ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
211
2181-
3187
BILINGVIZM HODISASINING TIL O‘QITISHGA SALBIY TA’SIRI
Hayitova Gavhar Vahob qizi
Alisher Navoiy nomidagi ToshDO‘TAU
O ‘zbek tili va adabiyoti ta’limi yo ‘nalishi
3-kurs talabasi
hayitovagavhar76@gmail.com
Annotatsiya:
Maqolada bilingvizm hodisasining zamonaviy ta’lim jarayoniga, xususan, til
o‘qitishga bo‘lgan salbiy ta’siri atroflicha yoritiladi. Bilingvizmning turlari, ularning
psixopedagogik ta’siri, til o‘zlashtirishdagi interferensiya, transfer, leksik va fonetik
kamchiliklar, madaniy identifikatsiyadagi qiyinchiliklar va boshqa muammolar tahlil
qilinadi. Shuningdek, til o‘qitishda bilingv muhitning o‘ziga xos xususiyatlari hamda
bu holatning oldini olish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar beriladi.
Kalit so‘zlar:
Bilingvizm, interferensiya, transfer, fonetika, grammatika, til
o‘qitish, psixolingvistika, madaniy identifikatsiya
Kirish
Bilingvizm bugungi kunda nafaqat ijtimoiy-lingvistik hodisa, balki ta’lim
tizimiga bevosita ta’sir qiluvchi omil sifatida ham ko‘rilmoqda. Ayniqsa, ona tilining
o‘rgatilishi va o‘zlashtirilishida bilingv muhitda yuzaga keladigan muammolar
murakkab psixopedagogik yondashuvni talab etadi. Ushbu maqolada bilingvizm
hodisasining turlari, til o‘qitishga ta’siri va salbiy oqibatlari tizimli ravishda tahlil
qilinadi.
Bilingvizm tushunchasi va uning turlari.
Bilingvizm (lotincha 'bi' – ikki, 'lingua' – til) bir kishining yoki jamiyatning ikki
tilni egallaganligi holatini bildiradi. Bilingvizm — bu bir kishining yoki jamiyatning
ikki (yoki undan ortiq) tilda erkin yoki ma’lum darajada muloqot qila olish holatidir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
212
2181-
3187
Bu hodisa sotsiolingvistika, psixolingvistika va pedagogika fanlarida alohida
o‘rganiladi. Bilingvizm tabiiy yoki sun’iy, individual yoki ijtimoiy bo‘lishi mumkin.
Quyida bilingvizmning asosiy turlari keltirilgan:
1. Koordinativ bilingvizm
Shaxs har ikkala tilni alohida semantik tizim sifatida o‘zlashtiradi.
Har bir til mustaqil kod sifatida shakllanadi.
Masalan, bola ingliz va o‘zbek tillarini ikki alohida til sifatida mustaqil o‘rganadi.
2. Kompaund bilingvizm
Ikki til bir vaqtning o‘zida o‘rganiladi va yagona semantik tizimda shakllanadi.
Bola atamalarni ikkita tilda bir xil kontseptual asosda o‘zlashtiradi.
Bu holatda tilda aralashmalar ko‘proq bo‘lishi mumkin.
3. Subordinativ bilingvizm
Birinchi til asosiy (dominant) til bo‘lib, ikkinchi til unga tayanadi.
Ikkinchi tilning so‘zlari birinchi til yordamida tushuniladi.
Masalan, bola ingliz tilidagi so‘zlarni o‘zbek tilida tarjima qilib tushunadi.
4. Individual va ijtimoiy bilingvizm
Individual bilingvizm – bitta inson ikki tilni biladi.
Ijtimoiy bilingvizm – butun jamiyat yoki katta ijtimoiy guruh ikki tilni faol
ishlatadi (masalan, Kanadadagi ingliz-fransuz bilingvizmi).
5. Tabiiy va sun’iy bilingvizm
Tabiiy bilingvizm – inson bolaligidan ikki tilda muloqotda bo‘lib o‘sadi (oila,
muhit orqali).
Sun’iy bilingvizm – inson ikkinchi tilni maktab, kurs yoki rasmiy o‘quv tizimi
orqali o‘rganadi.
6. Faol va passiv bilingvizm
Faol bilingvizm – inson har ikki tilda bemalol gapira va yozishi mumkin.
Passiv bilingvizm – inson ikkinchi tilni tushunadi, ammo faol muloqotda
qiynaladi yoki qo‘llamaydi.
7. Mukammal va qisman bilingvizm
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
213
2181-
3187
Mukammal bilingvizm – inson har ikki tilda bir xil darajada erkin so‘zlasha oladi.
Qisman bilingvizm – til bilimlari cheklangan; bir tilda yaxshi, ikkinchisida esa
o‘rtacha yoki zaif darajada so‘zlasha oladi.
Bilingvizmning har bir turi til o‘rganish jarayoniga turlicha ta’sir qiladi. Ayniqsa,
o‘quvchilarda koordinativ yoki subordinativ bilingvizm shakllangani ularning o‘quv
yutuqlari va tilga bo‘lgan munosabatini belgilab beradi. Til o‘qitishda bu farqlarni
hisobga olish muhim ahamiyatga ega.
Bilingvizmning til o‘qitishga salbiy ta’sirlari
Bilingvizmning til o‘qitishga salbiy ta’siri ko‘plab psixolingvistik va pedagogik
omillar bilan bog‘liq. Bilingval sharoitda o‘qiyotgan o‘quvchilarda til o‘zlashtirish
jarayoni murakkabroq kechishi mumkin. Quyida bu hodisaning asosiy salbiy jihatlari
batafsil yoritiladi:
1. Interferensiya
Bu hodisa bir tilning grammatik, fonetik yoki leksik me’yorlarining ikkinchi tilga
aralashishi bilan bog‘liq:
Masalan, o‘zbek tilida so‘z tartibi “ot + sifat” bo‘lsa, rus tilida “sifat + ot”. Bilingv
bolalarda bu aralashuv xatolarga olib keladi.
