МЕТОДИЧЕСКОЕ ОБЕСПЕЧЕНИЕ ОРГАНИЗАЦИИ ГЕНДЕРНО-ОРИЕНТИРОВАННОГО ОБРАЗОВАНИЯ

110

2025/№ 2

PEDAGOGIKA

GENDERGA YO‘NALTIRILGAN TA’LIMNI TASHKIL ETISHNING

METODIK TA’MINOTI

YAXYAYEVA SOJIDA ABDURAXIMOVNA

Jismoniy tarbiya va sport bo‘yicha mutaxassislarni

qayta tayyorlash va malakasini oshirish instituti

Samarqand filiali dotsenti

E-mail:

yaxyayevasojida@gmail.com

UDK: 378+37.013.2:37.091.33

https://orcid.org/0009-0000-0972-2681

Kalit so‘zlar:

genderga
yo‘naltirilgan
ta’lim, metodik
ta’minot, gender
tenglik, ta’lim
jarayoni, amaliy
tavsiyalar.

Annotatsiya:

Ushbu maqolada genderga yo‘naltirilgan

ta’limni tashkil etishning metodik ta’minoti masalalari ko‘rib
chiqiladi. Gender tengligini ta’minlash hamda ta’lim jarayonida
gender yondashuvini qo‘llashning nazariy asoslari tahlil etiladi.
Shuningdek, genderga yo‘naltirilgan ta’limni samarali tashkil
etish bo‘yicha amaliy tavsiyalar beriladi. Asosiy e’tibor ushbu
sohadagi nazariy asoslar va amaliy tavsiyalarga qaratilgan.
Maqolada ta’lim muassasalarida gender istiqbollarini joriy
etishning zamonaviy yondashuvlari tahlil qilinadi. Har bir
o‘quvchining gender o‘ziga xosligidan qat’i nazar, ehtiyojlarini
qondiruvchi inklyuziv ta’lim muhitini yaratish muhimdir.
Buning uchun mavjud to‘siqlar va imkoniyatlar aniqlanib, tahlil
qilinishi lozim. Genderga yo‘naltirilgan ta’limni samarali
tashkil etish uchun o‘quv dasturlarini takomillashtirish,
o‘qituvchilarni gender masalalari bo‘yicha tayyorlash, ta’lim
muassasalarida gender tenglik tamoyillarini qo‘llash va gender
sezgir pedagogik texnologiyalarni joriy etish bo‘yicha
ma’lumotlar ko‘rib chiqiladi.

МЕТОДИЧЕСКОЕ ОБЕСПЕЧЕНИЕ ОРГАНИЗАЦИИ ГЕНДЕРНО-

ОРИЕНТИРОВАННОГО ОБРАЗОВАНИЯ

Ключевые слова:

гендерно-
ориентированное

Аннотация:

В данной статье рассматриваются вопросы

методического

обеспечения

организации

гендерно-

ориентированного

образования.

Проанализированы

111

2025/№ 2

образование,
методическое
обеспечение,
гендерное
равенство,
образовательный
процесс,
практические
рекомендации.

теоретические основы обеспечения гендерного равенства и
применения гендерного подхода в образовательном
процессе. Также даются практические рекомендации по
эффективной организации гендерно-ориентированного
образования. Основное внимание уделяется теоретическим
основам и практическим рекомендациям в этой области. В
статье анализируются современные подходы к внедрению
гендерных перспектив в образовательных учреждениях.
Важно создать инклюзивную образовательную среду,
отвечающую потребностям каждого учащегося, независимо
от гендерной идентичности. Для этого необходимо выявить
и проанализировать существующие препятствия и
возможности. Для эффективной организации гендерно-
ориентированного образования будут рассмотрены данные
по совершенствованию учебных программ, подготовке
учителей по гендерным вопросам, применению принципов
гендерного равенства в образовательных учреждениях и
внедрению

гендерно-чувствительных

педагогических

технологий.

METHODOLOGICAL SUPPORT OF ORGANIZATION OF GENDER-

ORIENTED EDUCATION

Keywords:

gender-oriented
education,
methodological
support,
gender equality,
educational
process, practical
recommendations.

