ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
400
2181-
3187
OVQAT HAZM QILISH SISTEMASI VA TO’G’RI OVQATLANISH
ПИЩЕВАРИТЕЛЬНАЯ СИСТЕМА И ПРАВИЛЬНОЕ ПИТАНИЕ
DIGESTIVE SYSTEM AND PROPER NUTRITION
Tolipova Mohidil Muhammadjon qizi
Paxtaobod Abu Ali Ibn Sino nomidagi
jamoat salomatligi tehnikumi o’qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ovqat hazm qilish sistemasi va to‘g‘ri
ovqatlanishning fiziologik va amaliy asoslari chuqur tahlil etilgan. Ovqat hazm qilish
sistemasining anatomik tuzilishi, har bir a’zo va bezning funksional roli, oziq
moddalarning parchalanish va so‘rilish bosqichlari yoritilgan. Shuningdek, maqolada
to‘g‘ri ovqatlanish prinsiplari, ratsion balansining ahamiyati, suv rejimi va tartibli
ovqatlanishning organizm salomatligiga ta’siri haqida adabiyotlar o’rganildi va tahlil
qilindi.
Аннотация:
В статье дается глубокий анализ пищеварительной системы и
физиологических и практических основ правильного питания. Рассматривается
анатомическое строение пищеварительной системы, функциональная роль
каждого органа и железы, этапы расщепления и всасывания питательных
веществ. В статье также изучается и анализируется литература о принципах
правильного питания, значении сбалансированности рациона, влиянии водного
режима и регулярного питания на здоровье организма.
Abstract:
This article provides an in-depth analysis of the digestive system and
the physiological and practical foundations of proper nutrition. The anatomical
structure of the digestive system, the functional role of each organ and gland, the stages
of breakdown and absorption of nutrients are covered. The article also studies and
analyzes literature on the principles of proper nutrition, the importance of dietary
balance, the effect of water regime and regular nutrition on the health of the div.
Kalit so’zlar:
ovqat hazm qilish, og’iz, halqum, qizilo’ngach, oshqozon, so’rilish,
kimyoviy, mehanik, to’g’ri ovqatlanish, hazm kasalliklari.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
401
2181-
3187
Ключевые слова:
пищеварение, ротовая полость, гортань, пищевод,
желудок, всасывание, химическое, механическое, правильное питание,
заболевания органов пищеварения.
Keywords:
digestion, mouth, larynx, esophagus, stomach, absorption, chemical,
mechanical, proper nutrition, digestive diseases.
Ovqat hazm qilish sistemasining sog‘lom ishlashi inson organizmining normal
hayot faoliyati uchun zaruriy shartlardan biridir. Har bir hujayra o‘z funksiyasini bajara
olishi uchun unga energiya, qurilish materiallari va metabolik jarayonlar uchun zarur
bo‘lgan moddalarning yetib borishi kerak. Bu moddalar esa organizmga oziq-ovqat
orqali kiradi va faqat to‘liq hazm bo‘lib, o‘zlashtirilganidan so‘ng biologik foydali
bo‘ladi. Shu sababli, ovqat hazm qilish sistemasi nafaqat mexanik va kimyoviy
jarayonlar yig‘indisi, balki murakkab, muvozanatlashgan fiziologik tizim hisoblanadi.
Ovqat hazm qilish sistemasining anatomik tuzilishi
Ovqat hazm qilish sistemasining asosiy organlari quyidagilardan iborat:
1. Og‘iz bo‘shlig‘i – ovqatni qabul qilish va dastlabki mexanik maydalanish
bosqichi. So‘lak bezlari alfa-amilaza fermentini ishlab chiqaradi, bu esa uglevodlarni
parchalashni boshlaydi.
2. Yutak (faringeal soha) – ovqatni og‘izdan qizilo‘ngachga yo‘naltiradi.
3. Qizilo‘ngach – peristaltik harakatlar yordamida ovqatni me’daga uzatadi.
4. Me’da – ovqatni kislotali muhitda kimyoviy parchalanishini ta’minlaydi.
Me’da shirasi tarkibida xlorid kislota va pepsin fermenti bo‘lib, oqsillarni parchalashda
ishtirok etadi.
5. Ingichka ichak:
On ikki barmoqli ichak – jigar va me’da osti bezidan ajraladigan safro va
fermentlar yordamida yog‘lar, oqsillar va uglevodlar parchalanadi.
