ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
48
2181-
3187
NOGIRONLIGI BO‘LGAN BOLALAR BILAN ISHLASHDA PEDAGOGIK
YONDASHUVLAR
Maxmudova Muborak Azatova
Ajiniyoz nomidagi Nukus Davlat
Pedagogika instituti talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada nogironligi bo‘lgan bolalar bilan ishlashda
qo‘llaniladigan pedagogik yondashuvlar tahlil qilinadi. Nogiron bolalarning o‘ziga xos
ehtiyojlari, ularni ta’lim jarayoniga integratsiya qilishda individual yondashuv,
inklyuziv ta’lim tizimi va amaliy metodikalar ko‘rib chiqiladi. Shuningdek,
mamlakatimiz va xalqaro tajriba asosida pedagoglarning kasbiy malakasini oshirish va
ta’lim muassasalarida nogiron bolalar uchun qulay sharoit yaratishning ahamiyati
yoritiladi. Maqola ijtimoiy-madaniy stereotiplarni yengish, psixologik yordam va
pedagogik innovatsiyalarni rivojlantirish orqali ta’lim sifatini oshirish imkoniyatlarini
ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar: nogironlik, pedagogik yondashuv, nogiron bolalar, inklyuziv ta’lim,
individual ta’lim rejalari, maxsus pedagogika, ta’lim sifati, psixologik yordam, ta’lim
tizimi, pedagogik innovatsiyalar
Nogironligi bo‘lgan bolalar bilan ishlash zamonaviy pedagogikaning eng muhim
va mas’uliyatli yo‘nalishlaridan biridir. Har bir bola jamiyatning to‘laqonli a’zosi
bo‘lish huquqiga ega, shuningdek, u ta’lim olishda teng imkoniyatlar bilan
ta’minlanishi lozim. Ayniqsa, nogironligi bo‘lgan bolalarning o‘ziga xos ehtiyojlarini
inobatga olgan holda, ularga individual va moslashtirilgan pedagogik yondashuvni
amalga oshirish bugungi kunda ustuvor vazifalardan biridir. Ushbu maqolada nogiron
bolalar bilan ishlashda qo‘llaniladigan pedagogik yondashuvlar, ularning
samaradorligi, amaliy tajriba va xalqaro standartlar tahlil qilinadi.
Ta’lim – bu nafaqat bilim berish, balki tarbiya, rivojlanish, ijtimoiylashuv, o‘z-
o‘zini anglash kabi ko‘plab omillarni qamrab oluvchi murakkab jarayondir.
Nogironligi bo‘lgan bolalarning o‘zlashtirish darajasi, psixofiziologik holati, ijtimoiy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
49
2181-
3187
moslashuv darajasi ularning ta’lim olish jarayoniga bevosita ta’sir qiladi. Shu sababli,
pedagogik jarayonda maxsus yondashuv zarur bo‘ladi.
edagogik yondashuv deganda, nogiron bolalar bilan ishlashda qo‘llaniladigan
metodlar, uslublar, texnologiyalar, shuningdek, ularning psixologik holatini hisobga
olgan individual rejalar tushuniladi. Bu yondashuvlar bolaga qulay va mos ta’lim
muhitini yaratadi, ularning shaxsiy rivojlanishini ta’minlaydi, o‘z imkoniyatlarini
to‘liq ochib berishlariga yordam beradi.
Birinchi navbatda, nogiron bolalar bilan ishlovchi pedagoglar yetarli darajada
kasbiy malakaga ega bo‘lishi zarur. Bu malaka maxsus pedagogika, defektologiya,
logopediya, psixologiya sohalarini o‘z ichiga oladi. Har bir nogiron bolaning
ehtiyojlari turlicha bo‘lgani sababli, o‘qituvchi u bilan individual yondashuv asosida
ishlashi lozim. Misol uchun, eshitishida muammo bo‘lgan bolalar bilan vizual
vositalar, imo-ishora tillari, ko‘rgazmali dars usullari qo‘llanilsa, harakatlanish
qobiliyati cheklangan bolalar uchun esa moslashtirilgan sinf mebellari, texnik vositalar
zarur.
Yana bir muhim jihat – bu bolalarda o‘z-o‘ziga ishonchni shakllantirish. Odatda
nogiron bolalarda psixologik jihatdan pastlik kompleksi, ijtimoiy moslashuvda
muammolar kuzatiladi. Bunga jamiyatdagi stereotiplar, kamsitish, imkoniyatlarning
cheklanishi sabab bo‘ladi. Shuning uchun o‘qituvchi har bir bolaga ishonch, ijobiy
ruhiyat, erkin fikr va faoliyat muhitini yaratib berishi kerak.
Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, inklyuziv sinflarda nogiron bolalar bilan ishlashda
ko‘p tomonlama yondashuv muhim. Ular orasida quyidagilar ajralib turadi:
•
Individual ta’lim rejalari (ITR): Har bir bola uchun alohida o‘quv dasturi
ishlab chiqiladi, bunda bolaning imkoniyatlari va ehtiyojlari hisobga olinadi.
•
Moslashtirilgan o‘quv materiallari: Matnlar oddiylashtirilgan, vizual,
audio yordamchi vositalar bilan boyitilgan bo‘lishi kerak.
•
Multimodal yondashuv: Darsda ko‘rish, eshitish, harakat vositalari orqali
ta’lim beriladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
50
2181-
3187
•
Psixologik yordam: Maktab psixologi, defektolog va logopedlarning
ishtiroki bilan bolaga kompleks yordam ko‘rsatiladi.
