ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
53
2181-3187
DIFFERENSIAL YONDASHUVNING ONA TILINI O‘QITISHDAGI
O‘RNI VA AHAMIYATI
Abdumajidova E’zoza Fayoz qizi
ToshDO‘TAU o‘zbek tili va adabiyoti ta’limi fakulteti
3-bosqich talabasi
Annotatsiya
: Ushbu maqolada oliy ta’lim muassasalarida ona tilini o‘qitishda
differensial yondashuv konsepsiyasi va uning ahamiyati yoritib beriladi. Kirish
qismida differensial yondashuv tushunchasi, ta’limning ilmiy-texnik taraqqiyot
sharoitidagi dolzarbligi haqida fikr yuritiladi. Asosiy qismda differensial yondashuv
ona tili o‘qitish metodikasi bilan bog‘lanib, talabalar individual xususiyatlari va
ehtiyojlarini inobatga olish orqali ta’lim samaradorligini oshirish imkoniyatlari tahlil
qilinadi. Ilg‘or xorijiy va mahalliy tajribalar misolida bu yondashuvni qo‘llash
usullari muhokama qilinadi. Muhokama bo‘limida differensial yondashuv
afzalliklari, amaliy ahamiyati, yuzaga keladigan muammolar va ularni hal qilish
bo‘yicha takliflar ko‘rib chiqiladi. Xulosa qismida esa olib borilgan tahlil natijalari
umumlashtirilib, ona tilini o‘qitishda differensial yondashuvni keng qo‘llash
yuzasidan tavsiyalar beriladi.
Kalit so‘zlar:
differensial yondashuv
,
ona tili o‘qitish metodikasi
,
talabalar
individual xususiyatlari
,
oliy ta’lim
,
ta’lim samaradorligi
,
ta’lim texnologiyasi
Annotation:
This article highlights the concept of the differential approach in
teaching the native language in higher educational institutions and its significance.
The introduction discusses the notion of the differential approach and its relevance
in the context of scientific and technological progress in education. The main part
connects the differential approach with the methodology of teaching the native
language, analyzing the opportunities to enhance educational effectiveness by
considering students' individual characteristics and needs. The application methods
of this approach are discussed using advanced international and local experiences.
The discussion section explores the advantages and practical importance of the
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
54
2181-3187
differential approach, the emerging challenges, and proposals for their resolution.
The conclusion summarizes the analysis results and offers recommendations for the
broader application of the differential approach in teaching the native language.
Keywords:
differential approach, native language teaching methodology,
individual characteristics of students, higher education, educational effectiveness,
educational technology
Аннотация:
В
данной
статье
освещается
концепция
дифференцированного подхода в преподавании родного языка в высших
учебных заведениях и его значение. Во введении рассматривается понятие
дифференцированного подхода и его актуальность в условиях научно-
технического прогресса в сфере образования. В основной части
дифференцированный подход связывается с методикой преподавания родного
языка, анализируются возможности повышения эффективности обучения за
счёт учета индивидуальных особенностей и потребностей студентов. На
примере передового зарубежного и отечественного опыта обсуждаются
способы
применения
данного
подхода.
В
разделе
обсуждения
рассматриваются
преимущества,
практическая
значимость
дифференцированного подхода, возникающие проблемы и предложения по их
решению. В заключении обобщаются результаты проведённого анализа и
даются рекомендации по широкому применению дифференцированного
подхода в обучении родному языку.
Ключевые слова
: дифференцированный подход, методика преподавания
родного языка, индивидуальные особенности студентов, высшее образование,
эффективность обучения, образовательные технологии.
