ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
374
2181-3187
LOGISTIKA YO‘NALISHIDAGI TALABALAR UCHUN KUNDALIK
HAYOT KONTEKSTLARI ORQALI MATEMATIK BILIMLARINI
RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK-DIDAKTIK SHART-
SHAROITLARI.
Komolova Gulhayo Shukirillo qizi
Andijon mashinasozlik instituti tayanch doktoranti.
email:gulhayokomolova199@mail.ru,
Annotatsiya
: Ushbu maqolada logistika yo‘nalishidagi talabalar uchun
matematik bilimlarni kundalik hayot kontekstlari asosida rivojlantirishning pedagogik-
didaktik shart-sharoitlari tahlil qilinadi.
Kalit
so‘zlar:
matematik
bilimlar,pedagogik
shart-sharoitlar,logistika
ta’limi,kundalik hayot kontekstlari,talaba,amaliy o‘qitish,mustaqil fikrlash.
Kirish
Logistika – tovarlarni saqlash, tashish, taqsimlash va boshqarish jarayonlarini o‘z
ichiga olgan ko‘p qirrali soha bo‘lib, unda matematik bilimlar alohida ahamiyatga ega.
Logistika jarayonlarini samarali tashkil etish uchun talabalarning matematik
bilimlarini kundalik hayotdagi va sohadagi real vaziyatlarga asoslab o‘rgatish
pedagogik jarayonning sifatini oshiradi. Zamonaviy logistika tizimlarida samarali
boshqaruv matematik bilimlar asosida quriladi. Talabalar uchun kundalik hayotiy va
texnik kontekstlarda matematik bilimlarni mustahkamlash va ularni real masalalarda
qo‘llash pedagogik jarayonning sifatini oshiradi hamda kasbiy faoliyatga tayyorlaydi.
Ushbu maqolada logistika yo‘nalishidagi talabalarga matematik bilimlarni amaliy
kontekstlarda o‘rgatishning aniq pedagogik-didaktik shart-sharoitlari, formulalar va
hisob-kitoblar misolida ko‘rib chiqiladi.
Nazariy asoslar
Matematik bilimlarni rivojlantirish jarayonida pedagogik-didaktik shart-
sharoitlar muhim ahamiyatga ega. Bu shart-sharoitlar talabaning o‘quv faolligini
oshirish, mustaqil fikrlashni rivojlantirish va amaliy ko‘nikmalarni shakllantirishga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
375
2181-3187
qaratilgan bo‘lishi kerak. Logistika yo‘nalishida esa bu jarayon real transport,
omborxona va taqsimlash masalalari asosida olib boriladi.
Matematik
mavzu
Logistika
konteksti
Tavsiya etiladigan topshiriq
yoki faoliyat
Algebra
va
tenglamalar
Narx
va
xarajatlar tahlili
Yuk tashish qiymatini turli
yo‘nalishlar bo‘yicha solishtirish
Funktsiyalar
Ombor
maydonidan
samarali foydalanish
Biror parametr (masalan, yuk
miqdori) o‘zgarishi natijasida boshqa
parametr (masalan, xarajat) qanday
o‘zgarishini grafikda tahlil qilish
Statistik tahlil
Mijozlar
ehtiyojlarini
bashorat qilish
Sotuv statistikalariga asoslangan
prognozlar yaratish
Geometriya
va
o‘lchov
Yuk hajmi va
joylashuvi
Yuk
mashinasiga
maksimal
yukni
qanday
joylashtirish
mumkinligini tahlil qilish
Optimallashtirish
Yetkazib berish
yo‘nalishlari
Eng qisqa va arzon yo‘lni topish
(Dijkstra algoritmi asosida)
Didaktik yondashuv: Kontekstual o‘qitish
Kontekstual o‘qitish – bu nazariy bilimlar o‘rniga real hayotga yaqin, amaliy
masalalarni yechish orqali o‘rganishni nazarda tutadi.
Modellashgan dars ssenariysi (namuna):
•
Mavzu:
Lineer tenglamalar orqali yuk tashish xarajatlarini hisoblash
•
Kontekst:
3 ta yetkazib beruvchi korxona va 2 ta qabul qiluvchi nuqta
mavjud. Yuk tashish xarajatlari xar bir yo‘nalish bo‘yicha berilgan.
