INGLIZ TILIDA URG‘U MUAMMOLARI

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ

ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №

-70

Часть–

8_

июня

–

2025

119

2181-3187

INGLIZ TILIDA URG‘

U MUAMMOLARI

Rishton tumani 2-

son politexnikumining ingliz tili fani oʻqituvchisi

Abduxalimova Farog'at

email. abduxalimoviohomjon4gmail.com

ANNOTATSIYA

Ushbu maqola ingliz tilini ikkinchi til sifatida o‘rganayotgan

o‘zbek tilida so‘zlashuvchilar uchun so‘z urg‘usini (word stress) o‘zlashtirishdagi

asosiy muammolarni tahlil qiladi. Ingliz tilida urg‘u so‘z ma’nosini ajratuvchi va

nutqning tushunarliligini ta’minlovchi muhim fonologik birlik bo‘lib, noto‘g‘ri urg‘u

qo‘yilishi

eshitiluvchanlik va semantik tushunishga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbek

tilida urg‘u tizimi barqaror va odatda oxirgi bo‘g‘inga tushadigan bo‘lsa, ingliz tilida

urg‘u o‘zgaruvchan va ma’no ajratuvchi xususiyatga ega. Shu bois, o‘zbek

o‘quvchilarining inglizcha so‘zlarda urg‘uni to‘g‘ri qo‘yishdagi xatolari ko‘pincha ona

tilidagi fonetik odatlarning transferi bilan bog‘liq bo‘ladi.

Maqolada urg‘u tizimidagi

bu farqlar fonologik va psixolingvistik nuqtayi nazardan izohlanadi, o‘quvchilar

orasida kuzatiladigan xatolar sinflanadi hamda ushbu muammolarni bartaraf etish

uchun samarali metodik yondashuvlar, jumladan tinglash, minimal juftliklar bilan

ishlash, fonetik transkripsiya, interaktiv texnologiyalar va ritmik mashqlar asosida

o‘rgatish usullari

taklif qilinadi.

Tadqiqot natijalari ingliz tili o‘qituvchilari uchun dars

jarayonida urg‘uga alohida e’tibor qaratish zarurligini ko‘rsatadi va til o‘rganish

jarayonida fonetik kompetensiyani rivojlantirishning innovatsion usullarini taklif etadi.

Kalit s

o‘

zlar

Artikllar, Grammatikani o‘rgatish, Noaniq artikllar, Aniqlovchi

artikl, Nol artikl;

ANNOTATION

This article analyzes the main problems in mastering word

stress for Uzbek speakers learning English as a second language. In English, stress is

an important phonological unit that separates the meaning of words and ensures the

intelligibility of speech, and incorrect stress has a serious impact on audibility and

semantic comprehension. In the Uzbek language, the accent system is stable and

usually falls on the last syllable, while in English, the accent is variable and has a

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ

ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №

-70

Часть–

8_

июня

–

2025

120

2181-3187

distinguishing feature. Therefore, the mistakes of Uzbek students in correct

accentuation in English words are often related to the transfer of phonetic habits from

the mother tongue. The article explains these differences in the accent system from the

phonological and psycholinguistic point of view, classifies the errors observed among

students, and suggests effective methodological approaches to overcome these

problems, including teaching methods based on listening, working with minimal pairs,

phonetic transcription, interactive technologies, and rhythmic exercises. The results of

the study show the need for English language teachers to pay special attention to accent

in the course of the lesson and suggest innovative ways to develop phonetic

competence in the language learning process.

Key words

Articulations, teaching grammar, indefinite articles, determinative

article, null article;

KIRISH

Talaffuz

—

har qanday tilni o‘rganish jarayonida muhim o‘rin tutadi.

Ingliz tilida esa bu jarayon yanada murakkablashadi, chunki talaffuz nafaqat

tovushlarning to‘g‘ri aytilishi, balki

urg‘u (stress)

,

intonatsiya

,

ritm

kabi prosodik

elementlarni ham o‘z ichiga oladi. Ayniqsa, ingliz tilidagi

so‘z urg‘usi

(word stress)

ikkinchi til sifatida ingliz tilini o‘rganayotganlar uchun muhim muammo sifatida

ko‘tariladi. Urg‘u noto‘g‘ri qo‘yilsa, so‘zning ma’nosi o‘zgartirilishi yoki nutq

tushunarsiz bo‘lishi mumkin. Bu ayniqsa, ona tilida urg‘u tizimi boshqa bo‘lgan

o‘rganuvchilarda ko‘proq kuzatiladi.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ

ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №

-70

Часть–

8_

июня

–

2025

121

2181-3187

O‘zbek tilida urg‘u odatda

barqaror

va

oxirgi

bo‘g‘inga

tushadi. O‘zbek tilida

noto‘g‘ri urg‘u qo‘yilishi odatda ma’noni o‘zgartirmaydi, shuning uchun urg‘u

o‘rgatuvchi vosita sifatida til tizimida ikkinchi darajali o‘ringa ega. Ingliz tilida esa

vaziyat teskari: so‘zdagi urg‘u

semantik

ahamiyatga ega bo‘lib, noto‘g‘ri urg‘u

tushgan so‘zlar ko‘pincha boshqa so‘z sifatida tushuniladi yoki umuman

tushunilmaydi. Misol uchun:

'present

(sifat/ism)

–

hozirgi vaqt yoki sovg‘a

pre'sent

(fe’l) –

taqdim etmoq

Bundan tashqari, ingliz tilida urg‘u joylashuvi

qoidalar asosida doimiy

bo‘lmaydi

, balki so‘zning kelib chiqishiga (lotin, fransuz, germanik), so‘z turkumiga

(ism, fe’l, sifat) va hatto uning grammatik shakllariga qarab o‘zgaradi. Bu esa til

o‘rganayotgan o‘quvchilardan yuqori darajadagi

e’tibor

,

eshituv sezgirligi

va

ko‘p

marta takrorlash

ni talab qiladi.

Psixolingvistik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, urg‘u

noto‘g‘ri qo‘yilgan nutq hatto mukammal grammatikaga ega bo‘lsa ham, tinglovchiga

begona va g‘alati

eshitiladi. Ingliz tilining xalqaro aloqa vositasi sifatida keng

qo‘llanilayotganini hisobga olsak, talaffuz, xususan urg‘u ustida ishlash zamonaviy til

o‘qituvchilari uchun muhim vazifadir.

Ushbu maqolada aynan

o‘zbek tilida so‘zlashuvchi o‘rganuvchilarning ingliz

tilidagi urg‘uni o‘zlashtirishdagi muammolari

tahlil qilinadi. Shuningdek, bu

muammolarning

lingvistik sabablari, psixologik omillari

va eng muhimi, ularni

yengib o‘tish uchun

metodik yondashuvlar

ko‘rib chiqiladi. Ushbu tahlillar ingliz tili

o‘qituvchilari uchun dars rejalari va mashg‘ulotlarda samaradorlikni oshirishga xizmat

qiladi.

TADQIQOT METODOLOGIYASI.

Ingliz va o

‘

zbek tillaridagi urg

‘

u tizimi

farqlari.

Ingliz va o‘zbek tillari urg‘u (stress) tizimi jihatidan bir

-biridan tubdan farq

qiladi. Ushbu farqlar ESL (English as a

Second Language) o‘rganuvchilari, ayniqsa

o‘zbek tilida so‘zlashuvchilar uchun, fonetik muammolarni yuzaga keltiradi.

O‘zbek tilidagi urg‘u xususiyatlari

.

O‘zbek tili aglutinativ til bo‘lib, unda

grammatik ma’nolar ko‘pincha qo‘shimchalar orqali ifodalanadi. O‘zbek tilida urg‘u:

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ

ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №

-70

Часть–

8_

июня

–

2025

122

2181-3187

Odatda

oxirgi bo‘g‘inga tushadi

, Orfoepik

emas, balki

intonatsion vosita

sifatida ishlatiladi.

Semantik yuklama

kuchli emas

–

ya'ni urg‘uning o‘zgarishi

ma’noni kamdan

-

kam hollarda o‘zgartiradi

;

Masalan:

Kitoblarimizda

so‘zida urg‘u

-da

bo‘g‘iniga tushadi

Urg‘uni o‘zgartirish (

KI-tob-larimizda

) grammatik yoki semantik o‘zgarish

keltirmaydi

Ingliz tilidagi urg‘u xususiyatlari

.

