ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
351
2181-
3187
NOGIRONLIGI BO‘LGAN SHAXSLAR BILAN IJTIMOIY ISH:
MUAMMOLAR VA YONDASHUVLAR
Ozodbek Yigitaliyev Davronbek oʻgʻli
Fargʻona davlat universiteti Tarix
fakulteti ijtimoiy ish yoʻnalishi 1-bosqich talabasi
Abdurahmonova Manzura Mannopovna
Fargʻona davlat universiteti professori
Annotatsiya:
Ushbu maqolada nogironligi bo‘lgan shaxslar bilan ijtimoiy ish
olib borishning mazmuni, asosiy yondashuvlari va metodologik asoslari tahlil qilinadi.
Muallif nogironlar bilan ishlashda inklyuzivlik, individuallashtirilgan yondashuv,
huquqiy kafolat va ko‘p sektorli hamkorlikning ahamiyatini ko‘rsatadi. O‘zbekiston
misolida mavjud ijtimoiy siyosat, amaliy tajriba, reabilitatsiya xizmatlari, ta’lim,
sog‘liqni saqlash va bandlikdagi holatlar hamda xalqaro tajribaning tatbiqi muhokama
qilinadi. Shuningdek, ijtimoiy ishchilar faoliyatining zamonaviy standartlari, duch
kelinayotgan muammolar va istiqbolli yo‘nalishlarga alohida e’tibor qaratilgan.
Tadqiqotda nogironlarning jamiyatga to‘laqonli integratsiyasini ta’minlash bo‘yicha
samarali mexanizmlar ishlab chiqish zarurligi asoslab beriladi.
Kalit so‘zlar:
nogironlik, ijtimoiy ish, inklyuziv ta’lim, reabilitatsiya, huquqiy
kafolat, psixologik yordam, integratsiya, ijtimoiy himoya, bandlik, inklyuzivlik,
ijtimoiy xizmatlar
Nogironligi bo‘lgan shaxslar bilan ijtimoiy ishning mazmuni inson huquqlari,
inklyuzivlik va jamiyat integratsiyasi g‘oyalariga asoslanadi. Ushbu ish fuqarolarning
turmush sifatini yaxshilash, ularning ijtimoiy faolligini oshirish, isteʼmol va bandlik
imkoniyatlarini kengaytirishni maqsad qiladi. Bu sohani tizimli ravishda tashkil etish
orqali nogironligi bo‘lgan shaxslarning jamiyatda faol rol o‘ynashi, o‘zini-o‘zi
anglashi va bo‘mqanchalar mustaqil bo‘lishi taʼminlanadi. O‘zbekiston kontekstida
ijtimoiy ishning mazkur yo‘nalishi nafaqat mehnat va bandlik siyosati, balki taʼlim,
sog‘liqni saqlash, madaniy-maʼrifiy ishlar bilan chambarchas bog‘liq. Bu xamkorlik
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
352
2181-
3187
tizimi orqali nogiron shaxslarning ijtimoiy moslashuvi va integratsiyasiga yo‘l
ochiladi.
Ijtimoiy ish sohasida asosiy tamoyillar – inklyuzivlik, individuallashtirilgan
yondashuv, hamkorlik va huquqiy taʼminot orqali ishlashni o‘zida mujassam qiladi.
Inklyuzivlik – shaxslar bilan murojaatda teng huquqlik va imkoniyatlarni ko‘zlagan
holda, ularni taʼlim, sog‘liqni saqlash va madaniy-maʼrifiy jarayonlarga faol jalb
qilishni anglatadi. Individuallashtirilgan yondashuv – har bir nogiron shaxsning
jismoniy, psixologik, ijtimoiy imkoniyatlari va ehtiyojlarini inobatga olgan holda
ijtimoiy yordam dasturini yaratish va tatbiq etishni nazarda tutadi. Hamkorlik e’tiborda
– davlat organlari, nodavlat tashkilotlar, mahalliy hamjamiyatlar, fuqarolik jamiyati va
nogiron shaxslarning oilalarini bir tizim sifatida jalb qilgan holda koordinatsiyalashgan
yordamni tashkil etish demakdir. Huquqiy taʼminot esa nogiron shaxslarning mehnat,
taʼlim, sog‘liqni saqlash va boshqa sohalarda teng imkoniyatlarini kafolatlaydigan
qonunlar va normativ-huquqiy hujjatlarini amalga oshirish orqali ifodalanadi.
