ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
371
2181-
3187
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR XAYOTIDA ATROF-MUHIT
VA EKOLOGIK TA’LIM-TARBIYA BERISHDA INNOVATSION TA’LIMIY
O‘YINLARNING ROLI
AZIZA YAKUBOVA MURODILLAYEVNA
Samarkand viloyati Kattaqo‘rg‘on shahar 19-DMTT
ANNOTATSIYA
Mazkur ishda maktabgacha yoshdagi bolalar hayotida atrof-muhitni anglash,
ekologik ong va madaniyatni shakllantirishda innovatsion ta’limiy o‘yinlarning
ahamiyati yoritilgan. Ekologik ta’lim-tarbiya bolalarning tabiatga nisbatan ongli
munosabatini shakllantiradi, ularda tabiatni asrash, unga mehr bilan qarash,
mas’uliyatli xulq-atvorni rivojlantirishga xizmat qiladi. Ayniqsa, o‘yin orqali o‘rganish
maktabgacha yoshdagi bolalar uchun eng samarali usullardan biri hisoblanadi. Shu
sababli interaktiv, qiziqarli va bolalarning yosh xususiyatlariga mos ta’limiy o‘yinlar
yordamida ekologik bilim va ko‘nikmalarni shakllantirish bugungi kun ta’limining
dolzarb masalalaridan biridir. Ushbu ishda innovatsion yondashuvlar, metodik
tavsiyalar hamda amaliy tajribalar asosida ekologik ta’limiy o‘yinlarning o‘rni, turlari
va ularning tarbiyaviy samaradorligi chuqur tahlil etilgan.
Kalit so‘zlar:
maktabgacha ta’lim, ekologik tarbiya, atrof-muhit, bolalar
psixologiyasi, innovatsion o‘yinlar, ta’limiy o‘yin metodikasi, ekologik ong, barqaror
rivojlanish, interaktiv ta’lim
KIRISH
Bugungi globallashuv va ekologik muammolar kuchayib borayotgan davrda
insonning tabiatga bo‘lgan munosabati, atrof-muhitni muhofaza qilish borasidagi bilim
va ko‘nikmalari jamiyat taraqqiyoti uchun muhim omilga aylanmoqda. Ayniqsa,
ekologik madaniyatni shakllantirish jarayonini erta yoshdan boshlash zarurati dolzarb
masalalardan biridir. Shu nuqtayi nazardan, maktabgacha ta’lim tizimi bolalarda
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
372
2181-
3187
ekologik ongni shakllantirish, tabiatga e’tiborli va mas’uliyatli munosabatni
rivojlantirishda muhim bosqich hisoblanadi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar tabiat hodisalari va tirik mavjudotlar haqida
chuqur bilimga ega emas, ammo ular uchun atrof-muhitni o‘rganish qiziqarli va
hayajonli jarayon hisoblanadi. Shunday bo‘lsa-da, bu yoshdagi bolalarning psixologik,
fiziologik va bilish xususiyatlaridan kelib chiqib, ularni ekologik masalalarga to‘g‘ri
yo‘naltirish uchun maxsus yondashuvlar talab etiladi. Ana shunday samarali usullardan
biri bu ta’limiy o‘yinlar orqali ekologik tarbiya berishdir.
ASOSIY QISM
Ekologik tarbiya — bu nafaqat bilim berish, balki bola qalbida tabiatga mehr,
unga nisbatan mas’uliyat hissini uyg‘otish jarayonidir. Aynan maktabgacha yosh —
shunday muhim davrki, unda bolaning dunyoni idrok etish uslubi shakllanadi, va ayni
vaqtda o‘yin orqali o‘rgatish eng samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Ta’limiy o‘yinlar orqali ekologik tushunchalarni singdirish jarayoni ko‘plab
innovatsion yondashuvlarni talab etadi. Masalan, bolalarni bog‘dagi daraxtlar, gullar
va qushlar bilan tanishtirish uchun “Tabiat detektivi” o‘yini tashkil etilishi mumkin.
Ushbu o‘yinda bolalar turli topishmoqlarni yechish, tabiatdagi belgilarni
kuzatish, ularni rasm orqali aniqlash orqali o‘rganadilar. Shu bilan birga, ular tabiatga
nisbatan e’tiborliroq bo‘lishni o‘zlashtiradilar.
Interaktiv texnologiyalardan foydalanish ham bolalarning ekologik bilimlarini
mustahkamlashda muhim ahamiyatga ega. Masalan, planshet yoki interaktiv doska
orqali "Ekologik rangli dunyo" nomli o‘yinni o‘ynash mumkin. Bu o‘yinda har bir rang
tabiatdagi biror holatni bildiradi: yashil – toza havo, ko‘k – toza suv, qizil – ifloslanish
kabi. Bolalar ranglar orqali muammolarni tanlab, ularni qanday hal qilish mumkinligini
muhokama qiladilar.
Shuningdek, rolli o‘yinlar orqali ekologik ongni rivojlantirish mumkin. Masalan,
“Men bog‘bonman” o‘yini orqali bolalar o‘zlarini daraxt ekuvchi, gullarni parvarish
qiluvchi sifatida tasavvur qiladilar. Ular suv quyish, begona o‘tlarni tozalash,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
373
2181-
3187
changlardan himoya qilish kabi harakatlarni bajarish orqali tabiatni asrashga nisbatan
ijobiy xatti-harakatlarni o‘zlashtiradilar.
