ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
259
2181-
3187
TIJORAT BANKLARIDA XODIMLAR SAMARADORLIGINI
OSHIRISH VA BAHOLASH MASALALARI
Madalov G‘afurjon Salohiddinovich
O`zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Annotatsiya.
Mazkur maqolada tijorat banklari faoliyatida xodimlar
samaradorligini oshirish va ularni baholash tizimining ahamiyati tahlil qilinadi. Inson
resurslaridan samarali foydalanish zamonaviy bank tizimining raqobatbardoshligini
ta’minlaydigan muhim omillardan biridir. Maqolada xodimlarning mehnat
unumdorligiga ta’sir etuvchi asosiy omillar, jumladan motivatsiya, malaka darajasi,
tashkiliy madaniyat va rahbarlik uslublari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, KPI, 360-
daraja baholash va Balanced Scorecard kabi zamonaviy baholash usullari tahlil
qilinadi. Muallif O‘zbekiston tijorat banklarida mavjud holatni o‘rganib, amaliy
tavsiyalarni ilgari suradi. Xodimlar faoliyatini samarali baholash orqali ularning kasbiy
o‘sishini rag‘batlantirish va bankning umumiy natijalariga ijobiy ta’sir ko‘rsatish
mumkinligi asoslab beriladi.
Kalit so‘zlar: Tijorat banki, xodim samaradorligi, baholash tizimi, motivatsiya,
KPI, BSC, inson resurslari, mehnat unumdorligi, malaka oshirish, transformatsion
liderlik.
Abstract.
This article analyzes the importance of enhancing and evaluating
employee performance in the operations of commercial banks. Efficient utilization of
human resources is one of the key factors in ensuring the competitiveness of modern
banking institutions. The paper examines major factors affecting employee
productivity, including motivation, qualification level, organizational culture, and
leadership approaches. It also discusses the application of modern performance
evaluation methods such as KPI (Key Performance Indicators), 360-degree feedback,
and the Balanced Scorecard. The author explores the current state of employee
performance management in Uzbekistan's commercial banks and proposes practical
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
260
2181-
3187
recommendations. The study concludes that effective evaluation systems can promote
professional development among employees and positively impact the overall
performance of the bank.
Keywords: Commercial banks, employee performance, evaluation system,
motivation, KPI, BSC, human resources, labor productivity, professional development,
transformational leadership.
KIRISH
Bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o‘tish jarayonida O‘zbekistonda bank
tizimi mamlakatning moliyaviy va ijtimoiy barqarorligini ta’minlovchi asosiy
sektorlaridan biriga aylandi. Ayniqsa, tijorat banklarining soni va ulardagi xizmatlar
turlari ortib borayotgani, inson resurslarini samarali boshqarish, mehnat unumdorligini
oshirish, xodimlarni baholash va rag‘batlantirish tizimlarini takomillashtirish
zaruratini yuzaga keltirmoqda.
Davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyev tomonidan olib borilayotgan islohotlar
doirasida inson omiliga alohida e’tibor qaratilib, bu sohaга oid bir qator huquqiy
asoslar ishlab chiqildi. Jumladan, “O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi” (yangi
tahriri 2023-yil 30-aprelda qabul qilingan) va “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi
Qonun (yangi tahriri 2022-yil 5-aprelda) mazkur yo‘nalishdagi mehnat munosabatlari
va bank tizimidagi boshqaruv tamoyillarini belgilab bermoqda.
Shuningdek,
Prezidentning 2020-yil 12-oktabrdagi PQ-4851-sonli qarori
("Bank tizimini isloh qilish va banklarning moliyaviy barqarorligini oshirish
strategiyasi") hamda
2022-yil 24-iyundagi PQ-294-sonli qarori
("Inson kapitalini
rivojlantirish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar") xodimlar faoliyatini baholash va
ularning kasbiy o‘sishini rag‘batlantirish bo‘yicha amaliy yo‘nalishlarni belgilaydi.
Tijorat banklari xodimlarining samaradorligi bankning ichki boshqaruv
sifatiga, xizmat ko‘rsatish darajasiga, mijozlar bilan ishlash sifati va nihoyat,
raqobatbardoshlik darajasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ammo amaliyot shuni
ko‘rsatmoqdaki, ko‘plab tijorat banklarida xodimlar faoliyatini baholashning yagona
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
261
2181-
3187
va shaffof tizimi yo‘q, baholash jarayonlari ko‘pincha subyektiv va formal tusda
amalga oshiriladi.
Shu sababli ushbu maqolada tijorat banklarida xodimlar samaradorligini
oshirish va ularni baholash tizimini takomillashtirish bo‘yicha nazariy va amaliy
jihatlar o‘rganiladi, mavjud muammolar tahlil qilinadi hamda ilg‘or xorijiy tajribalar
asosida amaliy takliflar ilgari suriladi.
