ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
299
2181-
3187
BALIQCHILIK XO’JALIKLARIDA XLORELLA ETISHTIRISH VA
UNDAN FOYDALANISH IMKONIYATLARI
Yozyovon tuman 2-son Palitexnikumi b
iologiya fani o'qituvchisi
Xolbekova Shoira Xasanboy qizi.
Annotatsiya: Xlorella ko’paytirish orqali tovar baliqlarini etishtirishningiqtisodiy
ko'rsatkichlarini sezilarli darajada oshirish va baliq mahsulotlari sifatiniyaxshilash,
baliqlarning kasallanishini kamaytirish, baliqchilik hovuzlaridagi tabiiyekologik
muhitini yahshilash imkoniyati beradi.
Kalit so’zlar: Baliqchlik xo’jaliklari, baliqchilik, suvo’tlar, xlorella, ozuqa,
suspenziya.
Mikroskopik suvo’tlar o’simliklar dunyosiga xos xususiyatga ega bo’lib, turli
yo’nalishdagi biologik ilmiy tadqiqotlar olib borishda qulay ob’ekt hisoblanadi.
Ularning hujayra o’lchovi kichikligi, o’sish va ko’payish muddatlarining juda
qisqaligi, hamda har xil texnologik o’stirish sharoitlariga moslashtirish mumkinligi
bilan ko’pchilik olimlarni o’ziga jalb etib kelmoqda[1b.136;2b.81].
Olimlarning aniqlashicha Yer yuzida suvo’tlarining 40 mingdan ortiq turlari
mavjud. Shulardan ba’zi bir tur va shtammlari suv havzalaridan ajratib olinib, sun’iy
sharoitda o’stirilib, amaliyotga joriy etilmoqda[3b.95]. Keyingi yillarda dunyo
miqyosida mikroskopik suvo’tlari ayrim turlarining bio-ekologik, fiziologik
xususiyatlari, biokimyoviy tarkiblari o’rganilib, ulardan foydalanish borasida qator
ilmiy tadqiqot ishlari olib borildi[4b.133].
Suvo’tlarining tarkibidagi oqsil 40-50% ni tashkil etib, tarkibi bo’yicha hayvon
oqsiliga yaqin turadi. Undan tashqari tarkibida 5-12% lipid, 20-35% uglevod borligi,
vitamin V12 miqdorining qoramol go’shti tarkibidagi shu vitamin miqdoriga yaqinligi
aniqlangan[5b.47]. Shu nuqtai nazardan ham ularni inson, chorva, parranda va baliq
ozuqalarining sifatini oshirish maqsadida qo’shib berish tavsiya etiladi. Shunga ko’ra,
suvo’tlaridan xalq xo’jaligining 50 dan ortiq yo’nalishlarida, jumladan qishloq
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
300
2181-
3187
xo’jaligi, oziq-ovqat, meditsina, parfyumeriya, geologiya, energetika va boshqa qator
sohalarda foydalanilmoqda[6b.24].
Suvo’tlarini o’stirishning ikkita metodi bo’lib, birinchisi bo’yicha turli yopiq
uskunalarda sun’iy yorug’likda o’stiriladi[7b.59]. Ikkinchi metodga asosan har xil
hajmli va turli tipdagi ochiq qurilmalarda (fotoreaktorlarda) quyosh nuridan foydalanib
o’stiriladi[5b.47;8b.35-38].
Birinchi metoddan xozirgacha laboratoriya sharoitidagi izlanishlarda foydalanib
kelinayotgan bo’lsa, ochiq metodda o’stirilayotgan suvo’tlaridan amalda qator
yo’nalishlarda foydalanilmoqda. Suvo’tlarini ochiq metod bo’yicha o’stirish ayniqsa
O’zbekiston sharoitida tannarxi nisbatan ancha arzon suvo’tlari biomassasi
yetishtirishga imkon beradi. Shu boisdan ham suvo’tlarining biologiyasi, ekologiyasi,
fiziologiyasi va biokimyosini o’rganish borasida qator ilmiy izlanishlar olib borildi.
Tabiatdan suvo’tlarining ayrim turlari algologik toza holda ajratib olinib, har xil ozuqa
muhitlariga moslash yo’li bilan ulardan selektsiya yo’li bilan yuqori hosil beradigan
shtammlari ham ajratib olingan. Keyingi yillarda bir xo’jayrali suvo’tlarini o’rganishga
ham katta e’tibor berilmoqda. Ulardan tabiatdagi har xil darajada organik moddalar
bilan ifloslangan suvlarning ifloslik darajasini aniqlashda biologik indikator sifatida
foydalaniladi. Ularni ilmiy jixatdan o’rganishning asosiy sababi, hujayralarining
fiziologik, genetik, tsitologik hamda umumbiologik masalalarni yechishda qulay
ob’ekt bo’lishligidadir.
