ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
31
2181-3187
BOSHLANGʻICH TAʼLIMNING RIVOJLANISH BOSQICHLARI
Sultonova Durdona Husan qizi
Tayloq tumani, 60-umuntaʼlim maktabi boshlangʻich sinf oʻqituvchisi
Annotatsiya
:
Maqolada boshlangʻich sinflarda taʼlim jarayonining rivojlanish
bosqichlari va istiqbollari haqida fikr yuritilgan.
Kalit soʻzlar:
boshlangʻich bilim, taʼlim, didaktika,tarbiya,sharq pedagogikasi
KIRISH
Yurtimiz mustaqillikka erishgach, taʼlim va tarbiya tizmini tub isloh qilish
maqsadida bir qator asoslarni ishlab chiqdi."Taʼlim toʻgʻrisida"gi qonun, "Kadrlar
tayyorlash Milliy dasturi" ning yaratilishi va amaliyotga tatbiq etilishi xalq taʼlimi
sohasida buyuk burilishlar yasadi.Milliy pedagogikamizning tez suratlarda taraqqiy
etishi, taʼlim jarayonida,Al -Buxoriy,Abu Rayxon Beruniy, Alisher Navoiy, Zahiriddin
Muhammad Bobur, Abdulla Avloniy kabi donishmandu,adiblar merosidan
foydalanish imkonini yaratdi.Ular taʼlimdagi milliy xususiyatlarga alohida eʼtibor
berishgan.Mustaqillikka qadar ularning faoliyati yetarli darajada oʻrganilmagan.Bir
vaqtlar sharq pedagogikasi nihoyatda gullab yashnagan.Sharq daholari oʻzlarining
bebaho asarlariyu, ixtirolari bilan dunyo tarixida oʻchmas iz qoldirgan.
Olmon olimi Xerler "Sharq Yevropaning muallimidir",deganda anashu
jihatlarini nazarda tutgandir ehtimol. Buyuk allomalarimiz bola taʼlim tarbiyasiga
alohida eʼtibor berib ," Bola tarbiyasida ota-onalarni birinchi murabbiyi deb atab, ularni
goʻzal fazilatlar bilan farzandlariga ibrat boʻlishga daʼvat etganlar.Bugungi kun milliy
pedagogikasi millat ruhiyatidagi,nozik jihatlarni hisobga olgan va dunyo
tarbiyashunosligidagi eng soʻnggi yutuqlarga tayangan xolda taraqqiy
etmoqda.Zamonaviy oʻzbek pedagogikasida barkamol insonni tarbiyalash bosh
maqsad qilib qoʻyilgan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
32
2181-3187
Prezidentimiz Islom Karimovning "Barkamol avlod orzusi"va "Yuksak
maʼnaviyat yengilmas kuch"asarida yosh avlodni tarbiyalashda "Kelajak bugundan
boshlanadi.Hozir tarbiya masalasiga eʼtibor qilinmasa,kelajak boy beriladi.
Tarbiyadan hech narsani ayamaymiz.Ma'naviy va axloqiy poklanish,iymon insof ,
diyonat or nomus, mehr - oqibat va shu kabi chinakam insoniy fazilatlar oʻz oʻzidan
kelmaydi.Hammasining zamirida tarbiya yotadi ".degan fikrlarini takidlaydi.Taʼlim
tarbiya sohasidagi amalga oshirilayotgan islohatlar qisqa muddatli samaraga qaratilgan
ish emas, balki bir necha yuz yilga ta'tiydigan oʻzgarish boʻldi desak xato boʻlmaydi.Bu
birinchi prezidentimizning kelajak avlod haqida qaygʻurib,"Yurtimizning barcha
farzandlari - mening farzandlarim, ular bizlardan koʻra kuchli, bilimli,va albatta baxtli
boʻlishi shart" degan qaylusi zamirida donishmandlarcha siyosat yotganini koʻrsatadi.
Ma'lumki pedagogika jamiyatning rivojlanish qoidalariga tayangan holda taraqqiy etdi.
Bugunda bu jarayon avj pallasiga kirgan.
Modomiki zamon jadal surʼatlarda oʻzgaryapdimi,demak,pedagogika ham
oʻzgarishga hamohang rivojlanadi. Pedagogika tarbiya haqidagi fan boʻlib,unda tarbiya
mohiyati ochib beriladi.Qadimda inson tarbiyasiga oid fikrlar xalq maqollarida oʻz
aksini topgan.
