ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
103
2181-3187
ARGO VA JARGONLARNING ETIMOLOGIYASI TASNIFI
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat
o‘zbek tili va adabiyoti universiteti
3- bosqich talabasi
Qarshiboyeva Dilnoza
ANNOTATSIYA
Ushbu maqola argo va jargon tushunchalarining etimologiyasi, tasnifi va
jamiyatdagi oʻrni haqida atroflicha tushuncha beradi. Maqolada argoning jinoyatchilar
va chekka guruhlarning yashirin tili sifatida shakllanishi hamda uning asosiy maqsadi
– yashirinlikni ta’minlash ekanligi yoritiladi. Shuningdek, jargonning ma’lum bir kasb,
fan yoki ijtimoiy guruhga xos, aniqlik va samaradorlikni koʻzlovchi til xususiyatlari
tahlil qilinadi. Maqola tilshunoslik, sotsiologiya va madaniyatshunoslik nuqtai
nazaridan tilning jamiyatdagi murakkab rolini ochib beradi.
Kalit so’zlar:
argon, jargon, etimologiya, tilshunoslik, sotsiolingvistika, maxfiy
til, kasbiy til, sleng, leksikologiya, til xususiyatlari.
ABSTRACT
This journalistic article provides a comprehensive understanding of the
etymology, classification, and societal role of argot and jargon. The article explores the
formation of argo as a secret language used by criminals and marginalized groups,
highlighting its primary purpose of ensuring secrecy. It also analyzes the characteristics
of jargon as a language specific to a particular profession, field, or social group, aimed
at clarity and efficiency.The article sheds light on the complex role of language in
society from linguistic, sociological, and cultural perspectives.
Keywords:
argo, jargon,etymology, linguistics, sociolinguistics, secret language,
slang, lexicology, language features.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
104
2181-3187
Har bir tilning oʻz sirlari, yashirin burchaklari va faqat ma’lum bir guruhga
tushunarli boʻlgan xususiyatlari bor. Shulardan ikkitasi – argo va jargon –
tilshunoslikning eng qiziqarli va boy sohalaridan hisoblanadi. Ular nafaqat tilning,
balki jamiyatning, madaniyatning va ijtimoiy munosabatlarning ham koʻzgusi
vazifasini oʻtaydi. Argo soʻzi fransuz tilidan kelib chiqqan boʻlib, dastlab “oʻgʻrilar
tili” ma’nosini anglatgan. XIV asrlarda Fransiyada jinoyatchilar, daydilar va
jamiyatning quyi qatlamiga mansub shaxslar oʻzaro muloqot qilish, sir saqlash va
tashqi kuzatuvchilardan ajralib turish uchun maxsus til yaratishgan. Bu tilning
asosiyligi shundaki, u boshqa odamlarga tushunarsiz boʻlishi, ya’ni shifrlangan aloqa
vositasi boʻlishi kerak edi. Argoning etimologiyasi aniq boʻlmasa-da, ba’zi nazariyalar
uni qadimgi “argoter” (bahslashmoq, tortishmoq) fe’li bilan bogʻlaydi. Boshqa bir
nazariyaga koʻra, u “argotier” (daydi, tentak) soʻzidan kelib chiqqan boʻlishi mumkin.
Qanday boʻlmasin, argo oʻzining tarixiy ildizlariga koʻra jamiyatning chekka guruhlari
bilan chambarchas bogʻliq.
Tilimizda argolar quyidagicha tasniflanadi:
•
Jinoiy argo: Jinoyatchilar dunyosida qoʻllaniladigan til. Masalan, “Mol” –
o‘g‘irlangan buyum, pul yoki mol-mulk. “Tiqildi” – qamaldi, hibsga olindi.
“Pachka” – katta miqdordagi pul “Kamera” – qamoqxonadagi xona, turar joy.
•
Kasbiy argo (ba’zan jargon bilan kesishadi): Ba’zi kasblarda, ayniqsa,
muayyan xavf yoki maxfiylik bilan bogʻliq boʻlgan sohalarda qoʻllaniladi.
Masalan, harbiy xizmatchilar yoki josuslar orasidagi ba’zi yashirin iboralar.
•
Ijtimoiy argo: Ma’lum bir ijtimoiy guruh (masalan, yoshlar, talabalar)
tomonidan oʻziga xoslikni ifodalash uchun ishlatiladi. Bu koʻpincha jargon bilan
chegaradosh boʻladi, lekin ba’zan aynan ma’lumotni yashirish maqsadini
koʻzlaydi.
Argoning asosiy maqsadi – izolyatsiya va yashirinlikni ta’minlashdir. U tashqi
olamdan ajralib turish, oʻzaro hamjihatlikni mustahkamlash va ayniqsa, qonun
himoyachilaridan sir saqlash uchun xizmat qiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
105
2181-3187
Jargon soʻzi ham fransuz tilidan kelib chiqqan boʻlib, maʼlum toifa kishilargagina
tushunarli soʻzlar mavjudligi bilan umumxalq tilidan farq qiluvchi, biror ijtimoiy toifa,
guruh (dallollar, sportchilar, talabalar, oʻgʻrilar va hokazo)ga xos yasama til.Jargon
argodan farqli oʻlaroq, ma’lumotni yashirishga emas, balki aniqlik va samaradorlikka
intiladi.
