ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
316
2181-3187
FITRAT IJODINING O‘ZBEKISTONDA O‘RGANILISHI
Farg’ona davlat universiteti
1.
bosqich magistranti
Gulnozaxon Raxmonova
Annotatsiya:
Ushbu maqola Abdurauf Fitrat ijodining O‘zbekistonda
o‘rganilishi va tahliliga bag‘ishlangan. Unda Fitratning boy adabiy merosi, jadidchilik
harakatidagi hissasi, dramaturgiya va nasriy asarlarining mavzusi hamda uslubiy
xususiyatlari ko‘rib chiqilgan. Mustaqillik yillarida Fitrat ijodi bo‘yicha amalga
oshirilgan ilmiy tadqiqotlar va ularning o‘zbek adabiyoti taraqqiyotiga ta’siri tahlil
qilingan.
Kalit so‘zlar:
Abdurauf Fitrat, o‘zbek adabiyoti, jadidchilik, dramaturgiya,
ma’rifatchilik.
Insoniyat tarixida shunday daho san’atkorlar bo’lganki, ular o’z hayoti, ijodi,
fikr-
u zakovatini xalqning bugungi turmushini yaxshilashga, ertangi kunini charog’on
qilishga bag’ishlaganlar. Darhaqiqat, bir qancha millatparvar adiblar qatag’on
tufaylima’naviyatimiz tarixidan yulib tashlanganiga qaramay, ular merosini o’rganish,
asarlarida ko’tarilgan ma’naviy
-axloqiy masalalarni tadqiq etish bugungi istiqlol
sharoitida ham o’z dolzarbligini yo’qotmagan. Zero, bu ulug’ adiblar ijodining
mohiyati jamiyat va m
illatni yuksaltirishga xizmat qilgan. Is’hoqxon Ibrat, Abdulla
Avloniy, Mahmudxo’ja Behbudiy, Abdulla Qodiriy, Abdulhamid Cho’lpon, Usmon
Nosir kabi fidoyi adiblar qatorida, ehtimol, ularning oldingi safida Abdurauf Fitrat ham
o’z elining aqli va qalb ko’z
iga aylangan.
Abdurauf Fitrat (1886
–1938) o‘zbek adabiyoti va madaniyatining eng yorqin
vakillaridan biridir. Uning ijodi xalqning milliy ongini shakllantirish, ma’rifat orqali
taraqqiyotga yetaklash g‘oyalariga asoslangan. Fitratning serqirra ijodi she’riyat,
dramaturg
iya, nasr va ilmiy tadqiqotlarni qamrab oladi. Sho‘ro davrida qatag‘on
qilingan bu buyuk siymo ijodining mustaqillik yillarida qayta o‘rganilishi milliy
adabiyotimizni boyitishda muhim ahamiyat kasb etdi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
317
2181-3187
Fitratning adabiy merosi uning she’riyati, nasriy asarlari va dramaturgiyasini
o‘z ichiga oladi. Fitrat she’riyatida milliy uyg‘onish va ma’rifatchilik g‘oyalari aks
etgan.
Fitrat ijodini shartli ravishda uch davrga boʻlish mumkin:
yillarni oʻz ichiga olib,
taassurotlaridan ilhomlangan holda jadid
maʼrifatparvari sifatida ijod qilgan.
-yillarni qamrab oladi, bu davrda
Fitrat milliy istiqlol gʻoyalari bilan toʻyingan asarlar yozadi. Ijodining
yillarga oid boʻlib, Shoʻro maxfiy xizmatining doimiy nazoratida boʻlgan Fitrat
asosan ilmiy va pedagogik ishlar bilan shugʻullanadi.
Fitrat ijodini batafsil tahlil qilish jarayonida uning yozgan asarlari va ilmiy
ishlari xalqning ma’naviy uyg‘onishiga qaratilgani aniqlanadi. U millatning ma’naviy
kamolotini o‘zining ijodiy ishlari orqali ilgari surgan. Fitratning asarlari zamonamiz
uchu
n ham dolzarbligini yo‘qotmagan bo‘lib, ular ma’rifiy va ilmiy ahamiyat kasb
etadi.
