirishga xizmat qiladi.
Umuman olganda, maqolada keltirilgan natijalar, gazeta qisqa xabarlarining har
ikki tilga xos kommunikativ va pragmatik xususiyatlarini tushunishga yordam beradi.
Ingliz va o‘zbek tillarining madaniy va ijtimoiy kontekstlari, shuningdek, ularning
gazeta matnlaridagi til ishlatish xususiyatlari, gazeta tili o‘quvchilarga qanday ta’sir
qilishi va qanday ma’lumotlarni samarali tarzda yetkazishi haqida ko‘proq tasavvur
hosil qilishga imkon beradi. Bu, o‘z navbatida, gazeta xabarlarining tilini yanada
samarali va auditoriyaga moslashtirishga yordam beradi.
TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [4/2024].
64
XULOSA
Ushbu maqola ingliz va o‘zbek tillaridagi gazeta qisqa xabarlari matnlarining
pragmatik xususiyatlarini nazariy jihatdan tahlil qilishga qaratildi. Tadqiqot natijalariga
ko‘ra, ingliz tilidagi gazeta xabarlari qisqa, aniq va global auditoriyaga mo‘ljallangan.
Ular ma’lumotni samarali tarzda uzatish uchun ko‘proq xalqaro leksika va sintaktik
tuzilmalardan foydalaniladi. O‘zbek tilidagi gazeta xabarlari esa mahalliy kontekstga
moslashgan va ko‘proq tahliliy yondashuvni talab qiladi. O‘zbek matnlarida mahalliy
terminologiya va madaniy tafsilotlar ko‘proq qo‘llanadi, bu esa ularni o‘z auditoriyasi
uchun yanada tushunarli qiladi.
Pragmatik jihatdan, ingliz tilidagi gazeta qisqa xabarlari global ma’lumotlarni tez
va samarali tarzda yetkazish maqsadida tuzilgan bo‘lsa, o‘zbek tilidagi gazeta xabarlari
mahalliy ijtimoiy va madaniy kontekstni chuqurroq yoritishga mo‘ljallangan. Tahlil,
shuningdek, leksik va sintaktik farqlarni ham ko‘rsatdi: ingliz tilidagi gazeta xabarlari
ko‘proq qisqa va umumiy ifodalardan iborat bo‘lsa, o‘zbek tilidagi xabarlar mahalliy
kontekstga asoslangan, kengaytirilgan va tahliliy ifodalardan foydalanadi.
Shu tarzda, maqola ingliz va o‘zbek tillaridagi gazeta qisqa xabarlari matnlarining
stilistik, pragmatik va leksik jihatlari o‘rtasidagi farqlarni ochib berdi va bu matnlarning
samarali axborot uzatishdagi rolini tushunishga yordam berdi. Tadqiqot, gazeta tili va
uning auditoriyasi o‘rtasidagi aloqani yanada chuqurroq o‘rganishga imkon yaratdi.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
Xolmatova, I. O‘zbek va ingliz tillaridagi gazeta matnlarining pragmatik tahlili.
– Toshkent: Toshkent davlat universiteti nashriyoti. 2020.
2.
Bayramov, R. O‘zbek tilining leksik va sintaktik xususiyatlari. – Samarkand:
Samarkand davlat universiteti nashriyoti. 2020
3.
Biber, D., Conrad, S., Reppen, R. Corpus Linguistics: Investigating Language
Structure and Use. – Cambridge: Cambridge University Press. 1998.
4.
Halliday, M. A. K. Language as Social Semiotic: The Social Interpretation of
Language and Meaning. – London: Edward Arnold. 1978.
5.
Raxmonov, A. Gazeta tili va uning kommunikativ funktsiyalari. – Tashkent: Fan
va texnologiya nashriyoti. 2022.
6.
Sharipova, F. O‘zbek va ingliz tillaridagi qisqa xabarlar tahlili. – Tashkent:
Toshkent davlat pedagogika universiteti nashriyoti. 2023.