Abstract:

This article examines the issues of methodological

support for the organization of gender-oriented education. The
theoretical foundations of ensuring gender equality and
applying a gender approach in the educational process are
analyzed. Practical recommendations for the effective
organization of gender-oriented education will also be given.
The main attention is paid to the theoretical foundations and
practical recommendations in this area. The article analyzes
modern approaches to the implementation of gender
perspectives in educational institutions. It is important to create
an inclusive educational environment that meets the needs of
each student, regardless of gender identity. For this, existing
barriers and opportunities should be identified and analyzed.
For the effective organization of gender-oriented education,

112

2025/№ 2

data on the improvement of curricula, teacher training on
gender issues, the application of the principles of gender
equality in educational institutions, and the introduction of
gender-sensitive pedagogical technologies will be considered.

KIRISH

Gender tenglik masalasi bugungi kunda jahon hamjamiyatining diqqat

markazida turibdi. Ta’lim tizimi esa jamiyatda gender tenglikni ta’minlashda muhim
vosita hisoblanadi. Ta’lim jarayonida genderga yo‘naltirilgan yondashuvni qo‘llash
orqali o‘quvchilarning qobiliyatlarini to‘laqonli rivojlantirish hamda ularning ijtimoiy
hayotda faol ishtirokini ta’minlash mumkin. Shu bois genderga yo‘naltirilgan ta’limni
tashkil etishning metodik ta’minotini ishlab chiqish dolzarb masalalardan biri
hisoblanadi.

O‘zbekiston Respublikasida gender tenglikni ta’minlash borasida qator huquqiy

va me’yoriy hujjatlar qabul qilingan. Xususan, 2019-yil 2-sentabrda “Xotin-qizlar va
erkaklar uchun teng huquq va imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”gi O‘RQ-562-son
qonun qabul qilindi [1]. Ushbu qonun gender tenglikni ta’minlashning huquqiy
asoslarini belgilab berdi. Shuningdek, 2021-yil 28-mayda “2030-yilga qadar
O‘zbekiston Respublikasida gender tenglikka erishish strategiyasi” tasdiqlandi [2].
Mazkur strategiya gender tenglikni ta’minlash bo‘yicha uzoq muddatli maqsad va
vazifalarni belgilaydi.

MATERIAL VA METODLAR

Taʼlim tizimida gender yondashuvini qoʻllash oʻquvchilarning individual

xususiyatlarini hisobga olish, ularning qobiliyat va qiziqishlarini rivojlantirishga
xizmat qiladi. Bu esa oʻz navbatida jamiyatda gender stereotiplarini bartaraf etish,
xotin-qizlar va erkaklar oʻrtasida teng imkoniyatlarni taʼminlashga yordam beradi.
Shu sababli, taʼlim jarayonida genderga yoʻnaltirilgan metodik taʼminotni ishlab
chiqish va amaliyotga joriy etish muhim ahamiyatga ega.

XX–XXI asrlarda anʼanaviy taʼlim amaliyotlarini qayta koʻrib chiqish va ularni

yanada inklyuziv qilish uchun konsepsiyalar ishlab chiqilgan. Judit Butler, Ravvin
Konnell va Mishel Fuko kabi tadqiqotchilar taʼlim tizimlari gender stereotiplarini
mustahkamlash yoki aksincha yoʻq qilishga qanday hissa qoʻshishi mumkinligini
tushunishga katta hissa qoʻshdilar.

NATIJALAR

Genderga yo‘naltirilgan ta’lim – bu ta’lim jarayonida xotin-qizlar va erkaklar

o‘rtasidagi tenglikni ta’minlashga qaratilgan yondashuv bo‘lib, u o‘quvchilarning
jinsiy xususiyatlarini hisobga olgan holda ularning qobiliyat va qiziqishlarini

113

2025/№ 2

rivojlantirishni nazarda tutadi. Ushbu yondashuv ta’lim mazmuni, metodlari va
shakllarini gender nuqtayi nazaridan tahlil qilish hamda takomillashtirishni talab
etadi.

Genderga yo‘naltirilgan ta’limning nazariy asoslari quyidagi tamoyillarga

asoslanadi:

–

Gender tenglik tamoyili

– ta’lim jarayonida xotin-qizlar va erkaklar uchun teng

huquq va imkoniyatlarni ta’minlash.

–

Gender sezgirlik tamoyili

– o‘qituvchilar va ta’lim muassasalari xodimlarining

gender masalalariga nisbatan sezgirligini oshirish, ularni gender stereotiplaridan xoli
bo‘lishga o‘rgatish.

–

Gender adolatlilik tamoyili

– ta’lim jarayonida barcha o‘quvchilarga adolatli

munosabatda bo‘lish hamda ularning individual xususiyatlarini hisobga olish.