Ichak ichki yuzasi (villi) – oziq moddalarni so‘rib olishda asosiy rol o‘ynaydi.
6. Yo‘g‘on ichak – suv va mineral moddalarning so‘rilishini ta’minlaydi, ovqat
qoldiqlarini shakllantirib, chiqaradi.
7. Qo‘shimcha bezlar:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
402
2181-
3187
Jigar – safro ishlab chiqaradi, metabolizm markazi.
Me’da osti bezi – fermentlar va insulin ishlab chiqaradi.
Ovqat hazm qilishdagi asosiy fiziologik jarayonlar
1. Mexanik hazm – chaynash, aralashtirish, peristaltika.
2. Kimyoviy hazm – fermentlar ishtirokida oziq moddalarni molekulalargacha
parchalanishi.
3. So‘rilish (absorbsiya) – parchalangan moddalar ichak shilliq qavati orqali
qonga va limfaga o‘tadi.
4. Motilika – ovqatni bosqichma-bosqich harakatlantirish.
5. Defekatsiya – ovqat qoldiqlarini chiqarish.
To‘g‘ri ovqatlanishning fiziologik asoslari
To‘g‘ri ovqatlanish deganda, organizm ehtiyojlariga muvofiq, balanslangan, rejali
va gigiyenik jihatdan toza ovqat iste’mol qilish tushuniladi.
Asosiy tamoyillar:
Biologik muvozanat: ovqatda oqsillar (10–15%), yog‘lar (25–30%), uglevodlar
(55–60%) bo‘lishi zarur.
Vitamin va mineral moddalar: A, B, C, D vitaminlari, temir, kaltsiy, magniy.
Ovqatlanish tartibi: kuniga 3–4 mahal ovqatlanish, soat oralig‘ini saqlash.
Suv rejimi: to‘g‘ri ichimlik rejimi ichki organlar faoliyatiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi.
Noto‘g‘ri ovqatlanishning salbiy oqibatlari
Noto‘g‘ri ovqatlanish turli xil kasalliklarning sababi bo‘lishi mumkin:
Gastrit, me’da yarasi Ortiqcha kislotalilik, tartibsiz ovqatlanish
Semizlik Ortiqcha kaloriya, kam harakatlilik
Qandli diabet (2-tip) Uglevodlarga boy va tez hazm bo‘ladigan ovqatlar
Yurak-qon tomir kasalliklari Xolesterin yuqori yog‘li ovqatlar
Ichak faoliyati buzilishi Yetarli tolali ovqatlar iste’mol qilmaslik
Sog‘lom ovqatlanishga oid zamonaviy yondashuvlar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
403
2181-
3187
Oziq piramidasi: Asosida dukkaklilar, don mahsulotlari; yuqorida sabzavot-
mevalar, yog‘lar va shakarlar eng yuqorida.
Intermittent fasting (vaqtli ochlik): ayrim hollarda ichki organlarning dam olishi
va modda almashinuvini yaxshilashi mumkin.
Vegetarian va vegan ovqatlanish: to‘g‘ri tashkil qilingan bo‘lsa, sog‘liq uchun
foydali bo‘lishi mumkin, lekin ayrim mikroelementlar yetishmasligi xavfi mavjud.
Xulosa qilib aytkanda ovqat hazm qilish sistemasining to‘g‘ri ishlashi, uning
barcha organlarining muvofiqlikda faoliyat yuritishi inson salomatligining asosi
hisoblanadi. To‘g‘ri ovqatlanish orqali ko‘plab kasalliklarning oldini olish,
metabolizmni yaxshilash va umr davomiyligini uzaytirish mumkin. Zamonaviy ilmiy
yondashuvlar shuni ko‘rsatmoqdaki, sog‘lom ovqatlanish nafaqat jismoniy, balki ruhiy
holatni ham ijobiy ta’sir qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Karimov Z.A., Islomov B.B. “Odam fiziologiyasi” – Toshkent: Tibbiyot nashriyoti,
2021.
2. G’afurov A.M. “Odam anatomiyasi”, 2019.
3. Harvard Health Publishing. Nutrition and healthy eating, 2022.
4. Ермолаев В.Ф. “Физиология пищеварения”, Москва, 2020.
5. Burkitt D.P., Trowell H.C. “Refined carbohydrate foods and disease”, Academic
Press, 2021.