Ularda rostgoʻylik ,ota onaga hurmat, ehtirom kabi fazilatlar tarannum etilgan
.".Alpomish","Toʻmaris"doston
va
ertaklarda,Vatanparvarlik,insonparvarlik
tuygʻulari ulugʻlanadi.Ta'lim tarbiya masalasi har doim mutafakkir,yozuvchi va
olimlarning xayolini band qilib kelgan Ular oʻzlarining barkamol inson tarbiyasi
haqidagi yorqin mulohazalari bilan pedagogika fanining rivojiga katta ulush
qoʻshganlar.Oʻn sakkizinchi asrga kelib,Oʻrta Osiyoda ham pedagogik fikrlar taraqqiy
eta boshladi. Oʻn toʻqqizinchi asr boshlarida, Mahmudxoʻja Behbudiy, Abdulla
Avloniy,Saidahmad Siddiqiy kabi ma'rifat jonkuyarlari yetishib chiqgan . Taʼlim
tarbiya masalasini yurt koʻzgusi deb bilgan jadidlarimiz yosh avlod tarbiyasiga alohida
eʼtibor berishgan Yurt kelajagini boshlangʻich taʼlimdan qurishni maqsad qilgan
jadidlarimiz,koʻplab yangi usul maktablarini tashkil etib, bu maktablar uchun oʻzlari
oʻquv darsliklar yozganlar.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
33
2181-3187
Tarbiya - pedagogikadagi asosiy tushunchalardan biri hisoblanadi."bu masala
yoshlarimizning odob axloqi,yurish turishi, bir soʻz bilan aytganda,dunyoqarashi bilan
bogʻliq".Bugun zamon shiddat bilan oʻzgaryapdi, bu. oʻzgarishlarni hammadan his
etadigan albatta yoshlar.Mayli yoshlar oʻz davrining talablari bilan uygʻun
boʻlsin.Lekin ayni paytda oʻzligini unutmasin. Biz kimmiz,qanday ulugʻ zotlarning
avlodimiz,degan da' vat ularning qalbida doimo aks sado berib,undab tursin.Bunga
nimani hisobidan erishamiz? Tarbiya tarbiya va faqat tarbiyaning hisobidan ", kabi
soʻzlari yosh avlod tarbiyasi hamisha muhim va dolzarb boʻlib kelishini
anglatadi.Pedagogika adabiyotlarda "Tarbiya"atamasi keng va tor maʼnolarda
qoʻllaniladi.
Keng maʼnoda, tarbiya inson shaxsini shakllantirishga,jamyat va
ijtimoiy,madaniy, maʼrifiy hayotida faol ishtirok etishni bildirsa, Tor maʼnoda tarbiya
sohasining jismoniy rivoji, dunyoqarashi, ma' naviy axloqiy qiyofasi va estetik didini
oʻstirishga yoʻnaltirilgan pedagogik faoliyatni anglatadi.Tarbiya har qanday jamiyat
va har qanday mamlakat hayotida hal qiluvchi ahamiyatga ega.Oʻzbebekiston
Respublikasi prezidentining tashabbusi bilan 2020 yil "Pedagogikka"fani ishlab
chiqildi.Bu borada Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 6 - iyuldagi 422- sonli " umumiy
oʻrta taʼlim muassasalarida " Tarbiya fanini amaliyotga joriy etish chora tadbirlari
toʻgʻrisida"gi qarori qabul qilindi.Tarbiya fani manbalari va ularni oʻrganish,boʻlajak
boshlangʻich sinf oʻqituvchilari uchun zarurat hisoblanadi. Avesto kitobida yosh
avlodni, ezgu niyat,ezgu fikrli va ezgu amalli shaxs sifatida voyaga yetkazish alohida
taʼkidlangan.Shu sababli mazkur tamoyillar hozirgi zamon tarbiya jarayonida ham
amalyotga tadbiq etilmoqda.Milliy gʻoyamizning ikkinchi tamoyili ezgulikdir.Qur'oni
Karimda va hadisi shariflarda yoshlarni , eʼtiqodli,yaxshilik yomonlikni farqlash ruhida
tarbiyalash taʼlimi berilgan
Buning natijasida sakkizinchi asrdan to hozirgi davrgacha pedagogika fanimizda
mazkur tamoyillar tarbiyaning asoslaridan boʻlib kelmoqda.Chex pedagogi Yan Amos
Komenskiy "Buyuk didaktikka"asarida yosh avlodni oʻqitish vositasida tarbiyalashni
asoslab bergan.Bunda oʻquv fanlarini oʻqitish jarayoni, shaxsning aqliy, axloqiy va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
34
2181-3187
estetik tuygʻularini shakllantirishga, shaxsni hayotga tayyorlashga asosiy eʼtiborni
qaratdi.
