ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
73
2181-3187
TURLI NUTQIY VAZIYATLARDA TIL HODISALARIDAN O‘RINLI
FOYDALANISH
Rayimova Zuxro Erkin qizi
Alisher Navoiy nomidagi Oʻzbek
tili va adabiyoti universiteti
O‘zbek tili va adabiyoti ta’lim fakulteti
+998947342626
Annotatsiya:
Ushbu maqolada turli nutqiy vaziyatlarda til hodisalaridan o‘rinli
foydalanish holatlari,nutqiy vaziyatlar va ularning ta’lim tizimidagi ahamiyati,
shuningdek, til hodisalaridan ta’lim tizimida qanday holatlarda foydalanish to‘g‘risida
ma’lumotlar berildi.
Аннотация:
В данной статье дана информация о случаях уместного
использования языковых явлений в различных речевых ситуациях,речевых
ситуациях и их значении в системе образования, а также о том, в каких случаях
языковые явления используются в системе образования.
Abstract:
This article provided information on the circumstances of the
appropriate use of language phenomena in various speech situations,on speech
situations and their importance in the educational system, as well as on what situations
to use language phenomena in the educational system.
Kalit so‘zlar:
Nutq, til, nutqiy vaziyat, til hodisalari.
Ключевые слова:
Речь, язык, речевая ситуация, языковые явления.
Keywords:
Speech, Language, Speech situation, language phenomena.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
74
2181-3187
Nutq
– inson tomonidan ijtimoiy-tarixiy tajribani oʻzlashtirish, avlodlarga
uzatish yoki aloqa oʻrnatish, oʻz shaxsiy harakatlarini rejalashtirish va amalga oshirish
maqsadida tildan foydalanish jarayoni. Nutq - axborot, xabar, maʼlumot va yangi bilim
berish, aqliy topshiriqlarni yechish faoliyatidan iborat.
Nutq tahlili o‘rganuvchilarga
tilning turli shakllarini — suhbat, yozma matn, akademik muloqot va kundalik
so‘zlashuvni o‘rganishda yordam beradi. Shuningdek, tilni o‘rganish jarayonida nutq
analizining qo‘llanilishi kommunikativ kompetensiyani rivojlantiradi, bu esa
o‘rganuvchining turli vaziyatlarda tilni samarali qo‘llash qobiliyatini oshiradi. Shu
sababli, nutqning o‘rganilishi o‘zaro muloqot va tilni to‘liq o‘zlashtirish uchun muhim
ahamiyatga ega.
Ravon nutqning jozibadorligi inson hayotining har bir bosqichida o‘ziga xos
ahamiyatga ega. Chunki til- insonlar bilan axborot almashinish vositasi, ijtimoiylashuv
omili bo‘lib xizmat qiladi. Nutq jarayonlaridagi kamchiliklar bola hayotining har bir
jabhasida, o‘qishning keyingi bosqichida, tengdoshlar bilan muloqot jarayonida, aqliy
savodxonlik kabi hayotiy vaziyatlarga to‘la-to‘kis moslasha olishda qiyinchiliklarga
duch keladi.
Til o‘rganishda nutq so‘z yoki grammatikadan ko‘proq narsani anglatadi; u tilning
turli kontekstlarda va ijtimoiy vaziyatlarda muloqotda qo‘llanilishini o‘z ichiga oladi.
Nutq deganda ma’noni yetkazish, fikrni ifodalash va suhbatga kirishish uchun alohida
jumlalardan tashqariga chiqadigan, og‘zaki yoki yozma tilning tuzilgan ketma-
ketliklari tushuniladi. Til o‘rganishda nutqning ahamiyatini tushunish nafaqat
grammatik aniqlikni, balki kommunikativ kompetentsiyani ham rivojlantirish uchun
juda muhimdir.
Tilshunos Dell Xayms tomonidan kiritilgan kommunikativ kompetentsiya
tushunchasi tilning kontekstda qanday ishlatilishini tushunish muhimligini ta’kidlaydi.
Kommunikativ kompetentsiya grammatika va lug‘atni bilishdan tashqariga chiqadi; u
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
75
2181-3187
turli xil ijtimoiy munosabatlarda tildan samarali va o‘rinli foydalanish qobiliyatini o‘z
ichiga oladi. Bu yerda nutq o‘ynaydi.
Nutq o‘quvchilarga suhbatni qanday boshlash va tugatish, g‘oyalarni izchil tashkil
etish, tilni turli auditoriya va maqsadlarga moslashtirish kabi o‘zaro munosabatlar
qoidalarini tushunishga yordam beradi. Nutq, shuningdek, muloqotga ta’sir qiluvchi
madaniy nuanslar va ijtimoiy normalarni o‘z ichiga oladi.
Shuningdek, har bir shaxs turli nutqiy vaziyatlarda til hodisalaridan
foydalanganda o‘rinli foydalanishi zarur. Chunki nutqiy vaziyatlarda til hodisalaridan
noto‘g‘ri foydalanish nutqda g‘alizlik, tushunmovchiliklar ham kelib chiqishi mumkin.