Ingliz tilida urg‘u fonologik tizimning

ajralmas qismidir. Ingliz tili

stress-timed

til bo‘lib, bu shuni anglatadiki, urg‘uli

bo‘g‘inlar orasidagi vaqt teng bo‘lishga intiladi, bu esa talaffuz va eshitilishga katta

ta’sir ko‘rsatadi. Ingliz tilida urg‘u:

O‘zgarmaydigan qoidaga ega emas

So‘z turkumi

(part of speech) ga bog‘liq ravishda o‘zgaradi

Urg‘u noto‘g‘ri qo‘yilsa,

so‘zning ma’nosi butunlay o‘zgarishi

mumkin

Masalan:

CONtract

(noun)

–

to conTRACT

(verb)

REcord

(noun)

–

to reCORD

(verb)

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ

ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №

-70

Часть–

8_

июня

–

2025

123

2181-3187

Shuningdek, ingliz tilidagi ko‘plab so‘zlar lotin,

yunon, fransuz yoki germanik

ildizlarga ega bo‘lgani uchun ularning urg‘usi

etimologik jihatdan murakkab

.

O‘zbek o‘rganuvchilar orasida uchraydigan urg‘u xatolari

.

Quyida o‘zbek

tilida so‘zlashuvchi o‘quvchilar orasida keng tarqalgan urg‘uga oid xatolar va ularning

sabablarini ko‘rib chiqamiz:

.

O‘zbekcha urg‘u tizimi ingliz tiliga avtomatik ravishda

ko‘chiriladi. Buning natijasida o‘quvchi

.

Har bir so‘zda

oxirgi bo‘g‘inga urg‘u

qo‘yadi

Masalan:

comPUter

,

engiNEER

,

docuMENT

Bo‘g‘inlar orasida bir xil kuch bilan talaffuz qilish (monotonic stress)

.

Bu

holatda o‘quvchi barcha bo‘g‘inlarni teng kuch bilan talaffuz qiladi, bu esa talaffuzni

“tekis” va “g‘alati” qiladi.

Misol:

in-ter-na-tio-nal

so‘zining barcha bo‘g‘inlari bir xil

aytiladi

Gapdagi urg‘u muammolari (sentence stress)

.

O‘zbek tilida gap urg‘usi qat’iy

qoidalarga ega emas, ingliz tilida esa:

Mazmunli so‘zlar

(fe’llar, otlar, sifatlar) urg‘ulanadi

Yordamchi so‘zlar

(to, the, is, a, and) odatda

urg‘usiz

aytiladi

Xatolik:

I

am

a TEACHER

(noto‘g‘ri)

To‘g‘risi:

I am a

TEACHER

Rasmiy va norasmiy talaffuzdagi farqni tushunmaslik.

Ingliz tilida rasmiy

talaffuz (dictionary form) bilan og‘zaki talaffuz farqlanishi mumkin. Masalan:

comfortable

–

/ˈkʌ

mf.t

ə

.b

əl/ (leksik yozuvda to‘rt bo‘g‘in) lekin

talaffuzda uch

bo‘g‘inli /ˈkʌ

mf.t

ə

b

ə

l/

Bu farqlar o‘zbek o‘quvchilarini chalkashtiradi.

Urg‘uni o‘rgatish bo‘yicha samarali metodlar.

O‘quvchilarga urg‘uni

o‘rgatishda

integral, multimodal

yondashuv samaraliroq hisoblanadi. Quyida sinf

sharoitida qo‘llaniladigan ilg‘or usullar keltiriladi

.

Urg‘u faqat eshitish orqali emas,

balki

vizual va kinestetik

yo‘l bilan ham o‘rganiladi:

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ

ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №

-70

Часть–

8_

июня

–

2025

124

2181-3187

Stress belgilarini (ˈ) ishlatish

Rasm, rang, chizma orqali urg‘u ko‘rsatish

Qo‘lda urib aytish

(clapping technique)

Minimal juftliklar va kontrastiv mashqlar.

O‘quvchilarga urg‘u bilan

farqlanuvchi so‘zlarni taqqoslab o‘rgatish:

'import

vs.

im'port

'object

vs.

ob'ject

Ushbu juftliklarni tinglash, talaffuz qilish va yozish orqali farqni mustahkamlash.

Zamonaviy texnologiyalar yordamida urg‘uni interaktiv tarzda o‘rganish:

ELSA Speak

: talaffuzni aniqlik bilan tekshiradi

BBC Learning English

: stress va intonatsiya videolari

Forvo

: so‘zlarning ona tilida aytilgan namunasi

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ

ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №

-70

Часть–

8_

июня

–

2025

125

2181-3187

Ritmik

usullar va she’riy matnlar

.