Tijorat banklari – bu iqtisodiyotda moliyaviy muomalalarni tashkil etuvchi,
kreditlash, investitsiya kiritish va mijozlarga keng ko‘lamli xizmatlar ko‘rsatish orqali
iqtisodiy barqarorlikni ta’minlovchi muhim institutlardir. Bunday murakkab
jarayonlarda inson omili – ya’ni bank xodimlari hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ularning
kasbiy malakasi, mas’uliyati, innovatsion fikrlashi va ishga bo‘lgan munosabati
to‘g‘ridan-to‘g‘ri bank faoliyati samaradorligiga ta’sir qiladi.
Xodim samaradorligi bu – xodim tomonidan belgilangan muddatda, resurslar
doirasida va sifat ko‘rsatkichlariga muvofiq bajarilgan ish hajmidir. Xodimning
mehnat samaradorligi quyidagi asosiy omillar orqali belgilanadi:
•
Kasbiy bilim va malaka;
•
Mehnatga bo‘lgan ichki va tashqi motivatsiya;
•
Mehnat muhiti va tashkilot ichki madaniyati;
•
Boshqaruv uslublari (avtoritar, demokratik, transformatsion);
•
Raqobatbardosh mehnat haqi va adolatli rag‘batlantirish tizimi;
•
Texnologik infratuzilma va ish sharoitlari.
O‘zbekiston bank tizimi tajribasida ham so‘nggi yillarda inson resurslarini
boshqarishga e’tibor kuchaymoqda. Ammo tizimli yondashuv, zamonaviy baholash
tizimlari va natijalarga asoslangan rag‘batlantirish usullari yetarli darajada yo‘lga
qo‘yilmagan. Bu esa xodimlarning motivatsiyasiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, ularning
faoliyatida sustkashlik va rasmiyatchilik kuchayishiga olib keladi.
Xodimlarning ish faoliyatini ob’ektiv baholash – mehnat unumdorligini
oshirishning muhim omilidir. Hozirgi kunda bir qator ilg‘or baholash tizimlari mavjud:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
262
2181-
3187
•
KPI (Kalit Ko‘rsatkichlar Indikatorlari)
– xodim faoliyatini aniq sonli
natijalar bilan o‘lchash imkonini beradi. Masalan, bir oyda jalb qilingan mijozlar
soni, berilgan kreditlar hajmi, xizmatlar sifatini oshirish darajasi kabi
ko‘rsatkichlar orqali xodim baholanadi.
•
360 darajali baholash
– xodim faoliyati ustidan ko‘p tomonlama baho olinadi:
rahbar, hamkasblar, quyi xodimlar va hatto mijozlar tomonidan. Bu yondashuv
subyektivlikni kamaytiradi.
•
Balanced Scorecard (Muvozanatli baholash kartasi)
– nafaqat moliyaviy,
balki o‘quv, innovatsion, ichki jarayonlar va mijozlar ehtiyojini ham qamrab
oluvchi baholash tizimi.
Baholash natijalariga asosan rag‘batlantirish, malaka oshirish, rotatsiya va
lavozim o‘sishi rejalashtiriladi. Ammo, bu tizimlarning muvaffaqiyatli ishlashi uchun
eng muhim shart – ochiqlik, shaffoflik va xodimlar bilan doimiy aloqa tizimining
mavjudligidir.
O‘zbekiston tijorat banklarida so‘nggi yillarda kadrlar siyosati va xodimlar
baholash tizimini takomillashtirish bo‘yicha ayrim chora-tadbirlar amalga oshirildi.
Misol uchun, ayrim yirik banklarda KPI tizimlari joriy etilgan, mehnat samaradorligi
monitoringi yo‘lga qo‘yilgan. Biroq, bu tajriba hozircha barcha banklar miqyosida
umumlashtirilmagan.
Amaliy muammolar:
•
Baholash tizimlarining formal tusda bo‘lishi;
•
Subyektiv yondashuvlar ustunligi;
•
Rag‘batlantirish tizimining samarador emasligi;
•
Baholash natijalarining xodimlar rivojlanishida foydalanilmasligi;
•
Kadrlar salohiyatini aniqlash uchun tizimli malaka sinovlarining yo‘qligi.
Banklar faoliyatida shunday muammolarni bartaraf etish uchun yagona axborot
platformasi asosida baholash tizimlarini avtomatlashtirish, barcha xodimlar uchun
aniqlik kiritilgan va tushunarli baholash mezonlarini ishlab chiqish dolzarbdir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
263
2181-
3187
1-rasm. Xodimlar samaradorligiga ta'sir etuvchi asosiy omillar
Yuqoridagi diagrammada tijorat banklarida xodimlar samaradorligiga ta'sir
etuvchi asosiy omillar ko‘rsatilgan.
Izoh:
•
Malaka va tajriba – eng yuqori ta’sir ko‘rsatuvchi omil (85%). Bu xodimning
bilim va ko‘nikmalari bevosita ish sifatini belgilaydi.
•
Motivatsiya – ichki va tashqi rag‘batlar xodimning ishga bo‘lgan yondashuvini
belgilaydi (80%).
•
Rag‘batlantirish tizimi – adolatli mukofotlash xodimni faol ishlashga undaydi
(75%).
