ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
53
2181-
3187
MAGNIYNING XUSUSIYATLARI, TEXNIKADA
UNING O‘RNI VA ISHLAB CHIQARISHNING TARIXI.
ФИЗИКО-ХИМИЧЕСКИЕ СВОЙСТВА
МАГНИЯ, ЕГО ПРИМЕНЕНИЕ В ПРОМЫШЛЕННОСТИ
И ИСТОРИЯ ПОЛУЧЕНИЯ
Beknazarova Gulnoza
Berdiyor qizi
ISLOM KARIMOV NOMIDAGI
TOSHKET DAVLAT TEXNIKA
UNVERSITETI
,
“Metallurgiya” kafedrasi katta o’qituvchisi
Amirov Farrux Sobir
o’g’li
ISLOM KARIMOV NOMIDAGI
TOSHKET DAVLAT TEXNIKA
UNVERSITETI
,
“Metallurgiya” kafedrasi talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada magniy metallining fizik-kimyoviy xususiyatlari,
texnikadagi ahamiyati, sanoat tarmoqlarida qo‘llanilishi hamda uni ishlab chiqarish
tarixining bosqichlari tahlil qilingan. Magniy engil metallar turkumiga kiradi va yuqori
issiqlik va elektr o‘tkazuvchanligi, mukammal korroziyaga chidamliligi, qayta
ishlanuvchanligi bilan ajralib turadi. Maqolada shuningdek, magniy ishlab chiqarish
texnologiyalarining evolyutsiyasi, xom ashyo manbalari va zamonaviy ishlab chiqarish
markazlari yoritilgan.
Kalit so‘zlar
Magniy, yengil metall, fizik-kimyoviy xususiyatlar, sanoat,
aerokosmik texnika, ishlab chiqarish tarixi, dolomit, elektroliz.
Аннотация:
В статье рассматриваются физико-химические свойства
металла магния, его значение в технике, применение в различных отраслях
промышленности, а также этапы исторического развития технологии его
получения. Магний относится к числу лёгких металлов, отличается высокой
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
54
2181-
3187
теплопроводностью, коррозионной стойкостью и перерабатываемостью. Также
раскрываются источники сырья, эволюция технологии производства и
современные центры магниевой промышленности.
Ключевые слова
Магний, легкий металл, физико-химические свойства,
промышленность, аэрокосмическая техника, история производства, доломит,
электролиз.
KIRISH
Magniy ikkinchi guruh elementi (eski klassifikasiya ko’ra ikkinchi guruh asosiy
elementidir), kimyoviy elementlar D. I. Mendeleev davriy tizimida uchinchi davri , oʻn
ikkinchi nomeri joylashgan. Magniyning kimyoviy belgisi Mg ( lot. Magnezium ).
Oddiy magniy oqimtir-kumush rangdagi engil, yumshoq metall.. Magniy tabiatda
birikmalar holida keng tarqalgan bo‘lib, okean suvlarida, dolomit va magnezit
jinslarida katta miqdorda mavjud. Uning texnikadagi ahamiyati zamonaviy mexanika,
elektrotexnika, aviatsiya va tibbiyotda beqiyosdir .Magniy — davriy jadvalning II
guruhiga mansub, engil metallar sirasiga kiruvchi muhim kimyoviy elementdir. Yer
qobig‘ida keng tarqalgan bo‘lib, asosan dolomit, magnezit, karnallit kabi minerallarda
uchraydi. U zamonaviy sanoatda keng ko‘lamda qo‘llaniladi, ayniqsa aviatsiya,
avtomobilsozlik, elektronika, tibbiyot va metallurgiyada. Magniyning asosiy
afzalliklaridan biri — uning zichligi past bo‘lishi bilan birga, nisbatan yuqori mexanik
mustahkamlik va korroziyaga chidamlikka ega bo‘lishidir. Shu sababli, u ko‘plab
yengil konstruksiyalarni yaratishda asosiy materiallardan biri hisoblanadi..Shu
jihatdan, magniy sanoatda barqaror rivojlanishni ta’minlashda strategik metallardan
biri hisoblanadi.Ushbu maqolada magniy metallining fizik-kimyoviy xususiyatlari,
texnikadagi o‘rni, ishlab chiqarish tarixidagi muhim bosqichlar, hamda ishlab
chiqarishning zamonaviy texnologiyalari haqida batafsil ma’lumot beriladi.