Qo‘shiqlar, she’rlar, jingllar va klapan

usullari yordamida stressni eslab qolish osonlashadi:

Masalan:

I like to MOVE it, MOVE it

–

urg‘ular aniq

Tovush yozuvi (phonetic transcription) bilan ishlash

IPA (International Phonetic Alphabet) yordamida so‘zlarni transkripsiya qilish,

ularning urg‘usini ko‘rsatish:

e.g.

computer

–

/k

əmˈpjuːtə

/

Drama va rol o‘ynash (role

-play)

Tirik muloqotli vaziyatlarda o‘quvchilarni tabiiy urg‘u bilan gapirishga o‘rgatish:

Intervyu, telefon suhbatlari, savdo-sotiq vaziyatlari

XULOSA VA TAKLIFLAR

Ingliz tilidagi so‘z urg‘usi (word stress) ESL

(English as a Second Language) o‘rganuvchilari, ayniqsa o‘zbek tilida so‘zlashuvchilar

uchun jiddiy fonetik va fonologik muammolardan biridir. Ushbu maqolada o‘zbek va

ingliz tillari urg‘u tizimidagi asosiy farqlar, o‘rganuvchilar duch keladigan muammolar

va ularni yengib o‘tish uchun samarali metodik yondashuvlar chuqur tahlil qilindi.

O‘zbek tilida urg‘u odatda

barqaror va oxirgi bo‘g‘inga tushadigan

, semantik

yuklamasi past bo‘lgan vosita sifatida shakllangan. Bu esa o‘zbek tilida so‘zlashuvchi

o‘quvchilarning inglizcha so‘zlarda

o‘zgarmaydigan, oldindan aytib bo‘lmaydigan

va ma’no ajratuvchi urg‘u tizimi

ga moslashishini murakkablashtiradi.

Tilshunoslikda bu hodisa

tilaro transfer (cross-linguistic transfer)

deb ataladi va bu

til o‘rganishdagi eng keng tarqalgan xatoliklardan biri hisoblanadi.

Fonetik va

psixolingvistik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, noto‘g‘ri urg‘u:

So‘zning umumiy tan

olinishi (word recognition) darajasini pasaytiradi; Nutqning

eshitiluvchanligi

(intelligibility) va

tushunarliligi

ga (comprehensibility) salbiy ta’sir qiladi;

O‘rganuvchining o‘ziga ishonchini kamaytiradi, bu esa so‘zlashuv kompetensiyasining

pasayishiga olib keladi.

Biroq, bu muammoni yengish mumkin. Tajriba va ilmiy ishlanmalar shuni

ko‘rsatadiki,

urg‘u ustida maxsus ishlash

, ya’ni fonetik sezgirlikni oshirish, tinglab

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ

ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №

-70

Часть–

8_

июня

–

2025

126

2181-3187

tahlil qilish, minimal juftliklar bilan ishlash, ritmik mashqlar va texnologik vositalarni

qo‘llash orqali o‘quvchilar talaffuzni sezilarli darajada yaxshilashlari mumkin.

Ayniqsa:

Vizuallashtirish

(urg‘uni grafik yoki rang bilan belgilash),

Ko‘p modal usullar

(tinglash, ko‘rish, talaffuz, yozuv) birgalikda qo‘llanilganda,

O‘quvchilar urg‘uni faqat

yodlab emas, balki

tushunib

o‘zlashtira boshlaydi.

O‘qituvchining vazifasi shundaki, u urg‘uni o‘rgatishda

faol, interaktiv,

o‘quvchiga yo‘naltirilgan yondashuvlar

ni qo‘llashi, har bir o‘quvchining fonetik

kamchiliklariga individual yondashishi, va shuningdek, ularning

nutqiy jasoratini

(speech confidence) rivojlantirishi lozim.

Shu sababli, ingliz tilini o‘rgatishda urg‘u muammosini e’tiborsiz qoldirish

mumkin emas. U grammatikani o‘rgatish yoki so‘z boyligini oshirish kabi, mustahkam

til kompetensiyasining ajralmas qismi sifatida qaralishi kerak. Kelajakda til o‘rgatish

tizimlarida

urg‘uga asoslangan fonetik modullar

,

sun’iy intellekt asosida

ishlaydigan talaffuz trenerlari

, va

individual ta’lim yo‘nalishlari

yanada keng joriy

etilishi kutilmoqda.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:

1

Azar, B. (2007).

Understanding English Grammar

. Pearson Education.

2.

Biber, D., Conrad, S., & Leech, G. (2002).

