ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
84
2181-
3187
MEXANIK VA AVTOMATIK UZATMALAR QUTISINING TEXNIK
XIZMAT KO‘RSATISH FARQLARI
Nuraliyev Esonali Botirovich
Farg‘ona viloyati Quva tuman politexnikumi
"Avtomobillar tuzilishi" fani o‘qituvchisi.
Annotatsiya:
Mazkur maqolada avtomobil uzatmalar qutisining ikki asosiy turi
– mexanik va avtomatik uzatmalar qutilarining texnik xizmat ko‘rsatishdagi farqlari
tahlil qilinadi. Ushbu tizimlarning konstruktiv tuzilishi, ishlash printsipi, texnik xizmat
intervallari, texnologiyalari va xizmat ko‘rsatish xarajatlari qiyosiy ko‘rinishda tahlil
etiladi. Natijada, foydalanuvchilar uchun har bir tizimga xos afzallik va kamchiliklar
aniqlanadi, texnik xizmat samaradorligini oshirish bo‘yicha takliflar beriladi.
Kalit so‘zlar:
Mexanik uzatmalar qutisi, avtomatik uzatmalar qutisi, texnik
xizmat ko‘rsatish, avtomobil ekspluatatsiyasi, transmissiya, texnologik farqlar,
ta'mirlash xarajatlari.
Avtomobillarning uzatmalar qutisi dvigatel momentini g‘ildiraklarga uzatib
beruvchi va uni boshqaruvchi asosiy mexanizmlardan biridir. Hozirgi kunda keng
qo‘llanilayotgan uzatmalar qutilari ikki turga bo‘linadi: mexanik (ruchnoy) va
avtomatik. Har ikkala tizim ham avtomobilning harakatlanish xususiyatiga va
qulayligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ularning texnik xizmat ko‘rsatish tamoyillari esa
bir-biridan tubdan farqlanadi. Shu bois, bu maqolada mexanik va avtomatik
transmissiyalarni xizmat ko‘rsatish jihatidan solishtirish, samaradorlikni baholash va
zamonaviy xizmat texnologiyalarini tahlil qilish maqsad qilinadi.
Mexanik va avtomatik uzatmalar qutisining (uzatish qutisi) texnik xizmat
ko‘rsatishdagi farqlari quyidagicha bo‘ladi:
Mexanik uzatmalar qutisi (MT):
Moy almashtirish:
- Mexanik uzatmalar qutisida moy (odatda transmissiya moyi) odatda 60,000–
100,000 km yoki 3–5 yilda bir marta almashtiriladi (avtomobil modeliga qarab).
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
85
2181-
3187
- Moy sifatini vaqti-vaqti bilan tekshirish kerak, chunki u eskirishi yoki
ifloslanishi mumkin.
Debrriyaj (sцепление):
- Debrriyaj diski vaqti-vaqti bilan eskiradi (odatda 80,000–150,000 km),
shuning uchun uni tekshirish va kerak bo‘lsa almashtirish talab qilinadi.
- Debrriyajning silliq ishlashini ta'minlash uchun gidravlik suyuqlik (agar tizim
gidravlik bo‘lsa) tekshiriladi va almashtiriladi.
Mexanik qismlarni tekshirish:
- Vites o‘tkazgich troslari yoki mexanizmlari sozligi va eskirishi tekshiriladi.
- Sinxronizatorlar va viteslarning holati ham nazorat qilinadi, chunki ular
eskirishi tufayli vites o‘tkazishda muammolar keltirib chiqarishi mumkin.
Xizmat ko‘rsatish chastotasi:
- Mexanik qutilar odatda kamroq xizmat talab qiladi, chunki ularning tuzilishi
soddaroq. Lekin debrriyaj va moyga alohida e’tibor berish lozim.
Xarajatlari:
- Mexanik uzatmalar qutisining texnik xizmat ko‘rsatish xarajatlari odatda
arzonroq, lekin debrriyaj almashtirish qimmat bo‘lishi mumkin.
Avtomatik uzatmalar qutisi (AT):
Moy almashtirish:
- Avtomatik uzatmalar qutisida maxsus ATF (Automatic Transmission Fluid)
moyi ishlatiladi. Uni 30,000–60,000 km yoki 2–3 yilda bir marta almashtirish tavsiya
etiladi (modelga qarab).
- Moy filtri (agar mavjud bo‘lsa) ham birgalikda almashtiriladi.
- Moy sifati va darajasini muntazam tekshirish muhim, chunki iflos moy
tizimning ishdan chiqishiga olib kelishi mumkin.
Gidravlik tizim va solenoidlar:
- Avtomatik qutilarda gidravlik blok va solenoid klapanlarni tekshirish talab
qilinadi, chunki ular vites o‘tkazish sifatiga ta’sir qiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
86
2181-
3187
- Bu qismlar murakkab bo‘lib, nosozlik bo‘lsa, maxsus diagnostika va
ta’mirlash kerak.