•
Topshiriq:
Har bir yo‘nalish uchun xarajatlarni minimallashtirish sharti
asosida yuk taqsimotini aniqlang.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
376
2181-3187
•
O‘rgatilayotgan kompetensiya:
Matematik modellashtirish, tenglamalar
tuzish, qaror qabul qilish
Baholash:
Formatlar:
•
Amaliy testlar (real holatlarga asoslangan)
•
Prezentatsiyalar (biror logistika muammosini hal qilish)
•
Jamoaviy loyiha ishlari (masalan, yetkazib berish zanjiri modeli yaratish)
Tavsiya etiladigan metodlar:
•
PBL (Project-Based Learning) – loyihaga asoslangan o‘qitish
•
Kichik guruhlarda muammoli vaziyatlarni tahlil qilish
•
Raqamli simulyatsiyalar va logistika dasturlari bilan ishlash (masalan,
Excel, AnyLogistix, GAMS)
Kundalik hayot va logistika sohasidan misollar bilan matematik bilimlarni
rivojlantirish
Misol 1: Masofani va vaqtni hisoblash (arifmetik va o‘lchov birliklari)
Kontekst:
Talaba transport vositalari orasidagi masofani va yetkazib berish
vaqtini hisoblaydi.
Matematik
bilim:
Masofa,
vaqt
va
tezlik o‘rtasidagi bog‘liqlik.
Pedagogik shart-sharoit:
Talabalarga kundalik hayotda foydalaniladigan transport
marshrutlarini tahlil qilish, masofa va vaqtni hisoblash topshiriladi. Masalan, “A
shahridan B shahriga 150 km masofani 60 km/soat tezlik bilan qancha vaqtda bosib
o‘tish mumkin?” kabi masalalar yechiladi.
Misol 2: Tovarlarni omborda joylashtirish va hajmni hisoblash (geometriya
va o‘lchovlar)
Kontekst:
Talaba omborda turli o‘lchamdagi qutilarni joylashtirish uchun
maksimal samarali tartibni aniqlashi kerak.
Matematik
bilim:
To‘g‘ri
to‘rtburchakli
parallelepiped
hajmi:
Pedagogik shart-sharoit:
O‘quv mashg‘ulotlarida talabalar ombor o‘lchamlari va
tovar qutilari hajmini hisoblab, eng qulay joylashtirish usullarini matematik model
orqali aniqlaydilar.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
377
2181-3187
Misol 3: Ehtiyot qismlar va inventarizatsiya bo‘yicha statistik hisob-kitoblar
(statistika va ehtimollik)
Kontekst:
Omborda ehtiyot qismlar zaxirasining yetarliligini baholash uchun
statistik tahlil qilish zarur.
Matematik bilim:
O‘rta qiymat, dispersiya, ehtimollik taqsimoti.
Pedagogik shart-sharoit:
Talabalar ombor ma’lumotlaridan foydalanib, ehtiyot
qismlar zaxirasining yetarliligini aniqlash, ehtimoliy yo‘qotishlarni tahlil qilish va
optimal zaxira hajmini belgilash topshirig‘ini bajaradilar.
Misol 4: Tashish xarajatlarini optimallashtirish (chiziqli dasturlash)
Kontekst:
Talaba yuk tashish xarajatlarini kamaytirish uchun transport
marshrutlarini optimallashtirishi kerak.
Matematik bilim:
Chiziqli dasturlash, maqsad funktsiyasini optimallashtirish.
Pedagogik shart-sharoit:
Talabalar o‘zaro bog‘langan shartlar va cheklovlar
ostida eng arzon va samarali marshrutni aniqlaydigan matematik model tuzadilar.
Masalan, yuklarni 3 ta shahar orasida yetkazib berish xarajatlarini kamaytirish.
Misol 5: Tovarlarni yetkazib berish jadvalini tuzish va vaqtni boshqarish
(vaqtni boshqarish, matematik modellashtirish)
Kontekst:
Talaba etkazib berish jarayonining vaqtini optimal boshqarishi lozim.
Matematik bilim:
Vaqtni taqsimlash, jadval tuzish, vaqt oralig‘idagi
bog‘lanishlarni tahlil qilish.
Pedagogik shart-sharoit:
Talabalar bir nechta buyurtmalar uchun yetkazib
berish vaqtini hisoblab, reja tuzadilar. Bu jarayonda ular matematik jadval va
grafiklardan foydalanadilar.
