ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
76
2181-
3187
ÒSMIR YOSHDAGI BOLALAR EMOCIONAL INTELLEKTINI
RIVOJLANTIRISHNING AHAMIYATI
ВАЖНОСТЬ РАЗВИТИЯ ЭМОЦИОНАЛЬНОГО ИНТЕЛЛЕКТА У
ПОДРОСТКОВ
THE IMPORTANCE OF DEVELOPING EMOTIONAL
INTELLIGENCE IN ADOLESCENTS
Sagindikova Nargiza Jubatkanovna
Qoraqalpoq Davlat Universiteti
“Pedagogika va psixologiya” kafedrasi
DsC, professor v.v.b.
+998913845112
Esemuratova Gulbanu Sultanbek qizi
Qoraqalpoq Davlat Universiteti
70310301-Psixologiya yoʻnalishi magistranti
+998934861835
Annotaciya:
Ushbu maqolada emocional intellekt haqida tushunchalar va òsmir
yoshdagi bolalarda emocional intellekt koeficentini rivojlantirishning ahamiyati haqida
sòz yuritilgan.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются понятия эмоционального
интеллекта и важность развития коэффициента эмоционального интеллекта у
подростков.
Abstract:
This article discusses the concepts of emocional intelligence and the
importance of developing emocional intelligence quotient in adolescents.
Kalit so`zlar
: intellekt, emocional intellekt, qobiliyat, muloqat, òsmir, shaxs, test,
ruhiy salomatlik, muvaffaqqiyat, soģlom munosabat, ijtimoiy-emocional tàlim.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
77
2181-
3187
Ключевые слова:
интеллект, эмоциональный интеллект, способности,
общение, подросток, личность, тест, психическое здоровье, успешность,
здоровый настрой, социально-эмоциональное воспитание.
Key words:
intelligence, emocional intelligence, ability, communication,
adolescent, personality, test, mental health, success, healthy attitude, social-emotional
education.
Emocional intellekt bu insonlar òrtasida yaxshi muloqot va munosabatni paydo
qiluvchi alohida “ijtimoiy sovģa” bòlib, bu nafaqat insonlar bilan yacshi munosabat,
balki ularni tushinish bilimining ham terangligidan darak beradi.
Emocional intellekt – bu insonlarning xulq-atvorini toģri tushuna olish qobiliyati.
Bu qobiliyat shaxslar aro yaxshi ta’sir qoldira olish va muvaffaqquyatga moslashish
uchun alohida ahamiyat kasb etadi. “Emocional intellekt” terminini psixologiyaga
1920-yili E.Torndayk tarafidan “Shaxslar aro munosabatlarni gipoteza qila olish"ni
bildirish uchun fanga olib kelingan. Bu koncepciyani tushuntirib berishda juda kòp
psixolog olimlar òz hissasini qòshishgan. 1937-yilda G.Allport emocional intellektni
odamlar haqida tez, deyarli avtomat fikrlar paydo qilish, insonning eng ehtimoliy
reakciyalarini gipoteza qila olish qobiliyati bilan boģlaydi.
1
Emocional intellektni òlchach imkoniyati J.Guilfird tarafidan yaratilgan intellekt
tuzilishini umumiy modelidan kelib chiqqan. J.Guilford va uning hamkasblari yigurma
yildan ortiq vaqt davomida Janubiy Kaliforniya universitetida umumiy qobiliyatlarni
òlchach uchun test dasturini tuzish maqsatida olib borilgan faktorli-analiz
eksperimentini yakunlaydi. Bu model axbarotni qayta ishlash processini tushuntirib
beruvchi 3ta mustaqil òzgaruvchiga klassifikaciyalana oladigan 120 ta aqiliy faktorni
kòrsatishga imkon yaratadi. Bu mustaqil òzgaruvchilar quyidagulardan iborat:
1.
Berilgan axbarotning mazmuni;
2.
Axbarotni qayta ishlash operaciyalari (aqiliy harakatlar);
3.
Axbarotni qayta ishlash natiyjalari.