Fitrat ijodini o’rganishda turli xil qarashlar mavjud. Serqirra iste’dod sohibi
bo’lgani bois adibni shoir, yozuvchi, adabiyotshunos, tilshunos, musiqa, tabobat,
matematika deyarli barcha sohada qalam tebratganiga guvoh bo’lamiz. Shu bois ijodini
o’rganish
da xilma-xilliklar mavjud.
Fitrat ijodining o’zbekistonda o’rganilishida A.Aliyev, B.Qosimov,
H.Boltaboyev, I.G’aniyev va boshqalar tadqiqotlar mavjud.
Fitrat ijodini o’rganishni akademik Ilhom G’aniyev 4 guruhga ajratib ko’rsatgan.
1. Fitratning o'zi tirikligida hayoti va ijodini
o'rganish.
2. 1938 -yil 4-oktyabrdan - stalincha qatag'on
siyosatining oqibatida nohaq qatl
э
tilishidan boshlab
tokim 1956-yil (sobiq KPSSning XX s'ezdidan so'ng
shaxsga sig'inishning rasman tugatilishi) gacha bo'lgan davr.
1 Мирзаева З. И. Абдурауф Фитрат фаолиятининг ўрганилиши: ўзига хос ёндашув ва қарашлар / Ўзбекистон
тарихининг долзарб масалалари ёш олимлар тадқиқотларида: асосий йўналишлар ва ёндашувлар.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
318
2181-3187
3. 1956-yildan 1985-yil (sobiq Ittifoqning aprel
plenumi va oshkoralik, demokratiyaning tantanasi) gacha bo'lgan davr.
4. 1985-
yildan hozirgacha bo’lgan davr.
Shu kungacha Fitrat ijodini o’rganganlarning sanog’I 150dan oshdi. Ammo hali
hanuz xalqqa taqdim etilmagan ishlari, asarlari mavjud. Xulosa qilib shuni aytish
mumkinki, Fitrat ijodi bir daryo, uning o’zanlari shunchalar ko’pki, yozib adog’oga
yetmaysiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Мирзаева
З
.
И
.
Абдурауф
Фитрат
фаолиятининг
ўрганилиши
:
ўзига
хос
ёндашув
ва
қарашлар
/
Ўзбекистон
тарихининг
долзарб
масалалари
ёш
олимлар
тадқиқотларида
:
асосий
йўналишлар
ва
ёндашувлар
.
Республика ёш
олимларининг анъанавий иккинчи илмий конференцияси материаллари
тўплами. –
Тошкент: Фан, 2010. –
Б. 187.
2.
Болтабоев Ҳ. ХХ аср бошлари ўзбек адабиётшунослиги ва Фитратнинг илмий
мероси: Филол. фан. д
-
ри... дисс. –
Т., 1996; Жўрақулов У. Ҳ. Фитратнинг
тадқиқотчилик маҳорати. (Ўзбек адабиёти тарихига оид тадқиқотлари
мисолида): Филол. фан. номз... дисс. –
Т., 1998; Ғаниев И.М. Фитрат
драмалари поэтикаси: Филол. фан. д
-
ри... дисс. –
Т., 1998; Давурбоева Н.А.
Фитрат драмаларида миллий озодлик ғоясининг талқини: Филол. фан. номз...
дисс. –
Т., 1999.
3. Мирзаев Т. Абдурауф Фитрат. // Ҳоди Зариф суҳбатлари. Устозлар,
ҳамкорлар
ва сафдошлар. –
Т.: “
SHAMS - ASA
” МЧЖ босмахонаси. –
Б.51;
Амонов У.С. ХХ аср бошларида ўзбек фольклорининг ўрганилиши тарихи
(Абдурауф Фитрат, Ғози Олим Юнусов ва Элбек фаолияти мисолида):
Филол. фанлари бўйича фалсафа доктори (
PhD
) дисс. автореф. –
Т., 2018.
4. Қурбонова М.М. Фитратнинг тилшунослик мероси: Филол. фан. номз... дисс.
–
Т., 1993; Саидов Ё.С. Фитрат бадиий асарлари лексикаси: Филол. фан.
номз... дисс. –
Т., 2001