MAGNIYNING FIZIK-KIMYOVIY XUSUSIYATLARI
Magniy — o‘zining yengil vazni, mustahkamligi va kimyoviy faolligi bilan
boshqa ko‘plab metallar orasida ajralib turadi. U yer qobig‘ida eng ko‘p uchraydigan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
55
2181-
3187
sakkizinchi element hisoblanib, asosan dolomit, magnezit va dengiz suvida uchraydi.
Quyida magniyning asosiy fizik va kimyoviy xususiyatlari keltirilgan:
1. Fizik xususiyatlari:
• Tashqi ko‘rinishi: Yorqin, kumushsimon oq metall.
• Zichligi: Juda past – 1,738 g/cm³ bo‘lib, bu magniyni alyuminiydan ham yengil
qiladi.
• Erish nuqtasi: 650°C, nisbatan past haroratda suyuqlanadi, bu esa uni qayta
ishlashni osonlashtiradi.
• Qaynash nuqtasi: 1090°C.
• Kristall tuzilmasi: Geksaonal zich qadoq (HCP), bu esa unga ma’lum darajada
mo‘rtlik beradi.
• Issiqlik o‘tkazuvchanligi: Yaxshi, shuning uchun issiqlik tarqatish tizimlarida
ishlatiladi.
• Elektr o‘tkazuvchanligi: Toza misga nisbatan pastroq, lekin texnikada bu
muhim kamchilik hisoblanmaydi.
2. Kimyoviy xususiyatlari:
• Faolligi yuqori: Magniy havoda tezda oksidlanadi. Biroq hosil bo‘lgan yupqa
oksid qatlami (MgO) uni yanada chuqur oksidlanishdan himoya qiladi.
• Kislotalar bilan oson reaksiyaga kirishadi: Masalan, xlorid kislotasi bilan
reaksiyada vodorod gazi ajraladi.
\text{Mg} + 2\text{HCl} \rightarrow \text{MgCl}_2 + \text{H}_2 \uparrow
• Suv bilan reaksiyasi: Qaynoq suvda yoki bug‘da magnit gidroksid va vodorod
ajratadi.
• Qaytaruvchanlik xossasi kuchli: Shu sababli u titan, uran kabi metallarni
birikmalaridan ajratib olishda ishlatiladi.
3. Qotishmalar hosil qilish xususiyati:
Magniy boshqa metallar bilan — xususan alyuminiy, rux, silisiy, marganes bilan
— engil va bardoshli qotishmalar hosil qiladi. Bu qotishmalar quyidagicha
xususiyatlarga ega bo‘ladi:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
56
2181-
3187
• Mexanik jihatdan mustahkam
• Korroziyaga chidamli
• Yengil va qayta ishlash oson
Shu sababli, bu qotishmalar mashinasozlik, aviatsiya, elektrotexnika va sport
anjomlari ishlab chiqarishda keng foydalaniladi.
MAGNIYNING TEXNIKADAGI VA SANOATDAGI O‘RNI
Magniy ko‘plab zamonaviy sohalarda quyidagicha qo‘llaniladi:
3.1. Aerokosmik sanoatMagniy alyuminiy bilan qotishmalar holida samolyotlar
karkasi, raketa qismlari va yo‘ltanlamas qurilmalar uchun ishlatiladi. Uning yengilligi
tortish kuchini kamaytiradi, bu esa yonilg‘i sarfini kamaytiradi.
