ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
290
2181-
3187
AVTOYUKLAGICHNI TURG’UNLIKGA SINASH UCHUN SINOV
USULI.
Toshkent davlat
transport universiteti dotsenti
Sarmonov A.X.
Toshkent davlat transport
universiteti magistranti
Jalilova G.T.
Annotatsiya:
Mazkur ishda avtoyuklagichlarning turg‘unlik (barqarorlik)
holatini baholash va uni sinash usullari o‘rganilgan. Avtoyuklagichlar yuk ko‘tarish va
tashish jarayonlarida muhim texnik vosita bo‘lib, ularning xavfsiz ishlashi birinchi
navbatda turg‘unlik darajasiga bog‘liq. Ish davomida statik va dinamik sinov usullari,
ularning bajarilish tartibi, asosiy texnik ko‘rsatkichlar va baholash mezonlari tahlil
qilingan. Shuningdek, sinovlarning xalqaro va milliy standartlar asosida olib borilishi
muhimligi ta'kidlangan. Tadqiqot natijalari yuklagichlarning ish jarayonidagi
barqarorligi va xavfsizlik darajasini aniqlashda asos bo‘lib xizmat qiladi.
Annotation:
This study explores the methods for assessing and testing the
stability of forklifts. Forklifts are essential technical equipment used for lifting and
transporting loads, and their safe operation primarily depends on their level of stability.
The research analyzes both static and dynamic testing methods, the procedures for
conducting these tests, key technical parameters, and evaluation criteria. Furthermore,
the importance of conducting tests in accordance with national and international
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
291
2181-
3187
standards is emphasized. The results of the study serve as a foundation for determining
the operational stability and safety level of forklifts in real working conditions.
Kalit so‘zlar:
Avtoyuklagich, elektroyuklagich, turg‘unlik sinovi, statik
turg‘unlik, dinamik turg‘unlik, GOST 24282-97, qiya platforma, yuk ostida sinov,
haydovchisiz sinov.
Keywords:
Forklift, electric forklift, stability test, static stability, dynamic
stability, GOST 24282-97, inclined platform, load testing, unmanned testing.
Zamonaviy sanoat va logistika sohalarida avtoyuklagichlar og‘ir yuklarni
ko‘tarish, tashish va joylashtirish kabi jarayonlarda muhim rol o‘ynaydi. Ularning
samarali va xavfsiz ishlashi, ayniqsa og‘ir yuklar bilan ishlaganda, texnik barqarorlikka
yaqin bog‘liq. Shuning uchun har qanday avtoyuklagich ekspluatatsiyaga
chiqarilishidan oldin uning turg‘unlik (barqarorlik) holatini aniqlash va baholash
muhim vazifalardan biridir.
Avtoyuklagichning turg‘unligi — bu uning belgilangan yuk bilan yoki yuklarsiz
har xil ish rejimlarida ag‘darilib ketmasdan barqaror ishlash qobiliyatidir. Turg‘unlikka
bo‘lgan talablar nafaqat texnik xavfsizlikni ta'minlaydi, balki operatorlar va atrof-
muhit uchun xavfni kamaytirishga xizmat qiladi.
Mazkur ishda avtoyuklagichning turg‘unlik holatini baholash usullari, sinov
tartiblari hamda bu sinovlar natijasida olinadigan muhim ko‘rsatkichlar ko‘rib
chiqiladi. Sinovlar orqali avtoyuklagichning konstruktsiyasi, og‘irlik markazi, yuklash
holati va harakatlanishdagi barqarorligi aniqlanadi, bu esa uning real ish sharoitlaridagi
xavfsizligini kafolatlaydi.
•
GOST 24282-97(To’liq rellssiz elektrlangan mashinalar transportining sinov
usullari)ning 5.9-bo‘limlariga muvofiq elektr yuklagichlarning turg‘unligini sinash
yuk ostida va qiya platformada o‘tkaziladi.
1.Elektroyuklagichlar va elektroshtabellerni turg‘unlikka sinash haydovchisiz
sinov platformasida amalga oshiriladi.
Qolgan mashinalarning sinovlari esa har bir aniq turdagi mashina uchun texnik
shartlarda bayon etilgan dastur asosida o‘tkaziladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
292
2181-
3187
Avtoyuklagichlarning chidamlilik sinovlari sinov platformasida haydovchisiz
o‘tkaziladi. Agar haydovchining og‘irligi mashinaning turg‘unligini kamaytirsa, u
holda u 90 kg yuk bilan imitatsiya qilinadi, bunda og‘irlik markazi o‘tirgan
haydovchining o‘rindig‘idan 250 mm masofada va tik turgan haydovchining tayanch
maydonchasidan 1000 mm masofada
bo‘ladi.
1-rasm
: Haydovchi o’rindig’iga 90kgli moslama o’rnatilgan holati.