Jargonning etimologik ildizlari “gargar” (fransuzcha – gʻargʻara qilmoq,
tushunarsiz tovush chiqarmoq) soʻziga borib taqaladi. Bu shuni koʻrsatadiki, jargon
dastlab tashqi kuzatuvchilar uchun “shovqin” yoki “tushunarsiz til” sifatida qabul
qilingan. Ammo vaqt oʻtishi bilan u ma’lum bir sohaga oid bilimlarni ifodalashning
samarali vositasiga aylangan.
Jargonlar quyidagicha tasniflanadi:
•
Kasbiy jargon: Har bir kasbda oʻziga xos atamalar, qisqartmalar va
iboralar mavjud. Masalan, tibbiyotda (anamnez, diagnoz), dasturlashda
(algoritm, debug), huquqshunoslikda (pretsedent, sud-ekspertiza) oʻziga xos
jargon mavjud. Bu terminlar ish jarayonini tezlashtiradi va professional aloqani
soddalashtiradi.
•
Ilmiy jargon: Muayyan ilmiy sohalarda (fizika, kimyo, biologiya)
qoʻllaniladigan murakkab terminlar va kontseptsiyalar.
•
Ijtimoiy jargon: Ma’lum bir ijtimoiy guruhga xos boʻlgan, ammo argo
kabi mutlaqo yashirin boʻlmagan til. Masalan, yoshlar slengi, sport muxlislari
orasidagi iboralar. Bu turdagi jargon koʻpincha argo bilan chalkashadi, ammo
uning asosiy maqsadi ma’lumotni yashirish emas, balki guruhga mansublikni
ifodalash va tezkor muloqotni ta’minlashdir.
•
Korporativ jargon: Muayyan kompaniya yoki tashkilot ichida
qoʻllaniladigan atamalar va qisqartmalar.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
106
2181-3187
Jargonning asosiy maqsadi – aniqlik, samaradorlik va ma’lumotni ixcham
ifodalashdir. U bir soha mutaxassislariga tez va tushunarli muloqot qilish imkonini
beradi.
Xususiyati
Argo
Jargon
Asosiy maqsad
Yashirinlik,izolyatsiya,sir
saqlash
Aniqlik,samaradorlik,
tezkor muloqot
Kimlar
foydalanadi
Jamiyatning
chekka
guruhlari, jinoyatchilar
Ma’lum bir kasb,
soha yoki ijtimoiy guruh
mutaxasislari
Tushunarlilik
Tashqi
kuzatuvchilar
uchun mutlaqo tushunarsiz
Soha mutaxassislari
uchun
tushunarli,
boshqalar uchun qiyin
Kelib chiqishi
Asosan
jamiyatdagi
ehtiyojdan kelib chiqqan
Kasbiy yoki ilmiy
rivojlanish natijasi
Shunday boʻlsa-da, argot va jargon oʻrtasida ba’zi umumiy nuqtalar ham bor.
Ikkisi ham tilning adaptatsiya qilish qobiliyatini koʻrsatadi va ma’lum bir guruhning
ehtiyojlariga moslashadi. Har ikkisi ham ma’lum bir guruhga mansublikni bildiradi va
ularning oʻzaro aloqasini mustahkamlaydi. Bundan tashqari, vaqt oʻtishi bilan ba’zi
argo elementlari jargon, jargon elementlari esa umumiy tilga oʻtishi mumkin.
Xulosa
Bu tushunchalarning tahlili bizga tilning statik emas, balki dinamik, doimiy
oʻzgaruvchan va jamiyatning turli ehtiyojlariga moslasha oladigan murakkab tizim
ekanligini anglatadi. Argo va jargon har ikkisi ham tilning ajoyib moslashuvchanligini
namoyon etadi. Ular orqali ma’lum bir guruh oʻzining ichki hamjihatligini
mustahkamlaydi, oʻzining “biz” va “ular” oʻrtasidagi chegarasini belgilaydi. Bu esa
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
107
2181-3187
tilning sotsial funksiyasini, ya’ni shaxsning va guruhning jamiyatdagi oʻrnini
belgilashdagi rolini yaqqol koʻrsatadi.
Ushbu tushunchalarni oʻrganish tilshunoslarga tilning ichki mexanizmlarini,
soʻzlarning kelib chiqishi va rivojlanishini tushunishga yordam bersa, sotsiologlar va
madaniyatshunoslarga jamiyatning tuzilishi, ijtimoiy munosabatlar va guruhlar
oʻrtasidagi aloqalar haqida chuqur ma’lumot beradi. Demak, argo va jargon shunchaki
tilning bir qismi emas, balki inson tafakkuri, ijtimoiy tashkilot va madaniy xilma-
xillikning muhim koʻrsatkichlari boʻlib qolaveradi. Ularni tushunish tilning boy va sirli
olamini anglash sari muhim qadamdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Dahlning “Izohli lug'ati (Toshkent-2018, nashri G'. G'ulom,15- 47)”.
2.
Sh. Rahmatullayevning “Hozirgi o'zbek adabiy tili (Toshkent - 2015, 81-125-
b)”.
3.
H.Rahmatullayevning Izohli lug’ati (Toshkent-2004,100-110-b)”.
4.
Jamolxonovning “Hozirgi o'zbek adabiy tili (Toshkent- 2014)”.
5.
Internet materiallari.