Boshlangʻich sinf oʻqituvchilari tarbiyasida metodlardan foydalanish muhim
hisoblanadi. Buning uchun quyidagilarga eʼtibor berish maqsadga muvofiq.
- boshlangʻich sinf oʻqituvchilari ning, jismoniy ,yosh, ruhiy holatlarini hisobga
olish -ta'lim jarayonida,tajribadan oʻtgan metodlardan foydalanish -Oddiylikdan
murakkablikka qarab rivojlangan metodlarni tanlash.
Etibor berilsa boshlangʻich sinf oʻqituvchilari tarbiyasida oddiy lekin , samara
beradigan metodlarga tayanish kerak.
Tarbiya fani Oʻzbekiston taʼlim tizimi uchun mutloqo yangi hodisa
hisoblanadi.Shu sababli bu fanni oʻqitishda xorij tajribalaridan foydalanish muhim
ahamiyatga ega.Bir nechta xorij davlatlarining tajribalarini koʻrib chiqamiz. Buyuk
Britaniya-tarbiya
jarayoni
psixologiya
qonuniyatlariga
asoslanadi.Tarbiyalanuvchiga olijanoblik koʻnikmasi shakillantirilishiga alohida
eʼtibor qaratildi.
Germaniya - asosiy eʼtiborni idial gʻoyalarga qaratadi.Germaniya fuqorolari
koʻp hollarda haqgoʻyligi bilan ajralib turadi.
Fransiya - tarbiya jarayonida shaxsning estetik didini oʻstirishga etibor
beriladi.Fransiyaning taʼlim tizimida vatanparvarlik gʻoyasi ustuvor hisoblanadi.
Italiya - Taʼlim tizimida, avlodlar bilan gʻururlanish ruhi ustuvor qoʻyiladi.
Haqiqatan ham mazkur mamlakatdan yetishib chiqqan, Suqrot, Aflotun ,
Arastu,Siteronning insoniyat talimiga qilgan hissasi kattadir.
Saudiya Arabistoni - tarbiya jarayonida shaxsning eʼtiqodli boʻlishga eʼtibor
qaratilgan.
Oʻrta Osiyo mutafakkirlaridan Abu Nasr Farobiy, Abu Ali Ibn Sinolar ham
tarbiyaga tasir etadigan omillarga ahamiyat berib kelganlar.Farobiy inson kamolatida
taʼlim tarbiyaning muhimligini taʼkidlab: "munosib inson boʻlish uchun odamda ikki
imkoniyat: taʼlim va tarbiya olish imkoniyati bor . Taʼlim olish orqali nazariy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
35
2181-3187
kamolotga erishiladi,tarbiya esa kishilar bilan muloqotda axloqiy qadir qimmatini va
amaliy faoliyatni yoritishga olib boradigan yoʻldir" deydi
Yurtimizda ta'lim tarbiya sifati jumladan boshlangʻich taʼlimda oʻqitish
samaradorligini oshirish va oʻquv uslubiy taʼminotini yuksaltirishga qaratilgan bir
qator islohotlar natijasida boshlangʻich sinflarda integrativ yondashuv asosida
tizimlashtirish, taʼlim texnologiyalarini qoʻllash taʼlim mazmunini ilmiy tashkil etishga
erishilmoqda.Hozirgi kunga kelib,fan texnika taraqqiyoti asrida taʼlim jarayonini ilgʻor
innovatsion gʻoyalar asosida tashkil etishga undaydi.Bugungi kunda boshlangʻich
taʼlimda koʻplab metod va usullar yaratilib, innovatsion va tarmoqli texnologiyalar
keng qoʻllanilmoqda. Bu esa taʼlim samaradorligini oshiribgina qolmay ,oʻqituvchi va
oʻquvchining koʻzlagan maqsadga ertaroq erishishga yoʻl ochadi.Ilm fan yutuqlarini
amaliyotga qoʻllash orqali mustaqil va mantiqiy fikrlaydigan har tomonlama barkamol
shaxsni tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb etadi.Bugungi
kunda
taʼlimda,"Aqliy hujm",
"Fikrlar hujumi", "Tarmoqlar",metodi,"Sinkvin","
Beshinchisi ortiqcha ", "Bahs munozara ", "Rolli oʻyin ", " Kichik guruhlarda ishlash
","Yumaloqlangan qor ", "Zigzag ", "Oxirgi soʻzni men aytay " kabi zamonaviy
texnologiyalar qoʻllanilmoqda. Taʼlim jarayonida interfaol metodlar va axborot
texnologiyalarini oʻquv jarayonida qoʻllashga boʻlgan qiziqish kundan kun oshib
bormoqda.Bunga sabab shu vaqtgacha anʼanaviy taʼlimda oʻquvchilar faqat tayyor
bilimlarni egallashga oʻrgangan.