2.Mashina dastlab gorizontal platformaga tegishli sinov turi uchun zarur bo‘lgan
holatda o‘rnatiladi, so‘ngra har bir sinovda platforma sekinlik bilan 1-jadvalda
ko‘rsatilgan kattalikka egiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
293
2181-
3187
2-rasm
: Sinash uchun sinov platformasida mashinaning holati.
1-jadval - Turg‘unlikka sinash turlari.
Sinov raqami
1
2
3
4
Barqarorlik
Bo‘ylama
Ko‘ndalang
Bajarilayotgan
operatsiya
Shta
bellar
–
tekislash
Hara
kat
Shta
bellar
-
tekislash
Hara
kat
Yuklama
Nominal yuk
Yuksiz
Ko‘tarilish balandligi
Maks
imal
300
мм
Maks
imal
300
мм
Yuk
ko‘targichning
holati
Vertik
al
(ko‘tarilgan
) *
Enga
shgan
orqaga
(kiritilgan
)
Engashgan
holatda, mos eng kam
chidamlilik (kiritilgan)
*
Platformaning qiyaligi
- yuk ko‘tarish qobiliyati
4 %
18 %
6%
(15+1,
4ν) %, lekin
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
294
2181-
3187
5000 kg gacha bo‘lganda
(5000 kg dan tashqari)
ortiq emas
50 %
Platformaning qiyaligi
- yuk ko‘tarish qobiliyati
5000 dan 10000 kg va undan
ortiq
3,5 %
18 %
6%
(15+1,
4ν) %, lekin
ortiq emas
40 %
* Bo‘ylama va (yoki) ko‘ndalang yo‘nalishda harakatlanadigan yuk
ko‘targichli mashinalar uchun
Izoh:
•
NN o‘qi sinov platformasining og‘ish OO o‘qiga parallel.
•
ν - yuksiz harakatlanishning maksimal tezligi, km/soat.
Mashinaning harakatlanishini to‘xtatish uchun ishchi va to‘xtab turish tormozlari
qo‘llaniladi, ularning ish holatida mahkamlanadi, zarurat bo‘lganda g‘ildiraklar
mashina korpusiga mahkamlanadi yoki g‘ildiraklar va platforma o‘rtasida tormoz
lentasi qo‘llaniladi. Tasmaning bir uchi g‘ildirakni aylanib o‘tib, korpusga
mahkamlanadi, bu esa mashinaning platformada harakatlanishiga to‘sqinlik
qiladi.G‘ildiraklar ostida pona yoki kolodkalardan foydalanishga yo‘l qo‘yiladi: 250
mm gacha bo‘lgan g‘ildirak diametri uchun - pona yoki kolodkaning balandligi 25 mm,
250 mm dan ortiq bo‘lgan g‘ildirak diametri uchun - pona yoki kolodkaning balandligi
0,1 g‘ildirak diametri.
3.Yuk ko‘targichning vertikal holati shovun bilan tekshiriladi. Bunda yukning
gorizontal platformaga 300 mm balandlikdan va maksimal balandlikdan proyeksiyalari
bir xil bo‘lishi kerak. Deformatsiya natijasida yuzaga keladigan og‘ishlar yuk
ko‘targichning qiyshayishi yoki siljishi bilan bartaraf etiladi.
4.Sinov yukining massasi va uning og‘irlik markazining holati muayyan turdagi
mashinalarga texnik shartlarda ko‘rsatilgan qiymatlarga mos kelishi kerak.
5.Mashina barcha sinov turlaridan muvaffaqiyatli o‘tib, ag‘darilmagan taqdirda,
u barqaror deb hisoblanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
295
2181-
3187
Zarur bo‘lganda, hech bo‘lmaganda bitta g‘ildirakning tayanch sirtidan ajralishi
boshlanadigan platforma qiyaligiga teng bo‘lgan haqiqiy statik turg‘unlik burchagini
aniqlanadi.
Ko‘ndalang turg‘unlikka sinashda g‘ildiraklardan birining sinov platformasi bilan
kontaktining yo‘qolishiga va mashina konstruksiyasi elementlarining sinov
platformasiga tegishiga yo‘l qo‘yiladi.
Ish tartibi:
1. Tayyorgarlik ishlari o‘tkazilgandan va platformaning asosiy uzellari va
tizimlarining sozligi tekshirilgandan so‘ng, sinovlarni boshlash mumkin.
2. Sinalayotgan mashina o‘z harakati bilan tizim platformasiga kiradi va unda
shunday joylashadiki, uning g‘ildiraklari platforma burilish o‘qi tomonida joylashgan
bo‘lib, ag‘darilish paytida mashinani sirpanishdan ushlab turuvchi tayanch bruslariga
tegib turadi. Sinalayotgan mashinaning qarama-qarshi tomondagi g‘ildiraklari rezina
tayanchlarga o‘rnatilgan bo‘lishi, bunda qo‘zg‘aluvchan tayanch plastinalari platforma
yuzasiga siqilgan bo‘lishi kerak.