Hozirgi vaqtda Chlorella bo’limi kiruvchi 1000 dan ortiq turlar ma’lum bo’lib,
shulardan 160 turi Chlorella turkumiga kiradi. O’zbekistonda 64 tur va turaro taksonlar
uchraydi. Bu turkumiga kiruvchi bir qancha turlari laboratoriya sharoitida o’stirish
usullari o’rganilib kelinmoqda. Chlorella turkumiga oid o’rganilmagan tur va
shtammlarni tabiatdan ajratib olib, ularning bio-ekologik xususiyatlarini o’rganish va
jadal o’stirish biotexnologiyasini ishlab chiqish, hozirgi vaqtdagi algobiotexnologiya
yo’nalishining dolzarb muommalaridan biri hisoblanadi. Qishloq xo'jaligi tarmog'i
bolgan Respublikamiz baliqchlik xo’jaliklaridani muvaffaqiyatli rivojlantirishida,
baliq va baliq maxsulotlarini etishtirishdagi xarajatlarning 40-45% ozuqa yemga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
301
2181-
3187
tushadi va bu muvozanatli ozuqa va optimal ozuqa ta'minotisiz amalga oshirib
bo'lmaydi. Keyingi o'n yil ichida tabiiy va suniy ozuqalarga qo'shimchalari bilan bir
qatorda baliqchilik xo’jaliklari ozuqa ratsioni mikro va makro elementlar bilan
to'ldiriladi. Bularga yashil mikroskopik suv o'tlari vakili xlorella kiradi. Bugungi kunda
baliqchilik xo’jaliklarida omuxta yem ishlab chiqarish taqazo qiladi va ilmiy-tadqiqot
instituti aralash yemga xlorella suspenziyasini kiritishni muvaffaqiyatli sinovdan
o‘tkazilmoqda.Shu bilan birga, xlorella suspenziyasining eng katta qiymati
ishlatiladigan shtammlarning biologik faolligidadir, bu yosh baliqlarning qo'shimcha
kilogramm ortishi, tovar baliqlarning xavfsizligi, reproduktiv xususiyatlarning
yaxshilanishi,immunitetning oshishi, shuningdek, keyingi ta'sirlarda namoyon bo'lib
uning ta'sirining hayvon tanasiga ta'siri uzoq vaqt davomida saqlanib qoladi. Chlorella
suspenziyasi har bir tur va yosh guruhi uchun belgilangan ma'lum vaqt davomida
baliqlarni etishtirish davrida qo'llaniladi. Baliqchilikda xlorelladan foydalanishda
ozuqaning to'liq hazm bo'lishiga va shunga mos ravishda qo'shimcha kilogramm
olishga, baliq mahsuldorligini oshirishga yordam beradi.
Bugungu kunda baliqchilik xo’jaliklarida Chlorella vulgaris ommaviy etishtirish
uchun ishlatiladigan ko'plab suv o'tlari turlaridan, chlorella turi vakillari dominant
o'rinni egallaydi. Baliqchilik xo’jaliklarida va tabiatda Chlorela urug’i vakillari keng
tarqalgan. Ular tuproq yuzasida, suv havzalarida va hatto daraxtlarning qobig'ida ham
uchraydi. Biroq, chlorela urug’idi har biri alohida tur, nav yoki shtamm sanoatda
etishtirish talablariga javob bera olmaydi. Chlorella vulgarisning ilgari ishlatilgan
turlar o'sish sharoitlari, ozuqaviy muhit, karbonat angidrid va mexanik aralashtirish
nuqtai nazaridan juda talabchan edi, bu esa ulardan samarali foydalanishga sezilarli
darajada to'sqinlik qildi.
