ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня –2025
318
2181-3187
BIOLOGIYA DARSLARIDA ILG’OR TA’LIM METODLARIDAN
SAMARALI FOYDALANISH
Turayeva Lobar Axatovna
Qashqadaryo viloyati, Muborak tuman
politexnikumi
Biologiya fani o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Respublikamizdagi ijtimoiy-iqtisodiy, ma’naviy-ma’rifiy
o’zgarishlar biologik ta’lim jarayonida ilmiylik, ta’lim va tarbiyaning uzviyligi
sistemalilik, fundamentallik, izchillik, ko’rgazmalilik, onglilik, mustaqillik, ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishning metodologik prinsipi, nazariyani amaliyot bilan bog’lash,
samaradorlik, tushunarlilik, individual va guruhli yondashishni uyg’unlashtirish,
zarurligini ko’rsatdi.
Kalitso’zlar:
suhbat metodi, hikoya metodi, ma’ruza metodi, ko‘rgazmali
metodlar
Ta’lim mazmunining tarkibiy qismlari va ularni o’quvchilar tomonidan
o‘zlashtirilishi o’qitish vositalarini to‘g‘ri tanlash va o‘z o‘rnida samarali foydalanishni
talab etadi. Biologiya darslarida o’rganilayotgan mavzuning mazmunidan kelib
chiqqan holda ularni yoritish imkonini beradigan tabiiy, tasviriy ko’rgazmalar, ekran
vositalari, o‘quv jihozlari, multimedialar, electron versiyalar va qo’llanmalardan
foydalanish tavsiya etiladi.
Darsning mazmuni va foydalaniladigan ko’rgazmali vositalar muayyan o’qitish
metodlarini talab etadi. O’qituvchi o’qitish metodlarining turlarini, ularga mansub
uslublarni, foydalanish yo‘llarini yaxshi bilishi lozim. Dhuni hisobga olgan holda
quyida o’qitish metodlarining guruhlari haqida fikr yuritiladi. Og‘zaki bayon metodlari
guruhi o‘z ichiga suhbat, hikoya, ma’ruza metodlarini oladi. Quyida shu metodlarning
tarkibiga kiruvchi metodik uslublar keltiriladi:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня –2025
319
2181-3187
Suhbat metodi:
suhbat savollarini ketma-ketlikda qo‘yish, yordamchi va
qo‘shimcha savollarni o‘z vaqtida berish, o‘quvchilarni faollashtirish, o‘quvchilar
javobidagi xatolarni to‘g‘rilash, xulosa va umumlashtirishni tarkib toptirish uslubi
hikoya metodi o‘quv materialini jonli, obyektlarga xos xususiyatlarni bayon qilish,
axborotning ilmiyligi, izchilligi, tushunarliligi, nutqning ravonligi va ifodaliligi uslubi.
Ma’ruza metodi:
o‘quv materialini mantiqiy ketma-ketlikda bayon qilish,
muammolarni qo‘yish, obyektlarni aniqlash, taqqoslash, xulosa chiqarish,
umumlashtirish, o‘quvchilarning diqqatini jalb qilish uslubi.
Ko‘rgazmali metodlar guruhiga tabiiy va tirik obyektlar, tasviriy ko‘rgazma,
ekran vositalari, AKTning ko‘rgazmali dasturlari, multimedialarni namoyish qilish
metodlari kirib, muayyan holda quyidagi ko‘rgazmali vositalarni namoyish qilish,
illyustratsiya, demonstratsiya, o‘quv kinofilmlari, videofilmlar, AKTning ta’limiy,
modellashtirilgan dasturlari, electron darsliklar, multimedialarni namoyish qilish,
ko‘rgazmaning did va estetik talablarga javob berishi, dars mazmunini yoritishi,
ketma-ketlikda o‘quvchilar faoliyatini tashkil etish uslublaridan tashkil topadi.