Kirish
Zamonaviy ilm-fan va texnologiya taraqqiyoti natijasida ona tilimizning kasb-
hunar, ilmiy-texnika tili va atamalar bazasi kengaymoqda. Bu jarayonda ta’lim
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
55
2181-3187
mazmunini yangilash, jumladan, o‘quv dasturlarida kasbiy va ilmiy atamalarni
chuqur tushunishga alohida e’tibor qaratish talab etiladi. Ta’limning bunday
dolzarbligi zamirida ona tilini o‘qitishda uzluksizligini, innovativ usullarni
qo‘llashni va har bir o‘quvchiga alohida e’tibor berishni taqozo etadi. Shu ma’noda
pedagogikada differensial yondashuv – ta’lim jarayonini har bir talabaning
qobiliyatlari, bilim darajasi va individual ehtiyojlariga moslab tashkil qilish tamoyili
sifatida ko‘riladi. Masalan,
G.K. Selevko
aytishicha, ta’limda differensial
yondashuv – bu sinf va guruhning xususiyatini hisobga olgan holda turli o‘qitish
sharoitlarini yaratish hamda gomogen guruhlarda o‘qitishni ta’minlash uchun
metodik va tashkiliy chora-tadbirlar majmuasini yaratishdir. Oliy ta’lim
muassasalarida esa talabalar o‘rtasidagi bilim darajasi va qiziqishlarning xilma-
xilligi yanada yuqori bo‘lishi hisobga olinib, ona tili darslarida ham differensial
yondashuv tatbiq etilishi lozimligi ta’kidlanadi. Ana shunday sharoitda differensial
yondashuv ona tilini o‘qitishda ta’lim samaradorligini oshirish va har bir talabani
ta’lim jarayoniga faol jalb qilishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Asosiy qism
Differensial yondashuv
– ta’lim texnologiyasida keng qo‘llaniladigan
tushuncha bo‘lib, u ta’lim jarayonini qayta tashkillashtirishni, dars materiallarini va
o‘quv topshiriqlarini talabalar guruhidagi individual farqlarga moslashtirishni
anglatadi. Ona tili o‘qitish metodikasida differensial yondashuv o‘qitish usullaridan
biri sifatida ajratib ko‘riladi. Ma’lumki, ona tili darslarini tashkil etishning turli
shakllari (izohli-ko‘rgazmali, muammoli va boshqalar) singari, differensial
yondashuv orqali ham darslar yakka, guruh yoki jamoa bo‘yicha olib borilishi
mumkin. Ta’lim metodikasida differensial o‘qitishda o‘qituvchi o‘quv
topshiriqlarini bir qancha variantlarda tayyorlab, talabalarning bilim va ko‘nikma
darajasiga qarab guruhlarga ajratadi. Shu tariqa o‘qish jarayonida kuchli va kamroq
1
Solieva, X. A. (2020). Ona tili darslarida innovatsion texnologiyalarni qo‘llash orqali ma’naviy tarbiyani shakllantirish
omillari va imkoniyatlari. *Molodoy Ucheny*, 4, 489
–
491. [https://moluch.ru/archive/294/66810/]
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
56
2181-3187
tayyorlangan talabalar uchun turli darajadagi vazifalar tanlanadi, bu esa dars
samaradorligini oshiradi. Differensial yondashuvning nazariy asoslariga ko‘ra,
ta’lim jarayonida turli darajadagi sinflar yoki guruhlar hosil qilish orqali har bir
guruhga mos usullar va materiallar qo‘llanadi. Ona tili darslarida bu shunday
namoyon bo‘ladiki, o‘qituvchi mavzuni tushuntirish jarayonida talabalarni
belgilangan mezonlarga ko‘ra baholab, ularni bir nechta gomogen kichik guruhlarga
bo‘lib, har bir guruh uchun alohida topshiriq va mashqlar tayyorlaydi. Bunday
metodika turli saviyadagi talabalar e’tiborini birdek jalb etish, zaif talabalarni
ortiqcha yuklamaslik va muvaffaqiyatli talabalarni sekinlashtirmaslik imkonini
beradi. Shuningdek, differensial yondashuv talabalarning individual o‘qish tezligi
va uslubini ham hisobga oladi, ya’ni ba’zi talabalar qo‘shimcha material bilan
ishlasa, boshqalari takrorlash bilan mustahkamlaydi. Ta’lim texnologiyalarida
differensial o‘qitish eng maqbul turlardan biri deb qaraladi, chunki u doimiy
takrorlash, tuzatishlar kiritish va ta’limni individuvallashtirish yo‘li bilan tajribaviy
tarzda tashkil etiladi. Shu asosda adabiyot darslaridagi, ilmiy til o‘qitishdagi
differensial usullar ham umuman ona tili darslarining metodik afzalliklarini
kengaytiradi.