Bugungi kunda ozuqa ahamiyatiga ega bo’lgan Chlorella vulgaris turlarining
tabiiy suv havzalarida uni ilgari ma'lum bo'lgan barcha narsalardan ajratib turadigan
ma'lum foydali xususiyatlar to'plamiga ega bo'lgan shtamm ajratib olish va foydalanish
kerak bo’ladi. Chlorella vulgaris shtammlarini ishlatish uchun ularning xususiyatlarini
hisobga olgan holda, suspenziyani aralashtirish va doimiy karbonat angidrid ta'minoti
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
302
2181-
3187
uchun uskunalarsiz oddiy o'rnatishlar ishlab chiqilgan. Xlorella o'sayotganda nasil
berishiga qat'iy rioya qilish istisno qilindi. Bunday ko’paytirishning yuqori
mahsuldorligi ularni to'g'ridan-to'g'ri baliqchilik xo’jaliklarida xlorella suspenziyasini
markazlashtirilgan holda etkazib berish imkoniyati bilan taminlash imkonini berdi.
Xlorella yetishtirish uchun uch turdagi qurilmalar ishlab chiqilgan. Xuddi shu ish
printsipi bilan ular ishlab chiqarilgan suspenziya miqdorida farqlanadi. Kuniga
10,20,30 litr xlorella suspenziyasini ko’paytirish yo’llarini ishlab chiqarish uchun xar
xil
shakildagi
akvariumdan
foydalanish
imkonini
beradi.
Akvariumlar
ko’paytirilayotgan xlorella uchun qo’shimcha yorug’lik sifatida Akva yoki Dusel
lampalar foydalaniladi.
Kuniga 60 litr xlorella suspenziyasini etishtirish uchun yanada samaraliroq
o'rnatish akvarumlarga o'rnatilgan idishni o'z ichiga oladi, uning ichiga labirintlar
sun'iy yoritish lampalari tushiriladi. Shu bilan birga bugungi kunda baliqchilik
xo’jaliklarida labrint xovuzlardan foydalaniladi. Yaratilgan suniy xovuzlarda 5.000 -
20.000 litir baliq ko’llariga xlorella o’tkazish mumkun.
Labaratoriya sharoitida doimiy ravishda lampalar o'rnatilgan silindrsimon shisha
(akvarium) quvurlar konteynerlarga vertikal ravishda o'rnatiladi. Idish shisha quvurlar
ostida o'rnatilgan ventilyatorlar bilan jihozlangan bo'lib, suspenziya harorati xlorella
etishtirish uchun optimal haroratdan oshib ketganda havo etkazib berilishi mumkin.
Idishning ichida ventilyatorlarga ulangan termostatga ulangan suspenziya harorati
sensori joylashgan. Ushbu o'rnatishning mahsuldorligi kuniga 100-150 litr xlorella
suspenziyasi bo'lib, kerakli suspenziya miqdoriga qarab o'rnatish sonini ko'paytirish
imkoniyatiga ega.
Ushbu qurilmalarda ishlab chiqarilgan suspenziyaning zichligi ishlab chiqarish
sharoitida ishlatilganda ozuqa yoki algolizantlarga qo'yiladigan talablarga javob
beradi.
Baliqchilikda xlorelladan uzoq muddatli foydalanish baliqchilik xo‘jaliklarida
qo‘shimcha vazn ortishi va xavfsizligining o‘rtacha uzoq muddatli ko‘rsatkichlarini
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
303
2181-
3187
aniqlash imkonini berdi. Baliqchilik fermalarining uzoq muddatli ma'lumotlariga ko'ra,
ko'rsatilgan shtammlarning xlorella suspenziyasi bilan oziqlanganda baliqlarining
mahsuldorligini
oshirish
va
ularning
reproduktiv
sifatini
yaxshilash
keltirilga.Baliqchilik ho’jaliklarida tabiiy ozuqa bilan ta'minlash orqali baliq
mahsuldorligini, suvni keslorod bilan taminlash, baliqlar immuniteti oshiradi
vamineral o’g’itlarni tejash imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Музафаров А.М. Культивирование и применение микроводорослей / А.М.
Музафаров, Т.Т. Таубаев. – Ташкент: Фан УзССР, 1984. – 136 с.
2. Арутюнян Н.П. Культивирование одноклеточных зеленых водорослей /
Н.П. Арутюнян // Ереван: Изд-во АН Армянской ССР, 1966. – 81 с.
3. Сальникова М.Я. Хлорелла – новый вид корма / М.Я. Сальникова. – М.: Колос,
1977. – 95 с.
4. Пугачева О.В. Профилактика заболеваний репродуктивных органов у коров и
повышение жизнеспособности новорожденных телят при использовании
суспензии хлореллы. Диссepтaция. Волгоград– 2018. 133 c.
5. Богданов Н.И. Суспензия Хлореллы в рационе сельскохозяйственных
животных. Волгоград 2007. 47 с.
