ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
306
2181-
3187
GIDROSUYUQLIKLARNING TURLARI VA ULARNING TRANSPORT
VOSITALARIDAGI ISHLATILISH XUSUSIYATLARI
Tohirov Bunyod
Andijon davlat texnika instituti
Energiya mashinasozligi yo‘nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya. Maqolada gidrosuyuqliklarning kimyoviy tarkibi, turlari va
transport vositalaridagi qo‘llanilishi ko‘rib chiqiladi. Mineral, sintetik va biologik
asosli gidrosuyuqliklarning xususiyatlari tahlil qilinadi. Ularning gidravlik tizimlarda,
tormoz tizimlarida va boshqa avtomobil komponentlarida ishlash prinsipi va
samaradorligi muhokama qilinadi. O‘zbekiston sharoitida gidrosuyuqliklardan
foydalanishning o‘ziga xos jihatlari, masalan, iqlim sharoitlari va texnik xizmat
ko‘rsatish xususiyatlari ko‘rsatiladi. Shuningdek, gidrosuyuqliklarning ekologik ta’siri
va ularni tanlashda e’tibor berilishi kerak bo‘lgan mezonlar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: gidrosuyuqliklar, mineral, sintetik, biologik, gidravlik tizimlar,
tormoz tizimlari, avtomobil komponentlari, iqlim sharoitlari. ekologik ta’sir.
Kirish.
Gidrosuyuqliklar, ya’ni suyuq holatda bo‘lgan kimyoviy moddalar, turli
sohalarda keng qo‘llaniladi. Gidrosuyuqliklar asosan suv va turli kimyoviy
moddalardan iborat bo‘ladi. Ular ko‘pincha suyuq holatda bo‘lib, o‘z ichiga turli xil
organik va noorganik birikmalarni olishi mumkin. Masalan, gidrosuyuqliklar tarkibida
tuzlar, kislotalar, alkali moddalari, shuningdek, organik erituvchilar va boshqa
qo‘shilmalar bo‘lishi mumkin. Ularning kimyoviy tarkibi, foydalanish maqsadiga
qarab farq qiladi. Misol uchun, sanoat gidrosuyuqliklari ko‘pincha turli kimyoviy
moddalardan iborat bo‘lib, ularning asosiy vazifasi energiya uzatish yoki mexanik
harakatlarni amalga oshirishdir. Bunday gidrosuyuqliklar maxsus formulalar asosida
tayyorlanadi va ularning xususiyatlari (masalan, viskozitеti, zichligi) talabga mos
ravishda belgilanadi.
Gidrosuyuqliklar bir necha turga bo‘linadi:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
307
2181-
3187
✓
Suv asosidagi gidrosuyuqliklar asosan suvdan iborat bo‘lib, ularga turli
kimyoviy qo‘shimchalar kiritiladi [1]. Ular ko‘pincha sanoat jarayonlarida, masalan,
qizdirish yoki sovutish tizimlarida qo‘llaniladi.
✓
Sintetik gidrosuyuqliklar sintetik moddalardan tayyorlanadi va ko‘pincha
yuqori harorat va bosim sharoitida ishlatiladi. Ular ko‘pincha neft va gaz sanoatida,
shuningdek, aerokosmik texnologiyada qo‘llaniladi.
✓
Mineral gidrosuyuqliklar mineral yog‘lardan tayyorlanadi va ularning
xususiyatlari tabiiy sharoitlarda saqlanadi. Mineral gidrosuyuqliklar ko‘pincha
avtomobil va boshqa transport vositalarida qo‘llaniladi.
✓
Emulsiya gidrosuyuqliklari ikki yoki undan ortiq suyuqlikning bir-birida
erishidan hosil bo‘ladi. Ular ko‘pincha qattiq moddalarni suyuqlikda tarqatish uchun
ishlatiladi.
Gidrosuyuqliklar transport vositalarida juda muhim rol o‘ynaydi [2]. Ular asosan
quyidagi maqsadlarda qo‘llaniladi:
−
Avtomobillarda, yuk mashinalarida va boshqa transport vositalarida
gidravlik tizimlar gidrosuyuqliklardan foydalanadi. Bu tizimlar to‘xtash, tezlanish va
boshqa mexanik harakatlarni boshqarish uchun zarur.