Differensial yondashuvning muhim jihati – o‘quvchilarning har birining
individual, psixologik va intellektual xususiyatlarini inobatga olgan holda ta’lim
berishdir. Oliy ta’lim muassasalarida talabalarning ona tilidagi bilim va ko‘nikma
darajalari farqliligini e’tiborga olib, o‘qituvchilar har bir talabaga moslashgan vazifa
va mashqlarni tanlash orqali ta’lim jarayonini boyitadi. Bunday yondashuv
talabalarni o‘z ichiga olgan bir tipdagi gomogen guruhlarni shakllantirishga
asoslanadi. Misol uchun, darsda ayrim talabalar uchun til qoidalarini chuqurroq
o‘rgatish bo‘lsa, kamroq o‘zlashtirgan guruh uchun shu mavzuda qo‘shimcha
misollar va tushuntirishlar qo‘llanishi mumkin. Natijada, differensial yondashuv har
bir talabaga o‘z darajasiga mos ta’lim olish imkoniyatini yaratadi va darsda faol
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
57
2181-3187
ishtirokini ta’minlaydi. Shu bilan birga, o‘qituvchiga sinfdagi turli darajadagi bilimi
bo‘lgan talabalarni samarali boshqarish imkonini beradi.
Differensial yondashuv ta’lim samaradorligini oshirishda muhim omil
hisoblanadi. Masalan, bir manbaga ko‘ra, differensial o‘qitish ta’lim texnologiyasini
amalga oshirishda eng maqbul tur sanaladi va uning natijasi maxsus test topshiriqlari
tizimi bilan baholanadi. Bu esa o‘quv jarayonini doimiy nazorat qilib, talabalar
mahoratini aniq o‘lchash imkoniyatini beradi. Ta’lim samaradorligi nazariyasiga
binoan, o‘qitishda differensial yondashuv talabalarni ta’lim jarayonining faol
ishtirokchisiga aylantiradi, ularning qobiliyatlariga mos mashg‘ulotlarni taqdim
etadi va shu orqali bilish faoliyatining chuqurligini oshiradi. Sharqiy va g‘arbiy
ta’lim uslubida ham o‘qitish jarayonida individual yondashuv qo‘llanishi natijasida
o‘quvchilarning o‘zlashtirish samaradorligi yuqori bo‘lishi qayd etilgan. Shunday
qilib, differensial yondashuv talabalarning ona tili bo‘yicha bilimga ega bo‘lish
darajasini oshirish, ularni darsga qiziqtirish va motivatsiya qilishda muhim rol
Xorijiy va mahalliy pedagogik tajribalarida ham differensial yondashuvning
samarali qo‘llanishi bo‘yicha ko‘plab namunalar mavjud. Masalan, bir qator
zamonaviy ta’lim tizimlarida dars materiallari va topshiriqlarni talabalar
qobiliyatlari bo‘yicha darajalab tayyorlash konseptlari keng tarqalgan. Inson
kapitaliga asoslangan pedagogik yondashuvlarda talabalarni ixtisoslariga qarab
o‘qitish, qo‘shimcha resurslar va mustaqil ishlash imkoniyatini yaratish orqali
differensial ta’lim tamoyilini kengaytiradilar. Mahalliy tajribadan misol oladigan
bo‘lsak, ayrim oliy o‘quv yurtlarida ona tili va adabiyot fani bo‘yicha ochiq muloqot,
seminar va amaliy mashg‘ulotlarda guruhni fikr darajasiga qarab ajratgan holda
ishlash kuzatiladi. Xorijiy olimlarning fikricha, o‘qitishda differensial yondashuv til
2
Ahmadjonova, D. Z. (2022). *Ta’lim jarayonida differensial yondashuvning psixologik
-pedagogik asoslari*. Toshkent:
TDPU nashriyoti.
3
Yuldashyev, E. S. (2023). Differensial yondashuv asosida bo‘lajak o‘qituvchilarda suggestiv qobiliyatlarni
rivojlantirishning pedagogik imkoniyatlari. *Ilm-Fan va Innovatsiya ilmiy-amaliy konferensiyasi*.
[https://doi.org/10.5281/zenodo.8358144]
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
58
2181-3187
bilimi va til ta’limini shaxsan ishlab chiqilgan individual reja asosida
shakllantirishga imkon beradi.