Qo‘g‘irchoq teatridan foydalanish ham samarali usullardan biridir. Ekologik
ertak asosida sahna ko‘rinishini tashkil etib, bolalarni faol ishtirok etishga undash
orqali ularning ongiga ekologik tushunchalarni chuqurroq singdirish mumkin.
Masalan, “Ifloslangan daryo” yoki “Yordam so‘ragan o‘rmon” kabi sahna
ko‘rinishlari bolalarda ekologik muammolarni tushunish, ularga befarq bo‘lmaslik
hissini uyg‘otadi.
Shuningdek, tabiat qo‘riqlovchisi sifatida “Ekologik kunlik” yuritish g‘oyasi
ham amaliy jihatdan ahamiyatlidir. Har bir bola har kuni tabiatda ko‘rgan
o‘zgarishlarini, nima yaxshi yoki yomon bo‘lganini rasm yoki oddiy so‘zlar bilan
kundaligiga yozib boradi. Bu esa ularning kuzatuvchanligini, tafakkurini va ekologik
mas’uliyatini rivojlantiradi.
Yuqoridagi misollar shuni ko‘rsatadiki, ekologik ta’limiy o‘yinlar faqat bilim
emas, balki ko‘nikma, hissiyot va ijtimoiy xulq-atvorni shakllantirishga xizmat qiladi.
O‘yin orqali bola o‘zining atrof-muhitdagi o‘rnini tushunadi, tabiatga zarar
yetkazmaslikka harakat qiladi, balki uni himoya qilishga intiladi.
Innovatsion o‘yin metodlarining afzalligi shundaki, ular bolani “o‘rganishga
majburlamaydi”, balki uni o‘zi bilmagan holda o‘rgatadi. Bu esa barqaror ekologik
madaniyat poydevorini aynan maktabgacha yoshdan boshlab shakllantirish imkonini
beradi.
Quyida mavzuga mos kreativ amaliy ekologik o‘yinlar va metodlar jadval
ko‘rinishida faqat amaliy tarzda taqdim etiladi:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
374
2181-
3187
O‘yin
yoki
Faoliyat Nomi
Amaliy Tavsifi
Tabiat
detektivi
Bolalar maktabgacha ta’lim muassasasi hovlisida barglar,
qushlar, toshlar va hasharotlarni aniqlaydi, rasmiy belgilar
orqali topishmoqlar yechadi.
Men
bog‘bonman
Har bir bola o‘ziga “o‘simlik” tanlaydi, uni g‘amxo‘rlik
bilan parvarishlaydi: sug‘oradi, tuprog‘ini yumshatadi, gullash
jarayonini kuzatadi.
Rangli
ekologik dunyo
Raqamli yoki kartochkali o‘yin: bolalar har bir rangga
muvofiq ekologik holatni tanlaydi va uni tuzatish bo‘yicha fikr
bildiradi.
Yashil tanlov
Har hafta eng “ekologik faol bola” belgilanadi: kim
chiqindilarni ajratdi, gullarga qaradi, suvni tejadi – shular
asosida baholanadi.
Ertakdagi
o‘rmonni qutqar
Qo‘g‘irchoq teatri orqali ifloslangan o‘rmon ertagi
ko‘rsatiladi. Bolalar oxirida muhokama qiladi va qanday
yordam berishni taklif etadi.
Tabiat ovozlari
viktorinasi
Bolalar quloq orqali qushlar, shamol, yomg‘ir kabi
tovushlarni eshitadi va ularni rasmlar bilan bog‘lab to‘g‘ri
topishga harakat qiladi.
Ekologik
rol
o‘yinlari
“Men yomg‘irman”, “Men daraxtman”, “Men baliqman”
kabi rollar orqali har bir bola tabiatda o‘z rolini tasvirlaydi va
himoyalanishni o‘rganadi.
XULOSA
Bugungi globallashuv va ekologik muammolar kuchayib borayotgan davrda
maktabgacha yoshdagi bolalarga ekologik ta’lim-tarbiya berish dolzarb masalaga
aylangan. Ayniqsa, bu borada innovatsion ta’limiy o‘yinlarning roli beqiyosdir. O‘yin
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
375
2181-
3187
orqali bolaning fikrlashi, sezgi va idroki rivojlanadi, tabiatga nisbatan mehr,
g‘amxo‘rlik, mas’uliyat hissi shakllanadi.
O‘yinlar bola tafakkuriga mos, qiziqarli va interaktiv shaklda tashkil qilinganda,
ularning o‘zlashtirish darajasi ortadi. Amaliy misollar orqali ko‘rildiki, ekologik
mazmundagi o‘yinlar bolalarni faollikka, mustaqil fikrlashga, atrof-muhitga ongli
munosabatda bo‘lishga o‘rgatadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Karimova, M. A. Ekologik tarbiya asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019.
2.
To‘xtayeva, Z. R. Maktabgacha ta’limda ekologik tarbiya. – Toshkent: Fan,
2020.
3.
Jo‘rayev, B. H. Innovatsion pedagogika: Nazariya va amaliyot. – Toshkent:
Yangi asr avlodi, 2021.
4.
Qodirova, N. A. Maktabgacha yoshdagi bolalarda ekologik madaniyatni
shakllantirish. – Toshkent: Ilm Ziyo, 2022.