3.2. AvtomobilsozlikMashinalar dvigatellari, transmissiya qismlari, rul va eshik
panellari kabi joylarda magniy asosidagi qotishmalar qo‘llaniladi. Bu avtomobillarning
og‘irligini kamaytiradi va yonilg‘i tejamkorligini oshiradi.
3.3. Elektronika va texnika; Noutbuklar, mobil telefonlar, kameralar korpuslari va
boshqa elektron qurilmalar uchun magniy qotishmalari ishlatiladi. Yengil va
mustahkamligi bu sohada ustunlik beradi.
3.4. Tibbiyot ;Magniy tanaga mos keladigan, bioto‘g‘rilanuvchan metall bo‘lib,
suyak protezlari va implantlarda ishlatilmoqda. Yaqinda magniydan o‘z-o‘zidan
eriydigan implantlar tayyorlash yo‘nalishida tadqiqotlar olib borilmoqda.
3.5. Metallurgiya ;Titan, uran kabi metallarni ajratib olishda magniy qaytaruvchi
sifatida ishlatiladi. Shuningdek, po‘lat va quyma temir ishlab chiqarishda kuchli
dezoksidlovchi sifatida ham qo‘llaniladi.
U engil va ultra yengil quyma qotishmalarini ishlab chiqarish uchun
(samolyotsozlik, avtomobilsozlik), shuningdek, yoritish va yoqish raketalarini ishlab
chiqarish uchun pirotexnika va harbiy soxalarda qo’llaniladi. XX asrning ikkinchi
yarmidan boshlab magniy sof shaklda va krimniy temir bilan qotishmasi tarkibida –
ferrosilikomagniy,
Cho’yan ishlab chiqarishda keng qo’lanilqdi, chunki u cho’yandagi uglerod
formasiga tasir qiladi. Bu esa cho’yanga yangi qobiliyalar beradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
57
2181-
3187
Qotishmalarda
Magniy asosidagi qotishmalar engilligi va mustahkamligi tufayli aviatsiya,
aviatsiya va avtomobilsozlik sanoatida muhim tarkibiy material sanaladi. » Drujba»
benzopili va » Zaporojets» avtomashinasining divigitil karterlari magniy
qotishmasidan qilingan . Hozirda engil qotishma g’ildiraklar ushbu qotishmadan
tayyorlanayabdi.
Tokning kimyoviy manbalari
Sof metall va uning kimyoviy birikmalar (bromid, perxlorat) shaklida magniy
elektr batariyalar ishlab chiqarishda ishlatiladi(misol uchun, magniy-perxlorat,
oltingugurt-magniy, xlorid-magniy, xlor kumush-magniy, magniy-vanadiy va
boshqalar).
Magniy asoslangan kimyoviy manbalari o’ziga xos energiya xususiyatlari va
yuqori EMF ning juda yuqori qiymatlari bilan ajralib turadi.
Magniy gidrid – bu ixcham saqlash va ishlab chiqarish uchun ishlatiladigan eng
katta vodorod akkumulyatorlaridan biridir.
Olovga chidamli materiallar
Magniy oksidi MgO metallurgiya pechlarini va maxsus qoplamalar ishlab
chiqarish uchun o’tga chidamli material sifatida ishlatiladi .
Magniy perxlorat, Mg (ClO4 )2 – (angidron) laboratoriyalarda gazlarni chuqur
quritish uchun va magniy yordamida kimyoviy quvvat manbalari uchun elektrolit
sifatida ishlatiladi.