O‘zbekistonning “Nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlari to‘g‘risida”gi qonuni
ijtimoiy ishni aynan shu huquqiy asos bilan mustahkamlaydi.
Og‘irligi turlicha nuqsonlari bo‘lgan shaxslar bilan ishlashda, ijtimoiy ish
metodologiyasi o‘ziga xos strategiyalari bilan asoslanadi. Masalan, fizik imkoniyati
cheklangan shaxslar uchun reabilitatsiya, nogironlik transporti va uy-sharoitini
moslashtirish kabi qulayliklar; ko‘rish yoki eshitish nuqsoni bo‘lganlar uchun maxsus
o‘rgatuv va kommunikatsiya texnologiyalari; aqliy, ruhiy yoki psixiatrik muammolari
bo‘lganlar uchun psixologik maslahatlar, oilaviy psixoterapiya va ijtimoiy integratsiya
dasturlari; ko‘p nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun esa multidisipliner ijtimoiy yordam
amaliyotlari tashkil etiladi. Bu jarayonlarda ijtimoiy ishchilar shaxs va uning o‘tasining
oilaviy, moddiy, psixologik va sog‘liq jihatlarini baholab, reja ishlab chiqadi va amalga
oshiradi. Xizmat modellaridan biri – holatga asoslangan yondashuv bo‘lib, unda har
bir shaxs uchun individual reabilitatsiya va ijtimoiy integratsiya yo‘l xaritasi tuziladi.
Bu yo‘nalishda boshlang‘ich diagnostika, ehtiyojni aniqlash, reabilitatsiya choralari,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
353
2181-
3187
psixologik yordam, kasbiy tayyorlash, mehnat bozoriga yo‘naltirish, ijtimoiy qo‘llab-
quvvatlash va monitoring bosqichlari rejalashtiriladi.
Ijtimoiy ishda nogiron shaxslar va ularning oilalariga tez-tez zarur bo‘lgan
yordamlar qatoriga vakillik, maslahat, resurslar bilan ta’minlash, huquqiy yordam,
psixologik yordam, ijtimoiy kiritish choralari kiradi. Vakillik – nogiron shaxslarning
huquq va ehtiyojlarini davlat va xususiy institutlar oldida himoya qiladi. Maslahat –
oilalar va shaxslarning ijtimoiy kafolatlar, imtiyozlar, reabilitatsiya va xizmatlar tizimi
haqida xabardorligini oshiradi. Resurslar taqdim etish – moddiy va instrument
yordamlarni o‘z ichiga oladi. Huquqiy yordam esa ijtimoiy ishi qonuniy yo‘nalishda
olib borilishiga kafolat bo‘ladi. Psixologik xizmatlar orqali shaxs va oilalar ruhiy
holatini mustahkamlash, stress va psixologik to‘siqlarni yengib o‘tishga ko‘maklashish
amalga oshiriladi. Ijtimoiy kiritish – ta’lim, ish joylari, ijtimoiy tadbirlarga jalb qilish
orqali jamiyatning faolligini oshirishga xizmat qiladi.