3. Sinov mashinasini tizim platformasiga o‘rnatish bo‘yicha ko‘rsatilgan
operatsiyalar bajarilgandan so‘ng, uning tormoz tizimi yoqiladi va dvigatel to‘liq
o‘chiriladi. So‘ngra sinalayotgan mashinani platformaga mahkamlab qo‘yadigan
straxovka tortqilari qo‘yiladi. Cho‘zilish uzunligi shunday tanlanadiki, bunda
mashinaning g‘ildiraklari (gusenitsalari) kritik qiyalik burchagidan o‘tganda uning
rezina tayanchlardan vizual-nazoratli ajralishi ta’minlanadi.
4. Sug‘urta bog‘lanishlarining joylashish sxemasi sinalayotgan mashinalarning
har bir turi uchun alohida tanlanadi va ag‘darilish paytida ularning mustahkamligini
ta’minlashi kerak.
Tortqichlar o‘rnatilgandan so‘ng, platformaga, rezina tayanchlar zonasiga
g‘ildiraklarning uzilish datchiklarini mahkamlaymiz va ularni boshqarish elektr
tarmog‘iga, platformaning yon tomonidagi ulagichlarga ulaymiz.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
296
2181-
3187
5. Ko‘rsatilgan ishlarni bajarish tugagandan so‘ng, barcha xizmat ko‘rsatuvchi
xodimlar xavfli zonani tark etishlari kerak (platformadan kamida 10 m masofada) va
shundan keyingina sinovlarni boshlash mumkin.
6. Operator sistemani boshqarish pultiga platformaning boshqarish sistemasini
ta’minlovchi avtomat knopkasini bosadi, so‘ngra boshqa knopkani bosish bilan nasos
stansiyasi yuritmasining elektr dvigateli ishga tushiriladi. Shundan so‘ng "Ko‘tarish"
tugmasi tegishli ishchi holatga bosiladi va platformani ko‘tarish jarayoni boshlanadi.
Platforma ko‘tarila boshlagan vaqtdan boshlab operator platformaga o‘rnatilgan
burchak o‘lchagichning ko‘rsatishini diqqat bilan kuzatib borishi kerak. Sinov guruhi
mutaxassisi uzilish burchagi qiymatini qayd etadi.
7. Sinovni tugatgandan so‘ng, operator tumbler yordamida yuritma elektr
energiyasini uzib qo‘yadi. Shundan so‘ng, uzilish datchiklariga elektr ta’minotini
yetkazib beruvchi kabel uziladi, sinalayotgan mashinani platformada mahkamlaydigan
xavfsizlik tortqichlari olib tashlanadi va sinovlar yakunlangan hisoblanadi.
№
Sinov usuli
Amalda
1
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
297
2181-
3187
2
3
4
Xulosa
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
298
2181-
3187
Avtoyuklagichlarning turg‘unligini sinash texnik xavfsizlikni ta’minlashda
muhim bosqich hisoblanadi. Sinovlar orqali yuklagichning yuk ostidagi va
harakatlanishdagi barqarorligi, og‘irlik markazining joylashuvi hamda potentsial
ag‘darilish holatlari baholanadi. Bu esa, ishlab chiqaruvchilar, texnik xizmat ko‘rsatish
xodimlari va foydalanuvchilar uchun muhim amaliy ahamiyatga ega. Ushbu ish
davomida avtoyuklagichlarni turg‘unlikka sinash usullari — statik va dinamik
sinovlar, hamda ularning o‘tkazilish tartiblari ko‘rib chiqildi. Sinov natijalari
yuklagichning xavfsiz ishlash chegaralarini aniqlash, konstruktsiyadagi muammolarni
bartaraf etish va operatorlar uchun ish xavfsizligini oshirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 29-oktabr “Ilm-fan va ilmiy faoliyat
to‘g‘risida”gi O‘RQ-576-son Qonuni O‘zbekiston Respublikasining 2020 yil 24 iyulda
«Innovatsion faoliyat to‘g‘risida»gi O‘RQ-630-son Qonuni.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 8 oktyabr “O‘zbekiston
Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash
to‘g‘risida”gi PF-5847-son Qonuni 2020 yil 29 oktyabr “Ilm-fanni 2030 yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” gi PF-6097-sonli Farmoni.
3.ГОСТ 16215 – 80- Umumiy vazifalarga mo’ljallangan vilkali avtoyuklagichlarning
umumiy texnik shartlar.
4.ГОСТ 24282 – 97- To’liq relessiz elektrlangan mashinalar transportining sinov
usullari
5.https://lex.uz/uz/docs/-5038211