•
Tashkiliy madaniyat – do‘stona va professional muhit samaradorlikka kuchli
ta’sir qiladi (70%).
•
Baholash tizimi – ish natijalarini aniqlash va boshqaruv qarorlarini asoslashda
muhim (65%).
•
Raqamli texnologiyalar – jarayonlarni avtomatlashtirib, vaqt va resurs tejashni
ta’minlaydi (60%).
XULOSA
Tijorat banklarida xodimlar samaradorligini oshirish va baholash – bankning
umumiy raqobatbardoshligi, mijozlarga xizmat ko‘rsatish sifati va moliyaviy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
264
2181-
3187
barqarorligiga bevosita ta’sir etuvchi muhim omillardandir. O‘tkazilgan tahlillar shuni
ko‘rsatdiki, xodimlarning mehnat unumdorligiga malaka, motivatsiya, mehnat muhiti,
boshqaruv uslublari va baholash tizimlarining sifati bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
O‘zbekiston bank tizimida inson resurslarini rivojlantirish bo‘yicha muhim
qadamlar tashlangan bo‘lsa-da, hali ham amaliyotda tizimlilik, ochiqlik va zamonaviy
yondashuvlar yetarli darajada joriy qilinmagan. Baholash jarayonlarining formal va
subyektiv tusda bo‘lishi xodimlarni demotivatsiya qiladi va mehnat unumdorligini
pasaytiradi.
TAKLIFLAR
1.
Baholash tizimini takomillashtirish
o
Har bir lavozim uchun aniq KPI (Kalit ko‘rsatkichlar) mezonlarini ishlab
chiqish va amaliyotga joriy qilish.
o
360 darajali baholash tizimini joriy qilish orqali xodimlar haqida ko‘p
tomonlama fikr olish.
2.
Rag‘batlantirish tizimini adolatli qilish
o
Baholash natijalariga asoslangan moddiy va nomoddiy rag‘batlantirish
tizimlarini joriy qilish.
o
Mukofotlash tizimini shaffof, ochiq va xodimlar uchun tushunarli qilish.
3.
Malaka oshirishni tizimli yo‘lga qo‘yish
o
Xodimlar uchun muntazam ichki va tashqi treninglar tashkil etish.
o
Yetakchi xorijiy banklar tajribasini o‘rganish va amaliyotga joriy etish.
4.
Tashkiliy muhitni sog‘lomlashtirish
o
Rahbar–xodim o‘rtasidagi ochiq kommunikatsiya va fikr almashinuvini
yo‘lga qo‘yish.
o
Ish joylarida psixologik barqarorlik va ijobiy ish muhiti yaratish.
5.
Raqamlashtirishni kengaytirish
o
Xodimlar faoliyatini baholash va nazorat qilishda avtomatlashtirilgan
tizimlardan foydalanish.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
265
2181-
3187
o
Mehnat samaradorligini real va tezkor monitoring qilish imkoniyatlarini
yaratish.
6.
Yagona milliy baholash standartini ishlab chiqish
o
Tijorat banklari uchun yagona baholash mezonlari va metodikasi ishlab
chiqilib, huquqiy asosda tasdiqlanishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi (yangi tahrir) – 2023-yil 30-aprel.
2.
O‘zbekiston Respublikasi “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni
(yangi tahrir) – 2022-yil 5-aprel.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-4851-sonli Qarori – 2020-yil 12-
oktabr.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-294-sonli Qarori – 2022-yil 24-
iyun.
5.
Madalov G‘. S. (2020).
Bank ishi
. Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti.
6.
Xodjayev N. H. (2019).
Inson resurslarini boshqarish
. Toshkent: TDYU
nashriyoti.
7.
Eshnazarov S. E., Axmedov A. A. (2018). Tijorat banklarida samaradorlikni
oshirish omillari.
Iqtisodiyot va ta’lim
, 4(1), 27–32.
8.
Jo‘rayev B. A. (2021). Bank tizimida xodimlar faoliyatini baholashning
zamonaviy usullari.
Moliyaviy tadqiqotlar
, 2(2), 44–49.
9.
Chen Z. (2020). Promotion Incentive, Employee Satisfaction and Commercial
Bank Performance.
Open Journal of Social Sciences
, 8, 108–123.
10.
Palikhe A., Thapa S. (2023). Impact of Training on the Performance of
Employees in the Commercial Banks of Nepal.
Journal of Nepalese Business Studies
.
11.
Beqiri T., Aziri B. (2022). Impact of the Total Reward Management on
Performance of Employees in Commercial Banks.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
266
2181-
3187
12.
Ghimire B., Kumar R., Dahal I., Rai B., Upadhyay D. (2023). Employee
Performance Factors in the Nepalese Commercial Banks.
Journal of Logistics,
Informatics and Service Science
.
13.
Afzal H., Khan M., Ali I. (2009). Linkage between Employee's Performance and
Relationship Conflict in Banking Scenario.
International Journal of Biometrics
, 4, 19.