•
Jamoadagi ijobiy munosabatni shakllantirish: Sinf o‘quvchilarida
empatiya, bag‘rikenglik, ijtimoiy hamkorlik qobiliyatlarini rivojlantirish lozim.
Pedagoglar uchun maxsus tayyorgarlik muhimdir. Oliy ta’lim muassasalarida
maxsus kurslar, o‘quv dasturlari asosida nogiron bolalar bilan ishlash bo‘yicha nazariy
va amaliy bilimlar berilishi kerak. Mamlakatimizda bu borada ijobiy tajribalar mavjud.
Ayrim pedagogik institutlarda defektologiya va logopediya yo‘nalishlari ochilgan,
o‘qituvchilar malaka oshirish kurslarida qatnashmoqda. Biroq bu sohadagi tajriba va
resurslar hali yetarli emas.
Xalqaro tajribaga murojaat qiladigan bo‘lsak, ko‘plab rivojlangan davlatlar
nogiron bolalar bilan ishlashni ta’lim tizimining ajralmas qismi deb hisoblaydi.
Masalan, Finlandiyada barcha bolalar umumiy ta’lim maktablarida o‘qiydi, nogiron
bolalar uchun maxsus yordamchilar biriktirilgan. AQShda har bir shtatda maxsus
pedagoglar guruhi, resurs markazlari mavjud. Germaniyada esa bolalarning nogironlik
turi bo‘yicha maxsus reabilitatsiya va ta’lim muassasalari faoliyat yuritadi.
O‘zbekiston sharoitida ham inklyuziv ta’limni keng joriy etish orqali nogiron
bolalar uchun pedagogik imkoniyatlar yaratish mumkin. Buning uchun quyidagi
choralar zarur:
•
Har bir tumanda maxsus pedagoglar va psixologlardan iborat mobil
guruhlar tashkil qilish;
•
Umumta’lim maktablarida resurs xonalarini tashkil etish;
•
O‘qituvchilar uchun inklyuziv metodikalar bo‘yicha treninglar o‘tkazish;
•
Ota-onalar uchun maslahat markazlarini yo‘lga qo‘yish;
•
Maxsus darsliklar, o‘quv-metodik qo‘llanmalarni chop etish.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
51
2181-
3187
Ta’lim tizimi islohotlari doirasida nogiron bolalarni ta’limga qamrab olish
darajasi yildan-yilga ortib bormoqda. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2023-yilda
O‘zbekistonda 30 mingdan ortiq nogiron bolalar umumta’lim maktablariga qamrab
olingan. Bu, albatta, yaxshi natija, ammo hal etilishi lozim bo‘lgan muammolar ham
talaygina. Infratuzilma, metodika, malakali mutaxassislar yetishmasligi, ota-onalar va
jamiyatning noto‘g‘ri stereotiplari bular jumlasidandir.
Yakuniy xulosa sifatida aytish mumkinki, nogiron bolalar bilan ishlashda
pedagogik yondashuv faqatgina ta’limni emas, balki tarbiyani, ruhiy qo‘llab-
quvvatlashni, jamiyatga moslashtirishni ham o‘z ichiga oladi. Har bir pedagog o‘z
faoliyatida insonparvarlik, mehr, bag‘rikenglik, tushunish kabi yuksak qadriyatlarni
asos qilib olgan taqdirdagina bunday bolalar to‘laqonli shaxs bo‘lib yetishadilar.
Pedagogik yondashuvlarda innovatsion texnologiyalar, ijtimoiy psixologik
qo‘llab-quvvatlash, oilaviy hamkorlik, davlat siyosatining izchilligi muhim rol
o‘ynaydi. Agar bu elementlar o‘zaro uyg‘unlikda bo‘lsa, nogiron bolalar uchun ta’lim
olish jarayoni yanada samarali kechadi. Bu esa butun jamiyatimizning barkamol
avlodni tarbiyalash yo‘lidagi muhim qadami bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 6-apreldagi PQ–5052-
sonli “Nogironligi bo‘lgan shaxslarni qo‘llab-quvvatlash tizimini takomillashtirishga
oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori.
2.
O‘zbekiston Respublikasi “Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari
to‘g‘risida”gi Qonuni, 2020-yil 15-iyun.
3.
Karimova R., “Boshlang‘ich ta’lim metodikasi”, Toshkent, 2020.
4.
G‘aniyeva M.T., “Maxsus pedagogika asoslari”, Toshkent: O‘qituvchi,
2019.
5.
UNESCO. (2017). A guide for ensuring inclusion and equity in education.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
52
2181-
3187
6.
Booth, T., & Ainscow, M. (2011). Index for Inclusion: Developing
learning and participation in schools. Bristol: Centre for Studies on Inclusive
Education.
7.
Axmedova D.A. “Ta’limda inklyuziv yondashuvning nazariy asoslari”,
Respublika ilmiy-amaliy anjumani materiallari, 2021.
8.
Ibragimova G.R. “Inson kapitalini rivojlantirishda inklyuziv ta’limning
roli”, Ilmiy izlanishlar jurnal, 2022-yil, №3.
9.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi (2022). “Umumta’lim
maktablarida inklyuziv ta’limni tashkil etish bo‘yicha uslubiy tavsiyalar”.
10.
Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher
psychological processes. Harvard University Press.