−
Transport vositalarining dvigatellari juda yuqori haroratga ega bo‘ladi.
Gidrosuyuqliklar dvigatelning sovutish tizimida ishlatiladi, bu esa dvigatelni haddan
tashqari qizib ketishdan saqlaydi.
−
Gidrosuyuqliklar transport vositalarining harakatlanuvchi qismlarini
yog‘lashda ham muhimdir. Bu tizimlar ishqalanishni kamaytiradi va mexanik
qismlarning uzoq muddatli ishlashini ta’minlaydi.
−
Gidravlik tizimlarda gidrosuyuqliklar yordamida tezlikni boshqarish va
avtomobilning harakatini nazorat qilish mumkin.
Gidrosuyuqliklar, ya’ni suyuq holatda bo‘lgan kimyoviy moddalar, ko‘plab
sohalarda, xususan, transport, sanoat va energetika tizimlarida muhim rol o‘ynaydi [3].
Ular turli xususiyatlarga ega bo‘lib, foydalanish maqsadiga qarab farqlanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
308
2181-
3187
Mineral gidrosuyuqliklar tabiiy manbalardan olingan yog‘lardan tayyorlanadi.
Ular ko‘pincha avtomobillar va boshqa transport vositalarida qo‘llaniladi. Mineral
gidrosuyuqliklarning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat:
➢
Mineral gidrosuyuqliklar tabiiy manbalar, masalan, neft va gazdan
olinadi. Ular tabiiy sharoitlarda ishlab chiqariladi va ko‘plab sanoat jarayonlarida
ishlatiladi.
➢
Ushbu gidrosuyuqliklar yuqori haroratlarda ishlashga qodir. Bu ularning
dvigatel va boshqa mexanik tizimlarda samarali ishlashini ta’minlaydi.
➢
Mineral gidrosuyuqliklar qattiq moddalarni yaxshi yog‘laydi va
ishqalanishni kamaytiradi. Bu esa mexanik qismlarning uzoq muddatli ishlashini
ta’minlaydi.
➢
Tabiiy kelib chiqishi tufayli mineral gidrosuyuqliklar ko‘plab joylarda
osonlik bilan topiladi va xarid qilinadi.
Biroq, mineral gidrosuyuqliklarning kamchiliklari ham bor. Ular ko‘pincha atrof-
muhitga zarar etkazishi mumkin, chunki ularning ishlab chiqarilishi va utilizatsiyasi
jarayonida zararli chiqindilar hosil bo‘ladi.
Sintetik gidrosuyuqliklar kimyoviy formulalar asosida laboratoriya sharoitida
ishlab chiqariladi. Ular ko‘pincha yuqori texnologiyali sohalarda, masalan, aerokosmik
va neft-gaz sanoatida qo‘llaniladi. Sintetik gidrosuyuqliklarning xususiyatlari:
➢
Sintetik gidrosuyuqliklar ko‘pincha mineral gidrosuyuqliklarga nisbatan
yuqori samaradorlikka ega. Ular yuqori harorat va bosim sharoitida ishlash uchun
mo‘ljallangan.
➢
Ushbu gidrosuyuqliklar kimyoviy jihatdan barqaror bo‘lib, uzoq muddat
davomida o‘z xususiyatlarini saqlab qoladi. Bu ularni turli muhitlarda qo‘llash
imkonini beradi.
➢
Sintetik gidrosuyuqliklar ko‘pincha atrof-muhitga kam zarar etkazadi,
chunki ular o‘z ichiga zararli kimyoviy moddalarning kam miqdorini oladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
309
2181-
3187
➢
Sintetik gidrosuyuqliklar turli ehtiyojlarga mos ravishda maxsus
formulalar asosida ishlab chiqariladi. Bu esa ularning o‘ziga xos xususiyatlarini
oshiradi.
Sintetik gidrosuyuqliklarning kamchiliklari ham mavjud. Ularning narxi mineral
gidrosuyuqliklarga nisbatan yuqoriroq bo‘lishi mumkin va ba’zi hollarda ishlab
chiqarish jarayoni murakkabroq bo‘ladi [4].