Talaffuzdagi interferensiya ham keng tarqalgan (masalan, rus tilida urg‘u oxirgi
bo‘g‘inda bo‘ladi, bu esa o‘zbekcha talaffuzga ta’sir qiladi).
2. Transfer
Bu bir tilning qoidalari, model yoki so‘zlarining boshqa tilga to‘g‘ridan-to‘g‘ri
qo‘llanilishi natijasida xatoliklar yuzaga kelishi:
“Men uyda bo‘ldim” o‘rniga “Men uyda edim” deyish.
Bu hodisa grammatik, fonetik va semantik darajalarda uchraydi.
3. Talaffuz va fonetik xatolar
Bilingv bolalar ko‘pincha o‘z tiliga xos tovushlarni boshqa til tizimidan olingan
tovushlar bilan almashtirib yuboradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
214
2181-
3187
Bu o‘zbek tilini to‘g‘ri va adabiy talaffuzda o‘rganishda muammoga aylanishi
mumkin.
4. Leksik va grammatik qashshoqlik
Har ikki tilni yuzaki bilgan bolalar na bir tilda, na ikkinchisida boy so‘z boyligiga
ega bo‘ladi.
Jumlalar sodda, iboralarsiz bo‘ladi; yozma va og‘zaki nutqda fikrni ifodalash
cheklangan bo‘ladi.
5. Madaniy identifikatsiya muammolari
Bilingval bolalar “qaysi millat vakiliman?” degan savolda ikkilanishadi.
Bu psixologik noaniqlik ularning ona tiliga nisbatan sovuqlik yoki begonalik
hissini keltirib chiqarishi mumkin.
Tilga nisbatan befarqlik, pasaygan motivatsiya paydo bo‘ladi.
6. O‘qitish metodikasidagi qiyinchiliklar
O‘qituvchi o‘quvchining qaysi til bazasiga tayanib fikr yuritayotganini aniqlay
olmaydi.
Darsliklar va metodik qo‘llanmalarda monolingval muhit uchun yozilgan
materiallar bilingv sharoitda yetarli samarani bermaydi.
Har bir o‘quvchiga individual yondashuv zarur bo‘ladi.
7. Kognitiv ziddiyatlar
Bola bir til qoidalarini o‘rganayotgan paytda boshqa tilning tushunchalari bilan
chalkashadi.
Bu esa kognitiv yuklamani oshiradi va umumiy o‘rganish tezligini sekinlashtiradi.
8. Notekis rivojlanish
Ikki tilni bir paytda o‘rganayotgan bola bir tilni yaxshi egallasa, ikkinchisi orqada
qoladi.
Bu o‘zaro “psixik kurash”ga olib keladi, natijada til o‘rganishga bo‘lgan ishtiyoq
pasayadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
215
2181-
3187
Bilingvizm ijobiy jihatlari bilan birga, til o‘qitishda murakkabliklar, xatolar va
motivatsiya pasayishi kabi salbiy oqibatlarni keltirib chiqaradi. Bu salbiy ta’sirlarni
kamaytirish uchun:
Individual yondashuv,
Moslashtirilgan darsliklar,
Ona tilining mavqeini mustahkamlovchi faoliyatlar,
Multi-madaniy kompetensiyani shakllantirish zarur.
7. Tilga bo‘lgan motivatsiya pasayishi – o‘z tili va madaniyatini qadrlash
hissining so‘nishi.
Psixopedagogik yondashuv
Til o‘rgatuvchi muhitda o‘qituvchilarning yondashuvi muhim ahamiyatga ega.
Bunda
quyidagilarga
e’tibor
qaratilishi
lozim:
-
Individuallashtirilgan
yondashuv;
-
Darslik
va
metodik
materiallarning
bilingv
kontekstga
mosligi;
-
Ona
tilining
mavqeini
mustahkamlovchi
faoliyatlar;
-
Multimadaniy
kompetensiyani
rivojlantirish.
O‘qituvchilar bolalar tilida interferensiya yoki transfer holatlarini aniqlab, bartaraf
etishga qaratilgan mashg‘ulotlar o‘tkazishlari kerak.
Xulosa
Bilingvizm – zamonaviy davrning ajralmas hodisasi bo‘lib, u til o‘rgatish
jarayonida muayyan muammolarni yuzaga keltiradi. O‘qituvchilar, metodistlar va til
siyosati yurituvchilar ushbu muammolarga nisbatan ongli, ilmiy asoslangan
yondashuvni qo‘llashlari zarur. Ta’lim tizimida har bir til o‘z o‘rnini topishi, madaniy
merosga sodiqlik shakllanishi uchun bilingvizm holatlari chuqur o‘rganilishi va
nazoratga olinishi lozim.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
216
2181-
3187
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Haugen, E. (1956). Bilingualism in the Americas. University of Alabama Press.
2. Grosjean, F. (1982). Life with Two Languages: An Introduction to Bilingualism.
Harvard
University
Press.
3. Weinreich, U. (1953). Languages in Contact: Findings and Problems. Mouton.
4. Ходжамқулов Ш. Ўзбек тилини ўқитишда интерференция муаммолари. –
Тошкент,
2018.
5. Тўхтаева З. Психолингвистика ва билингвизм. – Самарқанд, 2020.
6. Bialystok, E. (2001). Bilingualism in Development: Language, Literacy, and
Cognition. Cambridge University Press.