1
uz.unista.com
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
78
2181-
3187
Emocional intellektning ta’limdagi ahamiyati shundaki itimoiy intellekt shaxslar
aro munosabatlarni toģri yolga qoyish, yetakchilikni rivojlantirish va oz uchraydigan
intellektual vazifalarni uddalay olishga imkon berish uchun his-tuyģularni boshqarish
va òzini-òzi anglashdan foydalanadi.
Emocional intellekt, murakkab ijtimoiy munosabatlar va muhitlarni boshqarish va
boshqarish qobiliyati shaxsiy va professional muvaffaqiyatda muhim rol o'ynaydigan
mahoratdir. O'smirlar uchun emocional intellektni rivojlantirish, ayniqsa, ularning
kelajakdagi o'zaro ta'siri va munosabatlariga asos soladigan darajada muhimdir.
O'smirlar bolalikdan kattalikka o'tayotganda, emocional intellektni rivojlantirish
ularning hissiy farovonligi, ilmiy yutuqlari va kelajakdagi martaba istiqbollari uchun
muhim ahamiyatga ega.
O'smirlarda emocional intellektni rivojlantirishning asosiy afzalliklaridan biri
ularning hissiy farovonligini oshirishdir. O'smirlik - bu sezilarli hissiy va psixologik
o'zgarishlar bilan ajralib turadigan davr. Kuchli emocional intellektga ega bo'lgan
o'smirlar o'zlarining his-tuyg'ularini tushunish va boshqarish, shuningdek, boshqalarga
hamdard bola oladilar. Bu hissiy ong ularga tengdoshlar bosimi, shaxsiyatni
shakllantirish va mustaqillikka intilish kabi o'smirlik davridagi qiyinchiliklarni
engishga yordam beradi. O'z his-tuyg'ularini samarali boshqarish va boshqalarning
his-tuyg'ularini tushunish orqali, ijtimoiy jihatdan aqlli o'smirlar tashvish, ruhiy
tushkunlik va boshqa ruhiy salomatlik muammolarini boshdan kechirish ehtimoli
kamroq.
Emocional intellekt ham akademik natijalarga katta ta'sir ko'rsatadi. Maktablar
o'quvchilar tengdoshlari bilan hamkorlik qilishlari, o'qituvchilar bilan muloqot
qilishlari va guruh faoliyati bilan shug'ullanishlari kerak bo'lgan ijtimoiy muhitdir.
Yaxshi rivojlangan emocional intellektga ega bo'lgan o'smirlar yaxshiroq muloqot va
hamkorlikka ega bo'lib, ularning o'rganish tajribasini oshirishi mumkin. Ular sinfda
faol ishtirok etishlari, kerak bo'lganda yordam so'rashlari va guruh loyihalariga ijobiy
hissa qo'shishlari mumkin. Bundan tashqari, ijtimoiy jihatdan aqlli òquvchilar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
79
2181-
3187
ko'pincha mojarolarni boshqarishda va tengdoshlari va o'qituvchilari bilan ijobiy
munosabatlar o'rnatishda, yanada qulay o'quv muhitini yaratishda katta ròl oynaydi.
O'smirlarda emocional intellektni rivojlantirish ularning kelajakdagi martaba
muvaffaqiyati uchun juda muhimdir. Bugungi o'zaro bog'liq va hamkorlik dunyosida
ish beruvchilar shaxslararo ko'nikmalarni juda qadrlashadi. Emocional intellektni
rivojlantirgan o'smirlar ish intervyularida ustunlik qilishlari, kuchli professional
tarmoqlarni qurishlari va jamoalarda samarali ishlashlari mumkin. Samarali muloqot,
empatiya, nizolarni hal qilish va etakchilik kabi ko'nikmalar ish joyida muhim bo'lgan
emocional intellektning tarkibiy qismlaridir. O'smirlik davrida bu ko'nikmalarni
tarbiyalash orqali o'smirlar mehnat bozoriga kirishga va tanlagan kasblarida
muvaffaqiyatga erishishga yaxshiroq tayyorlanishadi.