Sovutish tizimi:
- Avtomatik qutilar ko‘proq issiqlik hosil qiladi, shuning uchun sovutish tizimi
(radiator yoki moy sovutgichi) holatini tekshirish muhim.
Xizmat ko‘rsatish chastotasi:
- Avtomatik qutilar mexanik qutilarga qaraganda tez-tez va ehtiyotkorlik bilan
xizmat ko‘rsatishni talab qiladi, chunki ularning tuzilishi murakkabroq.
Xarajatlari:
- Avtomatik uzatmalar qutisining ta’mirlash va xizmat ko‘rsatish xarajatlari
odatda qimmatroq, ayniqsa gidravlik blok yoki konvertor ta’mirlanganda.
Asosiy farqlar:
- Murakkablik: Mexanik qutilar soddaroq va xizmat ko‘rsatish osonroq, avtomatik
qutilar esa murakkab va maxsus jihozlar talab qiladi.
- Moy: Avtomatik qutilarda moyni tez-tez almashtirish va maxsus moy ishlatish
kerak. Mexanik qutilarda esa bu jarayon kamroq talabchan.
- Xarajat: Mexanik qutilarning xizmat ko‘rsatish xarajatlari odatda arzonroq, lekin
debrriyaj almashtirish qimmatga tushishi mumkin.
- Ehtiyot qismlar: Avtomatik qutilarda solenoidlar, gidravlik blok va konvertor
kabi qismlar maxsus e’tibor talab qiladi, mexanik qutilarda esa bunday qismlar yo‘q
yoki kamroq murakkab.
Maslahat:
- Har ikkala turdagi uzatmalar qutisi uchun ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmalariga
rioya qilish muhim (xizmat ko‘rsatish oralig‘i va moy turi).
- Avtomatik qutilar uchun sifatli moy va filtrlardan foydalanish va nosozliklarni
erta aniqlash uchun diagnostika o‘tkazish tavsiya etiladi.
- Mexanik qutilarda debrriyaj holatiga va vites o‘tkazish silliqligiga e’tibor berish
lozim.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
87
2181-
3187
Uzatmalar qutisining turi avtomobilni texnik xizmat ko‘rsatish strategiyasiga
katta ta’sir ko‘rsatadi. Mexanik uzatmalar qutisi oddiy tuzilmagani sababli kichik
ta’mir ishlari avtomobil egasi tomonidan ham amalga oshirilishi mumkin. Avtomatik
uzatmalar qutilari esa yuqori aniqlikdagi texnika va tajribali mutaxassis ishtirokini
talab qiladi. Xizmat narxi yuqoriroq bo‘lishi bilan birga, agar vaqti-vaqti bilan
profilaktik xizmat ko‘rsatilmasa, ta’mirlash xarajati ancha ko‘p bo‘ladi.
Ba’zi hollarda avtomatik transmissiya foydalanuvchilarga qulaylik yaratsa-da,
ularning ekspluatatsiyasi noto‘g‘ri bo‘lsa, nosozlik xavfi tez ortadi. Mexanik tizim esa
barqarorlik va xizmat muddati bilan ajralib turadi.
Xulosa
Mexanik va avtomatik uzatmalar qutilarining texnik xizmat ko‘rsatishida sezilarli
farqlar mavjud. Mexanik tizimlar kamroq xarajatli, xizmat ko‘rsatish soddaroq bo‘lsa,
avtomatik uzatmalar yuqori aniqlik, murakkab texnologiya va tez-tez xizmat
ko‘rsatishni talab qiladi.
Avtomatik uzatma egalari uchun xizmat ko‘rsatish bo‘yicha vizual qo‘llanmalar
ishlab chiqilishi kerak.
Mexanik tizimlar uchun maxsus profilaktika dasturlari joriy etilishi zarur.
Har ikki tizim uchun servis markazlarida xizmatlar sifatini baholash tizimi ishlab
chiqilishi kerak.
Kasb-hunar kollejlari va texnikumlarda transmissiya texnologiyalariga doir
amaliy mashg‘ulotlar kengaytirilishi lozim.
Adabiyotlar.
1.
Avtomobil texnik xizmati va ta’mirlash – A. X. Hasanov, Toshkent, 2018.
2.
Avtomobil uzatmalar qutisi: qurilishi va ta’mirlash– R. T. Qodirov, Toshkent,
2020.
3.
Mexanik uzatmalar va ularni ta’mirlash texnologiyasi – B. Sh. Yusupov,
Moskva, 2015.
4.
Avtomobil tizimlarining diagnostikasi va texnik xizmati – J. K. Karimov,
Toshkent, 2019.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
88
2181-
3187
5.
Transport vositalarining texnik ekspluatatsiyasi– P. A. Ivanov, Sankt-Peterburg,
2017.
6.
Avtomobil uzatmalar qutisi nosozliklari va ularni bartaraf etish – M. R.
Ismoilov, Toshkent, 2021.
7.
Zamonaviy avtomobil texnologiyalari – L. N. Petrov, Moskva, 2020.
8.
Avtomobil qismlarini tiklash va ta’mirlash – O. T. Sattorov, Toshkent, 2016.