MAGNIY ISHLAB CHIQARISHNING TARIXI VA
TEXNOLOGIYALARI
4.1. Tarixiy rivojlanish
Magniy birinchi bor 1808-yilda angliyalik olim Humphry Davy tomonidan
izolyatsiya qilingan. U magnizit (MgCO₃) va ohak aralashmasidan elektroliz orqali
magniy ajratib olgan. 1833-yilda fransuz kimyogari Antoine Bussy metall magniyni
sof holda ajratib olishga muvaffaq bo‘lgan. 1886-yildan boshlab sanoat miqyosida
ishlab chiqarish boshlanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
58
2181-
3187
4.2. Zamonaviy ishlab chiqarish texnologiyalari
Magniy asosan quyidagi ikki usulda olinadi:
• Termik usul: Dolomit (CaMg(CO₃)₂) va ferrosilikon aralashmasini 1200–
1300°C da vakuum pechida qayta ishlash orqali magniy ajratib olinadi.
• Elektrolitik usul: Magniy xlorid (MgCl₂) eritmasi elektrolizdan o‘tkaziladi. Bu
usul dengiz suvi yoki tuz konlaridan olinadigan xomashyolarga asoslanadi.
Bugungi kunda Xitoy dunyodagi eng yirik magniy ishlab chiqaruvchisi bo‘lib,
global bozordagi ulushi 85% dan ortiq. Shuningdek, AQSh, Rossiya, Germaniya va
Braziliya ham yirik ishlab chiqaruvchilar qatoriga kiradi.
XOMASHYO BAZASI
Magniy metallurgiyasining samarali rivojlanishi, avvalo, uning boy va xilma-
xil xom ashyo manbalariga bog‘liq. Magniy er qobig‘ida keng tarqalgan elementlardan
biri bo‘lib, uning ulushi 2,1% ni tashkil etadi. Tabiatda magniy erkin holda
uchramaydi, balki birikma shaklida uchraydi. Asosiy sanoat ahamiyatiga ega bo‘lgan
xom ashyo turlari quyidagilar:
1. Magnezit (MgCO₃)
• Bu eng muhim magniyli mineral hisoblanadi. Magnezitdan magniy metallini
olish uchun asosan termik usullar qo‘llaniladi.
• U asosan cho‘kindi jinslarda va metamorfik zonalarda topiladi.
• Magnezitdan nafaqat metall magniy, balki sintezlangan magneziya (MgO) va
boshqa mahsulotlar ham olinadi.
2. Dolomit (CaMg(CO₃)₂)
• Dolomit magniy olishda keng qo‘llaniladigan arzon va keng tarqalgan mineral
bo‘lib, unda magniy va kalsiy karbonat birgalikda mavjud.
• Dolomitdan Pidjen usuli (Pidgin process) orqali metall magniy ishlab
chiqariladi. Bu usulda dolomit va ferrosilikon ishtirokida metallik magniy ajratib
olinadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
59
2181-
3187
• Dolomit zaxiralari dunyo bo‘ylab juda katta, ayniqsa Xitoy, AQSh, Rossiya,
Hindiston va Braziliyada mavjud.
3. Karnallit (KMgCl₃·6H₂O)
• Karnallit — dengiz tuzlaridan ajratib olinadigan gidratlangan xlorid bo‘lib,
magniy ishlab chiqarish uchun gidrometallurgik usullarda foydalaniladi.
• Bu xom ashyo asosan Germaniya va Rossiyadagi tuz konlarida ko‘p uchraydi.
• Karnallitning ahamiyati shundaki, u orqali suyuqlik fazasida magniy ajratish
texnologiyalari ishlatiladi.
4. Dengiz suvi va sho‘r suvlar (brinlar)
• Dengiz suvida 1 litrda o‘rtacha 1,3 g atrofida magniy mavjud.
• Bu usul atrof-muhitga kam zararli va katta miqdorda xom ashyo olish imkonini
beradi.
• Magniy, asosan, magniy xlorid (MgCl₂) holida olinadi va elektroliz orqali
metall holiga keltiriladi.
• Xitoy, Yaponiya va AQSh kabi davlatlar ushbu manbadan keng foydalanadi.