Biologik asosli gidrosuyuqliklar tabiiy manbalardan, masalan, o‘simlik yoki
hayvonlardan olinadigan moddalardan tayyorlanadi. Ular ekologik toza hisoblanadi va
ko‘proq
atrof-muhitni
muhofaza
qilish
maqsadida
qo‘llaniladi.
Biologik
gidrosuyuqliklarning xususiyatlari:
➢
Biologik
gidrosuyuqliklar
atrof-muhitga
zarar
etkazmaydi
va
biodegradatsiyaga ega, ya’ni tabiiy sharoitda parchalanishi mumkin.
➢
Ushbu gidrosuyuqliklar ko‘plab biologik jarayonlarda ishtirok etadi va
organizm uchun foydali xususiyatlarga ega.
➢
Biologik gidrosuyuqliklar utilizatsiya qilishda qiyinchilik tug‘dirmaydi,
chunki ular tabiiy manbalardan olingan va atrof-muhitga zarar yetkazmaydi.
➢
Biologik gidrosuyuqliklarni ishlab chiqarish jarayonida innovatsion
texnologiyalar qo‘llanilishi mumkin, bu esa ularni yanada samarali qiladi.
Biroq, biologik gidrosuyuqliklarning kamchiliklari ham bor. Ularning narxi
ko‘pincha yuqori bo‘ladi va ishlab chiqarish jarayoni murakkab bo‘lishi mumkin.
Gidravlik tizimlar, tormoz tizimlari va boshqa avtomobil komponentlarida
gidrosuyuqliklar muhim rol o‘ynaydi. Ular energiyani uzatish, ishqalanishni
kamaytirish va mexanik qismlarning samarali ishlashini ta’minlashda asosiy
komponent hisoblanadi. Ushbu tizimlarda gidrosuyuqliklarning ishlash prinsipi va
samaradorligi haqida batafsil ma’lumot beramiz.
Gidravlik tizimlar, asosan, suyuqlikning bosimini va oqimini foydalanib mexanik
energiyani uzatish uchun ishlatiladi. Ushbu tizimlarda gidrosuyuqlik sifatida mineral
yoki sintetik suyuqliklar qo‘llaniladi. Gidravlik tizimlarning ishlash prinsipi
quyidagicha:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
310
2181-
3187
✓
Gidravlik tizimlarda suyuqlik bosimi bir nuqtadan ikkinchi nuqtaga
o‘tkaziladi. Bu jarayon Pascal qonuniga asoslanadi, ya’ni suyuqlik ichidagi bosim har
tomonlama teng taqsimlanadi. Shu sababli, kichik bir kuchni katta kuchga aylantirish
mumkin.
✓
Gidravlik silindrlar va nasoslar yordamida suyuqlik harakatlantiriladi.
Suyuq bosimi silindr ichidagi pistonni harakatga keltiradi, bu esa mexanik qismlarni
harakatlantirishga imkon beradi.
✓
Gidravlik tizimlar yuqori samaradorlikka ega, chunki ular energiyani
minimal yo‘qotish bilan uzatadi. Bu esa avtomobilning ish faoliyatini oshiradi.
Tormoz tizimlari avtomobilning xavfsizligini ta’minlashda juda muhimdir.
Gidravlik tormoz tizimlari, odatda, gidrosuyuqlik yordamida ishlaydi. Tormoz
tizimidagi gidrosuyuqlikning ishlash prinsipi:
✓
Tormoz pedaliga bosilganda, gidravlik nasos suyuqlikni tizimga yuboradi.
Bu bosim tormoz kaliperlariga yetib boradi va tormoz disklariga yoki tamburlarga
ta’sir qiladi.
✓
Gidrosuyuqlikning bosimi tormoz kaliperlarini siqib, tormoz diskini yoki
tamburini qattiq ushlaydi. Bu esa avtomobilning tezligini kamaytiradi yoki to‘xtatadi.
✓
Gidravlik tormoz tizimlari tezkor javob beradi, bu esa haydovchiga
xavfsiz va aniq to‘xtash imkonini beradi. Shuningdek, ular ishqalanishni kamaytiradi
va tormoz qismlarining uzoq muddatli ishlashini ta’minlaydi.