Longman Grammar of Spoken

and Written English

. Longman.

3.

Collins, L. (2015).

English Articles: A Comprehensive Guide to Using "A,"

"An," and "The" in English

. Oxford University Press.

4.

Cook, V. (2003).

The English Language: A Linguistic Introduction

. Wiley-

Blackwell.

5.

Eastwood, J. (1994).

Oxford Guide to English Grammar

. Oxford University

Press.

6. Faxriddin B., N

o‘

monbek A. ABS SISTEMASI BILAN JIHOZLANGAN M1

TOIFALI

AVTOMOBILLARNING

TORMOZ

SAMARADORLIGINI

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ

ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №

-70

Часть–

8_

июня

–

2025

127

2181-3187

MATEMATIK NAZARIY TAHLILI //International journal of scientific researchers

(IJSR) INDEXING.

–

2024.

–

Т

. 4.

–

№.

1.

–

С

. 333-337.

7.Qurbonazarov S. et al. ANALYSIS OF THE FUNDAMENTALS OF

MATHEMATICAL MODELING OF WHEEL MOVEMENT ON THE ROAD

SURFACE OF CARS EQUIPPED WITH ABS //Multidisciplinary Journal of Science

and Technology.

–

2024.

–

Т

. 4.

–

№.

8.

–

С

. 45-50.

8.Xuzriddinovich B. F. et al. ABS BILAN JIHOZLANGAN AVTOMOBILNI

TORMOZ PAYTIDA O ‘ZO ‘ZIDAN VA MAJBURIY TEBRANISHLARINI

TORMOZ SAMARADORLIGIGA TA’SIRINI TAHLIL QILISH //ОБРАЗОВАНИЕ

НАУКА

И

ИННОВАЦИОННЫЕ

ИДЕИ

В

МИРЕ

.

–

2024.

–

Т

. 47.

–

№.

4.

–

С

. 81-

87.

9. Xusinovich T. J., R

o‘

zibayevich M. N. M1 TOIFALI AVTOMOBILLARNI

TURLI

MUHITLARDA

TORMOZLANISHINI

TAHLIL

QILISH

VA

PARAMETRLARINI O ‘RGANISH.

10. Karshiev F. U., Abduqahorov N. ABS BILAN JIHOZLA

НГАН

M1 TOIFALI

AVTOMOBILLAR TORMOZ TIZIMLARINING USTIVORLIGI //Academic

research in educational sciences.

–

2024.

–

Т

. 5.

–

№.

5.

–

С. 787

-791. 11

.Каршиев

Фахридин Умарович, Н.Абдуқаҳоров ИЗУЧЕНИЕ МИКРОСТРУКТУРЫ

СТАЛИ

В

МАТЕРИАЛОВЕДЕНИ//

https://www.iupr.ru/6-121-2024

https://www.iupr.ru/_files/ugd/b06fdc_15c4798c874a4ddab326a52bd3af34ea.pdf?ind

ex=true

12. Xusinovich T. J., R

o‘

zibayevich M. N. M1 TOIFALI AVTOMOBILLARNI

TURLI

MUHITLARDA

TORMOZLANISHINI

TAHLIL

QILISH

VA

PARAMETRLARINI O ‘RGANISH.

13. Farxadjonovna, Bekimbetova Elmira, and Abduqahorov N

o‘

monbek.

"STARTING ENGINES AT LOW TEMPERATURES." Multidisciplinary Journal of

Science and Technology 5.2 (2025): 83-87.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ

ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №

-70

Часть–

8_

июня

–

2025

128

2181-3187

14. Xusinovich, Turdialiyev Jonibek, and M

o‘

minov Nurali R

o‘

zibayevich. "M1

TOIFALI AVTOMOBILLARNI TURLI MUHITLARDA TORMOZLANISHINI

TAHLIL QILISH VA PARAMETRLARINI O ‘RGANISH."

15

. В. Я. Бочкарев. Новые технологии и средства измерений, методы

организации водоучета на оросительных системах. Новочеркасск, 2012,227 с

16

.В.А.Втюрин.Автоматизированные системы управления технологичес

-

кими процессами .Основы АСУТП. Санкт

-

Петербург 2006,154 с.

17

.Рачков М.Ю. Технические средства автоматизатсии.

-

Москва: МГИУ,

2006,-

347 с. 9.Vohidov А.Х. Abdullaeva D.A. Avtomatikanmg texnik vositalari.

T..TIMI, 2011.180 b.