Pedagogik-didaktik shart-sharoitlar bo‘yicha tavsiyalar
•
Kundalik va real masalalar bilan o‘quv jarayonini boyitish:
Talabalarga logistika jarayonlarining real masalalarini taqdim etish orqali
matematik bilimlarni amaliyotga yaqinlashtirish.
•
Faol o‘qitish metodlarini joriy etish:
Loyihalar, muammoli vaziyatlar
va guruh ishlari yordamida talabalarning mustaqil fikrlashini rag‘batlantirish.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
378
2181-3187
•
Texnologiyalardan foydalanish:
Kompyuter dasturlari va simulyatsiya
vositalari yordamida logistika tizimlarini modellashtirish va matematik
yechimlarni sinovdan o‘tkazish.
•
Baholash tizimini amaliy ko‘nikmalar asosida shakllantirish:
Nazariy
bilimlar bilan bir qatorda talabalar yechgan logistika masalalarining natijalarini
baholash.
Xulosa
Logistika yo‘nalishidagi talabalarni matematik bilimlarga o‘rgatishda kundalik
hayot va sohadagi real kontekstlardan foydalanish ta'lim samaradorligini oshiradi,
talabalarni amaliy faoliyatga tayyorlaydi. Bu esa kelajakda ularning kasbiy
muvaffaqiyatini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Logistika yo‘nalishidagi
talabalar uchun matematik bilimlarni kundalik hayot va texnik vaziyatlarda amaliy
qo‘llash muhim pedagogik-didaktik shart-sharoitlardan biridir. Yuqorida keltirilgan
aniq hisob-kitoblar va formulalar yordamida talabalar murakkab logistika jarayonlarini
tushunish, tahlil qilish va boshqarish ko‘nikmalarini rivojlantiradilar. Bu esa ularning
kasbiy malakasini oshirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
“THE ROLE OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
TEACHING MATHEMATICS IN THE SYSTEM OF HIGHER TECHNICAL
EDUCATION” nomli maqola “PEDAGOGIK VA PSIXOLOGIK
TADQIQOTLAR” jurnalida chop etildi. VOLUME I, ISSUE 9, ISSN:2181-
4066,
https://doi.org/10.5281/zenodo.8356123
2.
“
Применение теории дифференциальных уравнений к
изучению некоторых колебаний” nomli maqola “Aniq va tabiiy fanlarni
o‘qitishda zamonaviy yondashuv:muammo va yechimlar” xalqaro ilmiy-amaliy
konferensiya. Toshkent, 2023y.
3.
“Funksiya hosilasini texnik ta’limdagi geometriya va mexanika
masalalariga tatbiqi” nomli maqola “JOURNAL OF NEW CENTURY
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
379
2181-3187
INNOVATIONS” OAK bazasidagi ilmiy jurnalida chop etildi. 2024-yil, 2-son,
1-to‘plam. may. https://www.newjournal.org/index.php/new/article/view/392.
4.
“Ehtimollar nazariyasining xizmat ko‘rsatuvchi majmuaning
bandligiga tadbiqi” nomli maqola “SCIENCE SHINE”international scientific
journalida chop etildi. ISSN:3030-377X,2024 y
5.
“Musbat sonli qatorlarning yaqinlashish alomatlari”mavzusini
o‘rganishda innovatsion pedagogik yondashuv” nomli maqola “Modern
education and development” ilmiy jurnalida chop etildi. ISSN:3060-4567 Vol.
9 No. 2 (2024): https://modernedu-dv.com/index.php/dv/article/view/379,2024-
yil, sentabr.
6.
“ Stages Of Drawing Up A Mathematical Model Of The Economic
Issue” nomli maqola “Pedagogical Cluster- Journal of Pedagogical
Developments”xalqaro jurnalida chop etildi. PCJPD: Volume 2,Issue 9,
September 2024, online: ISSN 2956-896X.
7.
“ Stages Of Drawing Up A Mathematical Model Of The Economic
Issue” nomli maqola “Pedagogical Cluster- Journal of Pedagogical
Developments”xalqaro jurnalida chop etildi. PCJPD: Volume 2,Issue 9,
September 2024, online: ISSN 2956-896X.