Genderga yo‘naltirilgan ta’limning metodik ta’minoti quyidagi komponentlarni

o‘z ichiga oladi:

O‘quv dasturlari va darsliklar

– ta’lim mazmunini gender nuqtayi nazaridan

tahlil qilish, darslik va o‘quv materiallarida gender stereotiplarini bartaraf etish.

O‘qitish metodlari

– o‘quvchilarning individual xususiyatlarini hisobga oluvchi

interaktiv va shaxsga yo‘naltirilgan o‘qitish usullarini qo‘llash.

O‘qituvchilar malakasini oshirish

– o‘qituvchilarning gender masalalari

bo‘yicha bilim va ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun maxsus trening va seminarlar
tashkil etish.

Ta’lim muhitini yaratish

– ta’lim muassasalarida gender tenglikni ta’minlovchi

inklyuziv va xavfsiz muhitni shakllantirish.

Genderga yo‘naltirilgan ta’lim jamiyatda quyidagi ijobiy natijalarga olib kelishi

mumkin:

–

Gender stereotiplarini bartaraf etish

– genderga asoslangan ta’lim olgan

yoshlar jamiyatdagi an’anaviy gender rollarini tanqidiy baholay olishadi va ularni
qayta shakllantirishga hissa qo‘shishadi.

–

Ta’lim sifatini oshirish

– har bir o‘quvchining ehtiyojlariga mos yondashuv

gender jihatdan inklyuziv ta’lim tizimini yaratish imkonini beradi.

–

Ijtimoiy tenglikni ta’minlash

– genderga yo‘naltirilgan ta’lim erkaklar va

ayollar uchun teng huquq va imkoniyatlar yaratib, ijtimoiy rivojlanishga xizmat
qiladi.

–

Ish bozorida tenglikni mustahkamlash

– gender jihatdan teng ta’lim olgan

avlod ish bozorida gender diskriminatsiyasiz faoliyat yuritish imkoniyatiga ega
bo‘ladi.

Genderga yo‘naltirilgan ta’limni tashkil etishning metodik ta’minoti genderning

114

2025/№ 2

ta’lim va ijtimoiylashuv jarayonlariga ta’sirini tahlil qiluvchi bir qator ilmiy
nazariyalarga asoslanadi. Asosiy tushunchalardan biri gender ijtimoiylashuv
nazariyasi bo‘lib, unga ko‘ra, “erkak” va “ayol” tushunchalari erta bolalikdan oila,
maktab, ommaviy axborot vositalari va boshqa ijtimoiy institutlar ta’siri ostida
shakllanadi. An’anaviy ta’lim tizimi doirasida bunday g‘oyalar ko‘pincha
o‘qituvchilar, o‘quv materiallari va baholash tizimi tomonidan mustahkamlanadi.

XX asrda rivojlangan feministik pedagogika barcha talabalar uchun teng

imkoniyatlar zarurligiga e’tibor qaratib, ta’lim jarayoniga yangi nuqtayi nazarni taklif
qildi. Bell Hooks, Paulo Freire va boshqa tadqiqotchilarning asarlarida ta’lim nafaqat
bilimlarni uzatish vositasi, balki jamiyatni o‘zgartirishning muhim mexanizmi sifatida
talqin qilingan. Ushbu yondashuv o‘quvchilarni gender me’yorlarini tushunish va
ularni tahlil qilish (dekonstruksiya qilish) jarayoniga faol jalb etishni o‘z ichiga oladi.

Gender tadqiqotlari sohasidagi asosiy shaxslardan biri bo‘lgan Judit Butler

o‘zining Gender Trouble (Gender muammosi) kitobida gender ijrosi konsepsiyasini
ilgari surdi. Ushbu konsepsiyaga ko‘ra, jins biologik tug‘ma xususiyat emas, balki
jamiyat tomonidan shakllantiriladigan va takrorlanadigan ijtimoiy amaliyotlar
natijasidir [3].

Raevin Konnell erkaklik va gender tengsizligi masalalarini o‘rganar ekan, ta’lim

tizimlari ko‘pincha kuch va nazorat bilan bog‘liq bo‘lgan erkaklikning dominant
shakllarini takrorlashini ta’kidladi. U o‘z asarlarida ta’limni gender
identifikatsiyasining xilma-xilligini hisobga oladigan va ayrim guruhlarni
marginallashtirishga hissa qo‘shmaydigan tarzda isloh qilishga chaqiradi [4].