Amaliy metodlar guruhiga kuzatish, tajribani tashkil etish va o‘tkazish, amaliy
ishni bajarish metodlari kirib, ular mos holda, obyektlarni tanib olish va aniqlash,
kuzatish va tajribalar o‘tkazish, o‘quvchilarga amaliy ishning borishini bayon qilish,
amaliy ishlarni bajarish rejasini tuzish, amaliy ish topshiriqlarini bajarilishini nazorat
qilish, topshiriqlarni bajarish natijalarini tahlil qilish, o‘z-o‘zini nazorat qilish, amaliy
ish, kuzatish va tajribalarni yakunlash va rasmiylashtirish uslublaridan iborat bo‘ladi.
Muammoli izlanish metodlari:
muammoli vaziyatlarni yaratish, muammoli
savollar zanjirini tuzish, muammoli topshiriqlar tuzish va tajribalar o‘tkazish,
muammoli vaziyatlarni hal etish yuzasidan o’quv farazlarini hosil qilish, o‘quv
farazlarini isbotlash, obyektlarni taqqoslash, mantiqiy mulohaza yuritish, o‘quv-
tadqiqot tajribalarini o‘tkazish, o‘quv xulosalari va umumlash malarini ta’riflash
uslublarini o‘z ichiga oladi. o‘qitishning mantiqiy metodlari guruhi induktiv, deduktiv,
tahlil, bosh g‘oyani ajratish, qiyoslash, umumlashtirish metodlaridan iborat bo‘lib:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня –2025
320
2181-3187
a)
Induktiv metod
— xususiy faktlarni muammoli bayon qilish,
o‘quvchilar faoliyatini xususiydan umumiy xulosalar chiqarishga yo‘naltirish,
muammoli
topshiriqlami berish uslubi;
b)
Deduktiv metod
— umumiy qonunlarni bayon qilish, o‘quvchilarning
faoliyatini umumiydan xususiy xulosa chiqarishga yo‘naltirish uslubi;
d)
Tahlil metodi
— axborotni anglab idrok etish, o‘rganilgan obyektlarning
o‘xshashlik va farqli tomonlarni aniqlash, o‘rganilgan obyektlarni tarkibiy qismlarga
ajratish, ular o‘rtasidagi boshlanishlarni aniqlash uslubi;
e)
bosh g’oyani ajratish metodi
— o‘quv materialidagi asosiy g‘oyani
ajratish va saralash, axborotni mantiqiy tugallangan fikrli qismlarga ajratish, asosiy
g‘oya va ikkinchi darajali fikrlarni ajratish, tayanch so‘zlar va tushunchalarni ajratish,
asosiy fikr haqida xulosa chiqarish uslubi;
f)
qiyoslash metodi
— qiyosiy obyektlarni aniqlash, obyektlarning asosiy
belgilarini aniqlash, taqqoslash, o‘xshashlik va farqlarni aniqlash, qiyoslash natijalarini
shartli belgilar bilan rasmiylash trish uslubi;
g)
umumlashtirish metodi
— o‘quv materialidagi tipik faktlarni aniqlash,
qiyoslash, dastlabki xulosalar, hodisaning rivojlanish dinamikasini tasavvur qilish,
umumlashtirish natijalarini shartli belgilar yordamida rasmiylashtirish, umumiy
xulosa chiqarish uslublarini o‘zida mujassamlashtiradi.
Mustaqil ish metodlari guruhiga ko‘rgazma vositalari va darslik ustida mustaqil
ishlash metodlari kiradi. Ular tarkibiga mustaqil ish topshiriqlarini berish, o‘quv
faoliyatida mustaqillikni rivojlantirish, o‘quv mehnati malakalarini tarkib toptirish,
namunaga muvofiq mustaqil ishlarni tashkil etish, ijodiy topshiriqlar berish uslublari
kiradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня –2025
321
2181-3187
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Селевко Г.К. Современные образовательные технологии. Учебное
пособие.
— М.: «Народное образование», 1998 г.
2.
T. G’ofurov va boshqalar ,,Biologiyani o’qitishning umumiy metodikasi“
o’quv metodik qo’llanma Toshkent 2005 yil