Gidrosuyuqliklar avtomobillarning boshqa ko‘plab komponentlarida ham
ishlatiladi. Masalan:
−
Gidravlik kuchaytirgichlar, masalan, yo‘l tutish kuchini oshirish uchun
gidrosuyuqlikdan
foydalanadi.
Bu
haydovchiga
avtomobilni
boshqarishni
osonlashtiradi.
−
Gidravlik amortizatorlar avtomobilning tebranishlarini kamaytiradi va
uning barqarorligini oshiradi. Ular gidrosuyuqlik yordamida ishqalanishni boshqaradi
va shuning uchun avtomobilning yo‘l tutishi yaxshilanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
311
2181-
3187
−
Ba’zi avtomobillarda gidravlik liftlar mavjud bo‘lib, ular yukni ko‘tarish
va tushirishda yordam beradi. Bu tizimlar gidrosuyuqlikning bosimini foydalanib,
yukni ko‘tarish va tushirish jarayonini osonlashtiradi.
Gidrosuyuqliklarning avtomobillarda ishlash samaradorligi bir necha omillarga
bog‘liq:
❖
Mineral va sintetik gidrosuyuqliklar yuqori haroratlarda ishlashga qodir,
bu esa ularning samaradorligini oshiradi.
❖
Gidrosuyuqliklar mexanik qismlar o‘rtasidagi ishqalanishni kamaytiradi,
bu esa ularning uzoq muddatli ishlashini ta’minlaydi.
❖
Gidravlik tizimlarni nazorat qilish oson bo‘lib, haydovchilar uchun
qulaylik yaratadi.
❖
Biologik asosli gidrosuyuqliklarning qo‘llanilishi atrof-muhitga zarar
etkazmaydi va ekologik jihatdan toza hisoblanadi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, gidrosuyuqliklarning asosiy vazifalari energiyani
uzatish, ishqalanishni kamaytirish va mexanik qismlarning barqaror ishlashini
ta’minlashdir. Ularning yuqori issiqlik barqarorligi, tezkor javob berish qobiliyati va
ekologik tozaligi transport vositalarining ish faoliyatini oshiradi va xavfsizligini
ta’minlaydi. Shu bilan birga, gidrosuyuqliklarning sifatini va ularning tizimlarda
ishlash samaradorligini doimiy ravishda nazorat qilish va yangilab borish muhimdir.
Bu esa transport vositalarining uzoq muddatli xizmat qilishini ta’minlaydi va
xarajatlarni kamaytirishga yordam beradi. Gidrosuyuqliklar transport sanoatida
innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlashda ham muhim ahamiyatga ega bo‘lib, ularning
rivojlanishi kelajakdagi avtomobil texnologiyalarining samaradorligini oshirishga
xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Almardanov, Samandar, and Mardon Reimbayev. "GIDRAVLIKANING
MOHIYATI VA MUHANDISLIKDAGI O ‘RNI."
EDUCATION AND RESEARCH
IN THE ERA OF DIGITAL TRANSFORMATION
1.2 (2025): 3673-3679.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
312
2181-
3187
2.
Alimov I. Mashinasozlik sanoatining avftomobil ishlab chiqarish yo ‘nalishining
inson hayotida tutgan o‘rni //CONFERENCE ON THE ROLE AND IMPORTANCE
OF SCIENCE IN THE MODERN WORLD. – 2025. – Т. 2. – №. 5. – С. 56-61.
3.
Abdurahmonov, Pahlavon, and I. N. Saydaliyev. "AVTOMOBIL YONILG ‘I
BAKLARINI ISHLAB CHIQARISHDA EKOLOGIK MATERIALLARDAN
FOYDALANISH VA SINOV TARTIBINING ZAMONAVIY YONDASHUVLAR
ASOSIDA TAHLILI."
Молодые ученые
3.17 (2025): 29-30.
4.
Dilnoza, Dilnoza Xujakova. "TRANSPORT SANOATI."
International Journal
of scientific and Applied Research
1.2 (2024): 129-135.