MUHOKAMALAR

Genderga yoʻnaltirilgan taʼlimni samarali tashkil etish uchun quyidagi amaliy

tavsiyalarni amalga oshirish maqsadga muvofiq:

1. Oʻquv dasturlarini gender jihatidan tahlil qilish va takomillashtirish:
–

Mavjud oʻquv dasturlari gender jihatidan tahlil qilinib, stereotip va

diskriminatsion jihatlar aniqlanib, ular bartaraf etilishi lozim;

–

Darslik va oʻquv materiallarida gender neytrallik tamoyiliga asoslanish, ham

qizlar, ham oʻgʻil bolalar uchun motivatsion va inklyuziv taʼlim muhitini yaratish
zarur.

2. Oʻqituvchilarni gender yondashuvi boʻyicha tayyorlash va malakasini oshirish:
–

Oʻqituvchilarga gender taʼlimi boʻyicha maxsus seminar va treninglar tashkil

qilish;

–

Oʻqituvchilarning dars oʻtish uslublarida gender sezgirlikni shakllantirish,

ularni genderga asoslangan kamsitish va stereotiplardan xoli yondashuvga oʻrgatish.

3. Gender tenglik tamoyillarini taʼlim muassasalarida qoʻllash:

115

2025/№ 2

–

Maktab va universitetlarda gender muvozanatini taʼminlash, jumladan, ayol va

erkak oʻqituvchilar sonini tenglashtirish;

–

Oʻquvchilarga gender tenglik boʻyicha bilim va tushunchalarni singdirish

uchun maxsus kurslar va tadbirlar tashkil qilish.

4. Genderga yoʻnaltirilgan pedagogik texnologiyalarni joriy etish:
–

Taʼlim jarayonida interfaol metodlar va gender tenglikni taʼminlashga xizmat

qiluvchi oʻqitish usullarini qoʻllash (masalan, rolli oʻyinlar, muammoli taʼlim,
loyihaviy taʼlim);

–

Oʻquvchilar oʻrtasida oʻzaro hurmat va gender tenglik muhitini shakllantirish

uchun guruhli mashgʻulotlar va muhokamalar oʻtkazish.

5. Genderga asoslangan taʼlim muhitini yaratish:
–

Maktab va universitetlarda gender diskriminatsiyasiz, xavfsiz va inklyuziv

taʼlim muhitini yaratish;

–

Gender tenglikni targʻib qiluvchi axborot vositalari va targʻibot materiallaridan

foydalanish.

XULOSA

Genderga yoʻnaltirilgan taʼlim gender tenglikni taʼminlashda muhim vosita

hisoblanadi. Taʼlim jarayonida gender sezgir yondashuvni joriy etish orqali
oʻquvchilarning individual xususiyatlarini hisobga olish va ularning shaxsiy
rivojlanishiga koʻmaklashish mumkin. Bu esa kelajakda gender tengligi tamoyillariga
asoslangan jamiyat shakllanishiga xizmat qiladi.

Genderga yoʻnaltirilgan taʼlimni samarali tashkil etish uchun oʻquv dasturlarini

takomillashtirish, oʻqituvchilarni gender masalalari boʻyicha tayyorlash, taʼlim
muassasalarida gender tenglik tamoyillarini qoʻllash va gender sezgir pedagogik
texnologiyalarni joriy etish zarur. Ushbu yondashuv jamiyatdagi gender tafovutlarni
kamaytirish, teng imkoniyatlar yaratish va barqaror rivojlanishni taʼminlashda muhim
rol oʻynaydi.

116

2025/№ 2

ADABIYOTLAR RO

ʻ

YXATI:

1.

Oʻzbekiston Respublikasining Qonuni. Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng

huquq va imkoniyatlar kafolatlari toʻgʻrisida. OʻRQ-562-son. 2019-yil 2-
sentabr.

2.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining 2021-yil 28-maydagi “2030-

yilga qadar gender tenglikka erishish strategiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi
SQ-297-IV-son qarori.

3.

Butler, Judith. Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity. –

Routledge, 1990.

4.

Connell, Raewyn. Gender: In World Perspective. Polity Press, 2009.

5.

Foucault, Michel. The History of Sexuality, Volume 1: An Introduction.

Vintage Books, 1990.

6.

UNESCO. Gender equality in education: Key principles and best practices.

2019.

7.

World Economic Forum. Global Gender Gap Report. 2022.

8.

Stromquist N. Education and Gender Equality: Theory and Practice. Cambridge

University Press, 2018.

9.

Subrahmanian R. Gender equality in education: Definitions and measurements

// International Journal of Educational Development, 2005.