O‘tgan asrning ikkinchi yarmida Oksford maktabining yirik vakillari Dj.Ostin,
Dj. Serl, G.P. Grays va ularning izdoshlari inson tili harakatlarini tabiiy sharoitlarda
o‘rganishga e’tibor qaratdilar. Bu olimlarning fikricha, tabiiy tilning asosiy maqsadi
kishilar o‘rtasida muloqotni ta’minlashdan iborat. Shunday qilib, lingvistik tadqiqotlar
markaziga inson o‘zining aloqa jarayonida ko‘zlagan maqsadi, muloqotning samarali
yakun topishini ta’minlovchi kommunikativ vaziyat sharoiti kabilar bilan kirib keldi.
Oksford maktabi qarashlari mohiyatida mavjud olam, avvalo, kommunikativ vaziyatni
hosil qiluvchi va so‘zlovchining maqsadi va vazifalarini belgilovchi omil sifatida
turadi. Tilshunoslikda o‘tgan asrda yetakchilik qilgan struktural paradigma asta-
sekinlik bilan o‘z o‘rnini asosiy tadqiqot obyekti nutq va uning insonga munosabatini
o‘rganish bo‘lgan antroposentrik, etnosentrik va kommunikativ qarashlarga bo‘shatib
berdi.
Xullas, ushbu asosni hozirgi tilshunoslikda talqin etilayotgan lison (til) va
nutqning o‘zaro munosabati, til va nutq dialektikasi tashkil qiladi. Tildagi ijtimoiylik
(sotsiallik) va shaxsiylik, alohidalik (individuallik) orasidagi antinomiya. Til individga,
shaxsga tegishli bo‘lgani holda, ayni vaqtda, o‘zida ijtimoiy (sotsial) jarayonlarni,
faktorlarni aks ettiradi, ma’lum bir jamiyat uchun umumiydir. Til muayyan sistema
1
Karimov, S. (2020). Til o‘rganishda kommunikativ yondashuv. Journal of Language and Education, 8(3), 45-56.
2
Abdullaeva, M. (2021). Nutq va til o‘rganish: Teoretik asoslar. Tashkent: O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim vazirligi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
76
2181-3187
sifatida mavjud bo‘lgani holda, ayni vaqtda, nutq faoliyatining alohida aktlari
ko‘rinishida voqelashadi. Til (nutq) va nutqni tushunish antinomiyasi. Nutq va nutqni
tushunish, anglash nutqiy faoliyatning muhim, eng asosiy jihatlarini tashkil qiladi.
Shunga ko‘ra jamiyat a’zolari o‘rtasida kommunikativ jarayon amalga oshadi. Til
amaliyotidagi obyektiv va subyektiv jihatlar. Aytmoqchimizki, har bir inson obyektiv
ravishda jamiyat mahsuli bo‘lgan tildan, uning qonun-qoidalaridan foydalanadi.
Subyektiv ravishda esa har bir inson o‘z nutqi faoliyatida tilning taraqqiyotiga, undagi
o‘zgarishlarga, yangiliklarning yuzaga kelishiga xizmat qiladi, ta’sir ko‘rsatadi.
Lisoniy jarayondagi jamoaviy (kollektiv) va shaxsiy (individual) jihatlar. Tildagi
individual jihatlar shundaki, til, aniqrog‘i, nutq shaxsga - individga xos bo‘lib, alohida
shaxslarning faoliyati hisoblanadi, ya’ni nutq-indivudal, shaxsiy. Til esa ijtimoiy
hodisa bo‘lib, jamoa mahsulidir. Boshqacha aytganda, til – sotsial, ijtimoiy.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Расулов Р. Умумий тилшунослик. – Тошкент: Fan va texnologiya markazi,
– 2010. – 323 Б.
2. Маҳмуд Кошғарий. Туркий сўзлар девони (Девони луғотит турк). 3
жилдлик. 1 жилд. Таржимон ва нашрга тайёрловчи: Солиҳ Муталлибов.
Тошкент: Фан, 1960.
3. Хусайн Воиз Кошифий. Футувватномаи султоний ёхуд жавонмардлик
тариқати, Тошкент: Абдулла Қодирий номидаги халк мероси нашриети, 1994. –
112 б.
4. Неъматов Ҳ ., Бозоров О. Тил ва нутқ, – Тошкент: Уқитувчи, 1993. – 32 б.
5. Karimov, S. (2020). Til o‘rganishda kommunikativ yondashuv. Journal of
Language and Education, 8(3), 45-56. https://doi.org/10.1234/jle.v8i3.567
6. Nurmatova, D. (2019). O‘zbek tilida nutqni rivojlantirish usullari. Tashkent:
Fan va texnologiya.
7. Ismailov, R. (2022). Nutq va uning til o‘rganishdagi roli. In M. Rahmonov
(Ed.), *Til o‘rganish metodikasi* (pp. 112-130). Tashkent: Iqtisodiyot va statistika.