Sog'lom munosabatlar to'laqonli hayotning asosidir va ijtimoiy aql bu
munosabatlarni o'rnatish va saqlab qolish uchun kalit hisoblanadi. Emocional
intellektni rivojlantirgan o'smirlar boshqalar bilan mazmunli aloqalarni o'rnatishga
ko'proq mos keladi. Ular munosabatlardagi ishonch, hurmat va hamdardlik
muhimligini tushunadilar va do'stlik, oilaviy munosabatlar va ishqiy munosabatlar
dinamikasini boshqarishni yaxshi uddalashadi. Ijtimoiy jihatdan aqlli o'smirlar,
shuningdek, toksik munosabatlardan qochish va shaxslararo nizolarni samarali
boshqarish ehtimoli ko'proq, bu esa yanada barqaror va qo'llab-quvvatlovchi ijtimoiy
tarmoqlarga olib keladi.
O'smirlarda emocional intellektni rivojlantirish, shuningdek, fuqarolik faolligini
va ijtimoiy mas'uliyatni rag'batlantiradi. Ijtimoiy aqlli shaxslar ijtimoiy
muammolardan xabardor bo'lishlari va o'z jamoalari oldida mas'uliyat hissini his
qilishlari ehtimoli ko'proq. Bunday onglilik va mas’uliyat hissi o‘smirlarni jamoat
ishlariga jalb etish, ijtimoiy adolat tashabbuslarida ishtirok etish va ko‘proq ezgu
ishlarga hissa qo‘shishga undaydi. Emocional intellektni rivojlantirish orqali
o‘qituvchilar va ota-onalar o‘smirlarning jamiyatga ijobiy ta’sir ko‘rsatishga
intiladigan rahmdil va faol fuqarolar bo‘lib yetishishiga yordam berishi mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
80
2181-
3187
Emocional intellektning muhimligini hisobga olgan holda, o'smirlarda uning
rivojlanishiga yordam beradigan strategiyalarni amalga oshirish juda muhimdir. Bu
jarayonda maktab va ota-onalar hal qiluvchi rol o‘ynashi mumkin. Maktablar
empatiya, muloqot va nizolarni hal qilish kabi o'rgatish ko'nikmalariga e'tibor qaratgan
holda o'z o'quv dasturlariga ijtimoiy-emotsional ta'lim (SEL) dasturlarini kiritishlari
mumkin. Sport, san’at va munozara klublari kabi sinfdan tashqari mashg‘ulotlar ham
o‘smirlarning turli sharoitlarda ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirish imkonini beradi.
Ota-onalar ijobiy ijtimoiy xulq-atvorni modellashtirish, ochiq muloqotni
rag'batlantirish va o'smirlariga turli guruhlar bilan muloqot qilish imkoniyatini berish
orqali emocional intellektni rivojlantirishga yordam berishi mumkin. Hissiyotlarni
muhokama qilish, faol tinglashni mashq qilish va jamoaviy ish va hamkorlikni
rag'batlantiradigan oilaviy tadbirlarda qatnashish ham samarali strategiya hisoblanadi.
O'smirlarda emocional intellektni rivojlantirish ularning umumiy o'sishi va
kelajakdagi muvaffaqiyati uchun muhim ahamiyatga ega. Emocional intellekt hissiy
farovonlikni oshirish, akademik samaradorlikni oshirish, martaba muvaffaqiyatini
oshirish, sog'lom munosabatlarni rivojlantirish va fuqarolarning faolligini
rag'batlantirish orqali o'smirlarni hayotning murakkabliklarida harakat qilish uchun
zarur bo'lgan muhim ko'nikmalar bilan qurollantiradi. Pedagoglar, ota-onalar va
jamoalar kelgusi avlodning tobora o'zaro bog'liq bo'lib borayotgan dunyoda
rivojlanishiga yaxshi tayyorgarlik ko'rishlarini ta'minlash uchun emocional intellektni
rivojlantirishga ustuvor ahamiyat berishlari kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Z.T.Nishonova,
N.G.Kamilova,
D.U.Abdullaeva,
M.X.Xolnazarova
“Rivojlanish psixologiyasi. Pedagogik psixologiya”, Òzbekiston faylasuflari milliy
jamiyati nashriyoti, Toshkent.:2018.
2.
Sh.R.Baratov “Ta’limda psixologik xizmat”, Buxoro, 2007, 426 b.
Internet resurslari:
3.
Psychiatr.ru
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
81
2181-
3187
4.
Uz.unista.com