Zamonaviy texnalogiyalardan foydalanish esa egallayotgan bilimlarini oʻzlari
qidirib topish mustaqil oʻrganish va fikrlash, tahlil qilish, yakuniy xulosalarni ham
oʻzlari keltirib chiqarishga oʻrgatadi.Bunday metodlardan yurtimizning chekka
qishloq,tumanlarida ham keng qoʻllanilsa maqsadga muvofiqdir.Dars jarayonida eng
avvalo oʻqituvchidan yuksak bilim talab etiladi.Jumlasi ravon, taʼsirchan, va chiroyli
boʻlsa, oʻquvchilarning darsga diqqati oshardi, mavzuni tushunish darajasi ortadi.
Bugungi zamon oʻqituchisidan ilgʻor pedagogik mahorat va yangi texnologiyalarni
bilishni talab etadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
36
2181-3187
Oʻqituvchining koʻp qirrali va murakkab faoliyati zamirida yosh avlodni, odobli,
axloqli qilib tarbiyalah, ularni bilimlar bilan qurollantirish kabi muhim vazifalar
yotadi.Bularni amalga oshirishda esa oʻqituvchining faoliyatiga bogʻliq:bolalarni
oʻqitish,sinf va sinfdan tashqari tarbiyaviy ishlarni tashkil eta olish va ota onalar
oʻrtasida pedogagik targʻibot ishlarini olib borish, bularning barchasiga oʻqituchidan
chuqur bilimga ega bolishni talab etadi. Oʻzbekiston respublikasi oliy Taʼlim
Konsepsiyasida oʻqituchi mutaxassisining faoliyati quyidagicha belgilanadi.
XULOSA
"Mutaxasis malakasi chuqur, umumiy bilim, keng dunyoqarash,va kasb
tayyorgarligi,kampyuter savodxonligi,oʻz bilimini tezlik bilan yangilash va toʻldira
olish qobiliyati singari omillardan tashkil topadi.Shular qatorida uning intizomi,
masʼuliyat,ziyolilik,oʻz ishiga,Vatan taraqqiyoti yoʻlida ezgulik va adolatlilik va
sadoqat tuygʻularini ham tarbiyalash zarur.Bu vazifa ayniqsa boshlangʻich sinf
oʻqituvchisida ayniqsa mujassamlashgan boʻlishi lozim.Zero,maktabga ilk bor qadam
qoʻygan bola, dunyoning, hayotning,qonun qoidalarini,sir asrorlarini oʻqituvchidan
oʻrganadi.Oʻqituvchi kasbiga xos boʻlgan muhim talablaridan biri - bolalarni sevish,
ularni hayoti bilan qiziqish,har bir shaxsni hurmat qilishdan iboratdir. Buning
natijasida sakkizinchi asrdan to hozirgi davrgacha pedagogika fanimizda mazkur
tamoyillar tarbiyaning asoslaridan boʻlib kelmoqda.Chex pedagogi Yan Amos
Komenskiy "Buyuk didaktika"asarida yosh avlodni oʻqitish vositasida tarbiyalashni
asoslab bergan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
Ziyokor ilmiy uslubiy ijtimoiy adabiy badiiy jurnal 2013 47 bet Muallim
qalb meʼmori 2001 270-271 bet
2.
Doʻstmuxammedova.
Shu.A.Nishonova.Z.T.
Jalilova.S.X.
Karimova.Sh.K.
Alimbayeva.Sh.T. Yosh va pedagogik psixologiya- T TDPU, 2004
3.
Mirziyoyev.Shu.M Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini taʼminlash
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi Toshkent Oʻzbekiston 2017 yil 48-bet
4.
Internet materiallari