5. Talk (Mg₃Si₄O₁₀(OH)₂)
• Talk, odatda, to‘g‘ridan-to‘g‘ri magniy olishda kam ishlatiladi, ammo uni
chuqur qayta ishlash orqali magniy birikmalariga ajratish mumkin
Magniy metallurgiyasining xom ashyo bazasi juda boy va xilma-xil bo‘lib, tabiiy
minerallar (magnezit, dolomit, karnallit) hamda qayta tiklanuvchi resurslar (dengiz
suvi) asosida shakllanadi. Bu manbalar mavjudligi magniy ishlab chiqarishni ko‘plab
hududlarda yo‘lga qo‘yish imkonini beradi va sanoat uchun strategik ustunlik yaratadi.
Magniy olish texnologiyalarining rivojlanishi bilan birga, ekologik toza va energiya
tejamkor usullar afzallik kasb etmoqda.
XULOSA
Magniy metallari zamonaviy texnika va sanoatda strategik ahamiyatga ega
bo‘lgan engil metallardan biridir. U o‘zining fizik-kimyoviy xususiyatlari – past
zichligi, korroziyaga chidamliligi va yuqori mexanik mustahkamligi bilan ajralib
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
60
2181-
3187
turadi. Ayniqsa, aviatsiya, avtomobilsozlik, elektrotexnika va harbiy sanoat kabi
sohalarda magniyning o‘rni beqiyosdir.
Magniy ishlab chiqarishining tarixi XIX asrga borib taqaladi. Dastlab
laboratoriya sharoitida olinib, keyinchalik texnologik jarayonlar takomillashtirilgan
holda, pirometallurgik va gidrometallurgik usullar orqali ommaviy ishlab chiqarishga
yo‘l ochildi. Bugungi kunda dunyoda magniyni ishlab chiqarish bo‘yicha Xitoy
yetakchi hisoblanadi, undan keyin AQSh, Rossiya va boshqa davlatlar
turadi.Shuningdek, maqolada magniyning asosiy xom ashyo bazasi – dolomit,
magnezit, karnallit va dengiz suvi haqida ma’lumotlar berildi. Ularning mavjudligi va
qayta ishlanish texnologiyalarining soddalashuvi magniy sanoatini yanada
rivojlantirishga xizmat qilmoqda.Umuman olganda, magniy – kelajakda ekologik toza,
yengil va samarali texnologiyalarni yaratishda muhim rol o‘ynovchi metallardan biri
sifatida sanoat va ilm-fan oldida katta istiqbollarga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Azimov Sh.J. Metalllar texnologiyasi. Toshkent: Oliy ta’lim, 2018.
2.
Kalinin V.V. Производство магния и его применение. Москва, 2019.
3.
Gusev Yu.M. Металлургия бериллия и магния. СПб: Наука, 2021.
4.
7. O‘zbekiston Respublikasi Geologiya va mineral resurslar qo‘mitasi
materiallari, 2023.
5.
Арибжонова Д.Е., Бекназарова Г.Б. Инновационная технология выплавки
стали с использованием местных сырьевых материалов. – Ташкент: ТашГТУ,
2022. – 140 с.
6.
Арибжонова Д.Е. Пулат ишлаб чиқариш технологияси: дарслик. –
Ташкент: Shafoat Nur Fayz, 2020. – 240 с.
7.
Юсупходжаев
А.А.,
Арибжонова
Д.Е.,
Бекназарова
Г.Б.
Восстановительные процессы в металлургии: монография. – Ташкент: Изд-во
Shafoat Nur Fayz, 2020.
8.
Khojiyev Sh.T., Aribdjonova D.E., Yusupkhodjayev A.A., Beknazarova G.B.
Depletion of Slag from Almalyk Copper Plant with Aluminium Containing Waste //
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
61
2181-
3187
International Journal of Innovative Technology and Exploring Engineering. – 2019. –
December.
9.
Mirzajonova S.B., Muratova M.I., Rakhmatov U.N., Lutfullayeva N.B.,
Beknazarova G.B. Iron recovery technology from copper processing plants //
Metallurgical and Materials Transactions A. – 2023.