Mazkur yondashuv, ayniqsa, kompleks va
murakkab til mavzularini o‘rgatishda, masalan, pragmatik yoki tatbiqiy lingvistika
bo‘yicha kurslar o‘qitishda qo‘llanilmoqda. Shuningdek, ko‘plab mamlakatlarda
inklyuziv ta’lim tizimlarida differensial strategiyalardan foydalaniladi, bunda
imkoniyati cheklangan talabalarni ham guruhlarga bo‘lish va ularga mos
materiallarni taqdim etish yo‘llari belgilanadi. Bunday yondashuvlar sinf ichida har
bir talabaga individual e’tibor ko‘rsatib, o‘quv jarayoni natijasida umumiy o‘sishni
ta’minlashga xizmat qiladi.
Muhokama va natijalar
Differensial yondashuv qo‘llanilishining bir qator afzalliklari mavjud. Ulardan
eng muhimi – ta’limni talabalar qobiliyat va tayyorgarlik darajasiga moslab tashkil
etish orqali darsning samaradorligini oshirishi. Shu bilan birlikda, guruh ichida
hamma uchun qiziqarli bo‘lgan vazifalar yaratilishi orqali talabalarning faolligi va
qatnashuvi kuchayadi. Differensial yondashuv har bir talabaga o‘z kuchiga mos
vazifa taqdim etilishi bilan ularni yutuqqa erishishga undaydi. Bundan tashqari, bu
yondashuv asosida o‘qituvchi vaqtni tejashi va yanada samarali baholash tizimini
yo‘lga qo‘yishi mumkin. Masalan, test va variantli ishlar yordamida talabalar bilim
darajasi o‘lchanadi, natijalar to‘g‘risida tezkor fikr-mulohaza berish imkoniyati
paydo bo‘ladi.
Biroq differensial yondashuvni amalda qo‘llashda ayrim muammolar ham
yuzaga kelishi mumkin:
•
Resurs va vaqt talabi – sinfda bir vaqtda turli topshiriqlar bilan shug‘ullangan
guruhlar uchun qo‘shimcha o‘quv-materiallarini tayyorlash va ularga individual
e’tibor berish o‘qituvchidan katta xarajat va vaqt talab etadi.
4
Sattorova, Z. Sh. (2022). Ona tili ta’limini tashkil etish va takomillashtirish muammolari. Buxoro davlat universiteti
ilmiy ishlanmalar platformasi.
https://uniwork.buxdu.uz/resurs/12636_2_230FF8971C606F9DCE94288E49178A0490EBD387.pdf
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
59
2181-3187
•
Baholash murakkabligi – talabalar guruhiga qarab o‘zgacha topshiriqlar
tuzilgan hollarda ularning yutuqlarini adolatli baholash va tenglashtirilgan
mezonlarni qo‘llash murakkablashadi.
•
O‘qituvchi malakasining yetishmasligi – differensial texnologiyalarni to‘liq
amalga oshirish uchun o‘qituvchilar maxsus tayyorgarlik ko‘rishi lozim. Ularning
yangi metodikalar, didaktik yondashuvlar va psixologik tahlil ko‘nikmalariga ega
bo‘lishi kerak.
•
Infratuzilma va texnologiyalar – interfaol vositalar va o‘quv materiallari ham
sinovdan o‘tkazilmay, har bir talaba uchun alohida o‘quv yo‘lini qo‘llab-
quvvatlovchi platformalar hozircha keng tarqalmagan bo‘lishi mumkin.
Yuqoridagi muammolarni yengib o‘tish uchun bir qator takliflar mavjud.