O‘zbekiston misolida ijtimoiy ish strukturalari – markaziy ijtimoiy himoya
vazirligi va uning hududiy bo‘limlari, maktabgacha ta’lim markazlari, maxsus
psixologik-reabilitatsiya markazlari, bolalar-uylar, nogironlar uchun ustaxonalar,
maxsus kollejlardagi ijtimoiy ish xodimlari, nodavlat tashkilotlar va fuqarolik jamiyati
institutlari hamkorlikda faoliyat yuritadi. Bu tizimda vazirliklar nogironlar siyosatini
ijtimoiy himoya, ta’lim, sog‘liqni saqlash, mehnat sohalarida amalga oshiradi va
nodavlat tashkilotlar ish jarayoniga qayta aloqa va innovatsion yondashuvlar qo‘shadi.
Hozirgi kunda e’tibor qaratilayotgan sohalardan biri ta’limda inklyuzivlikni
kuchaytirishga qaratilgan texnologik va uslubiy yondoshuvlardir. Maxsus ta’lim
integratsiyasi orqali nogiron bolalar umumta’lim muassasalarida sinflarga qamrab
olinmoqda. Shuningdek, elektron ta’lim tizimlari, masofaviy o‘qitish va assistiv
vositalar orqali ularning ta’lim sifati va ishtirokini oshirish maqsad qilinmoqda.
Sog‘liqni saqlashda esa juramingizga muhtoj mutaxassislar, reabilitatsion jarayonlarni
optimallashtirish va ochiq tibbiy xizmatlar tashkil etish ustuvor yo‘nalishdir. Kasbiy
tayyorgarlikda esa nogiron shaxslar uchun maxsus modifica qilinadigan o‘quv
dasturlari va mehnat bozoridagi ehtiyojlar asosida yo‘nalishlar ishlab chiqilmoqda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
354
2181-
3187
Ayni paytda O‘zbekistonda nogironlarni qo‘llab-quvvatlashda xalqaro
hamkorlik ham yuksak bo‘lib, UNICEF, UNDP, ILO, JICA, USAID kabi tashkilotlar
ijtimoiy ish, inklyuziv ta’lim, reabilitatsiya hamda kasbiy integratsiyani
rivojlantirishda amaliy yordam ko‘rsatmoqda. Ularning loyihalari natijasida nogiron
bolalar uchun reabilitatsion markazlar ochildi, ijtimoiy ishchilar uchun trening
dasturlari ishlab chiqildi, oilalarga psixologik va ijtimoiy yordam ko‘rsatish
standartlari joriy etildi.
Ijtimoiy ish natijadorligini baholashda indikatorlar yaratilgan: nogiron
insonlarning ishga joylashganlik darajasi, ta’lim muassasalarida qamrab olish
ko‘rsatkichi, jamiyat integratsiyasi, ijtimoiy orientatsiya va ko‘mak ko‘rsatilgan
shaxslarning farovonligi. Bu indikatorlar asosida davlat va nodavlat tashkilotlar
faoliyati monitoring qilinadi hamda samaradorligiga baho beriladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 18-dekabrdagi PF–
6155-son Farmoni “Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlarini ta’minlash tizimini
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”.
2.
“Nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston
Respublikasi Qonuni, 2020-yil 15-iyun.
3.
Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. – T.: Ma’naviyat,
2008.
4.
Nuriddinova M.X. “Ijtimoiy ish asoslari”. – T.: O‘zbekiston, 2021.
5.
Abdullaeva M. “Nogiron bolalar bilan ishlash metodikasi”. – T.: Fan va
texnologiya, 2020.
6.
UNESCO Inclusive Education Reports. – Paris: UNESCO Publishing,
2022.
7.
UNDP Uzbekistan. “Social Inclusion of Persons with Disabilities in
Uzbekistan”. – Tashkent, 2021.
8.
UNICEF Uzbekistan. “Early Childhood Development for Children with
Disabilities in Uzbekistan”. – 2023.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
355
2181-
3187
9.
Asian Development Bank. “Disability-Inclusive Social Protection:
Guidance Note”. – Manila, 2022.
10.
USAID Uzbekistan. “Supporting Independent Living of Persons with
Disabilities in Central Asia”. – 2023.