Xususan, o‘qituvchilarning differensial texnologiyalar bo‘yicha muntazam
malakasini oshirish, ishlab chiqilgan dars rejalari va topshiriqlar to‘plamini ilg‘or
tajribalar asosida boyitish zarur. Shuningdek, ta’lim-tarbiya jarayonida axborot-
kommunikatsiya texnologiyalaridan keng foydalanish yordamida o‘quv
materiallarini avtomatlashtirilgan tarzda shaxsga moslashtirish mumkin. Darslarni
kichik guruhlarda o‘tkazish, har bir guruhga o‘qituvchi nazarati ostida maxsus
mashg‘ulotlar tashkil etish; ma’ruzalarni taqdim etishda interfaol usullarni
(muammoga yo‘naltirilgan ta’lim, loyiha asosidagi ta’lim) qo‘llash differensial
yondashuvning muvaffaqiyatini oshiradi. Muhokama bo‘limida keltirilgan
tavsiyalar ommaviy ta’lim muassasalarida samarali ijro etilsa, ona tilini o‘qitish
sifati va talabalar bilim darajasi aniq o‘sishiga olib keladi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda,
oliy ta’lim muassasalarida ona tilini o‘qitishda
differensial yondashuv dolzarbligini tasdiqlovchi bir qator asosiy g‘oyalar keltirildi.
5
Xoliqova, M. (2024). Ona tilini o‘qitishda differensial yondashuvning o‘rni va ahamiyati. Renessans nashriyoti.
O‘zbekistonda ona tilini o‘qitish bo‘yicha yangi yondashuvlar haqida. https://renessans
-edu.uz/files/books/2024-11-
29-09-09-59_25d7cd93edcd8ab55fbc62ad179fe371.pdf
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
60
2181-3187
Ta’limning ilmiy-texnik taraqqiyot davrida ona tiliga yondashuvni izchil yangilash,
zamon talablariga mos dars mazmuni tashkil etish zarurligi ta’kidlandi. Differensial
yondashuv talabalarning individual xususiyatlarini hisobga olib, darsni heterogen
sinfda ham samarali o‘tkazishga yordam beradi. U o‘qituvchi va talaba hamkorligini
kuchaytirib, ta’lim jarayonini har bir uchun shaxsiylashtirilgan tarzda tashkil etadi.
Farqlarni inobatga olgan holda dars materiallarini darajalash orqali har bir talabaga
tushunarli bo‘lgan ta’lim ta’minlanadi, bu esa til o‘qitishda bilim egallashni
mustahkamlaydi. Amaliyotdan ko‘rinib turibdiki, differensial yondashuvni chuqur
o‘zlashtirish va qo‘llash orqali OTMlarda ona tili fanini o‘qitish samaradorligini
sezilarli darajada oshirish mumkin. Shu sababli, oliy ta’lim muassasalarida ona tili
o‘qitish metodikasida differensial prinsiplarga asoslangan ta’lim texnologiyalarini
keng joriy etish tavsiya etiladi. Bu bilan nafaqat o‘quv jarayonining sifati
yaxshilanishi, balki mustaqil fikrli, kommunikativ va ijodiy talaba kadrlar
shakllanishiga ko‘maklashiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Solieva, X. A. (2020). Ona tili darslarida innovatsion texnologiyalarni
qo‘llash orqali ma’naviy tarbiyani shakllantirish omillari va imkoniyatlari.
“Molodoy Ucheny”, 4, 489–491. [https://moluch.ru/archive/294/66810/]
2.
Ahmadjonova, D. Z. (2022). “Ta’lim jarayonida differensial
yondashuvning psixologik-pedagogik asoslari”. Toshkent: TDPU nashriyoti.
3.
Yuldashyev, E. S. (2023). Differensial yondashuv asosida bo‘lajak
o‘qituvchilarda suggestiv qobiliyatlarni rivojlantirishning pedagogik imkoniyatlari.
“Ilm-Fan
va
Innovatsiya
ilmiy-amaliy
konferensiyasi”.
[https://doi.org/10.5281/zenodo.8358144]
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
61
2181-3187
4. Sattorova, Z. Sh. (2022). Ona tili ta’limini tashkil etish va takomillashtirish
muammolari. Buxoro davlat universiteti ilmiy ishlanmalar platformasi.
https://uniwork.buxdu.uz/resurs/12636_2_230FF8971C606F9DCE94288E49178A
5. Xoliqova, M. (2024). Ona tilini o‘qitishda differensial yondashuvning o‘rni
va ahamiyati. Renessans nashriyoti. O‘zbekistonda ona tilini o‘qitish bo‘yicha yangi
yondashuvlar
haqida.
https://renessans-edu.uz/files/books/2024-11-29-09-09-
59_25d7cd93edcd8ab55fbc62ad179fe371.pdf
