ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
167
2181-3187
SUN’IY INTELLEKT XAVFI VA UNING INSONIYAT ISTIQBOLIGA
TA’SIRI
Abduhalilov Yunusali Hasanboy oʻgʻli
Namangan shahar 2-son Politexnikumi
maxsus fan oʻqituvchisi
Mutaxasisligi: axborot tizimlari texnologiyalari
(tarmoqlar va sohalar boʻyicha)
Annotatsiya
: Mazkur maqolada sun’iy intellektning rivojlanishi bilan bog‘liq
xavf-xatarlar, ularning turlari, sabablari va ehtimoliy oqibatlari ko‘rib chiqiladi.
Shuningdek, global miqyosda olib borilayotgan tadqiqotlar, xavfsizlik choralari va
sun’iy intellektni mas’uliyat bilan boshqarish zarurati haqida so‘z yuritiladi. Maqola
texnologik taraqqiyot fonida insoniyatning axloqiy, huquqiy va ijtimoiy muammolar
oldida qanday turishini ochib beradi.
Kalit so‘zlar
: sun’iy intellekt xavfsizlik texnologik nazorat axloqiy mas’uliyat
boshqaruv algoritmlar global tahdid etik muammolar
Kirish
So‘nggi yillarda sun’iy intellekt sohasidagi yutuqlar hayratomuz sur’atlar bilan
ortib bormoqda. Bu texnologiya inson faoliyatining deyarli barcha sohalariga kirib
borib, hayotni yengillashtirish, qaror qabul qilish, ishlab chiqarish va sog‘liqni saqlash
sohalarida inqilobiy o‘zgarishlarni yuzaga keltirmoqda. Shu bilan birga, sun’iy
intellektning nazoratsiz rivojlanishi insoniyatga jiddiy xavf tug‘dirishi mumkinligi
haqidagi xavotirlar tobora kuchaymoqda. Texnologiya olimlari va mutafakkirlari bu
tahdidni global miqyosdagi yangi sinovlardan biri deb hisoblashmoqda. Ayniqsa,
mustaqil qaror qabul qiladigan tizimlar, inson aralashuvisiz ishlaydigan algoritmlar va
qurolli
intellektual
tizimlar
xavotir
uyg‘otmoqda.
Sun’iy intellekt xavfi deganda texnologiya tomonidan yuzaga kelishi mumkin
bo‘lgan salbiy natijalar, ijtimoiy beqarorlik, axborot manipulatsiyasi, inson
mehnatining qadrsizlanishi, shaxsiy hayot daxlsizligining buzilishi va global nazorat
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
168
2181-3187
tizimlarining paydo bo‘lishi kabi holatlar tushuniladi. Xususan, algoritmlarning shaffof
emasligi, qaror qabul qilishdagi diskriminatsion xatoliklar, noto‘g‘ri ma’lumotlar
asosida avtomatlashtirilgan tizimlar ishlashi turli ijtimoiy adolatsizliklarga olib
kelmoqda. Yana bir dolzarb masala — bu qurolli sun’iy intellekt tizimlarining
rivojlanishi. Ular inson aralashuvisiz nishonni tanlash va yo‘q qilish qobiliyatiga ega
bo‘lmoqda. Bu esa xalqaro huquq va etik me’yorlarga ziddir.
Sun’iy intellekt asosida ishlab chiqilgan yuzni tanish, ovozni aniqlash, harakatni
bashorat qilish kabi tizimlar xavfsizlikni oshirish bilan birga, odamlarning shaxsiy
erkinligini cheklashi, nazorat ostida saqlanish holatini kuchaytirishi mumkin. Bunday
tizimlar ba’zida siyosiy maqsadlarda noto‘g‘ri foydalanilishi, repressiv rejimlar
tomonidan fuqarolarni bostirish vositasi sifatida ishlatilishi ehtimoli yuqori. Bundan
tashqari, dezinformatsiya va feyk xabarlarni tarqatishda sun’iy intellekt asosidagi til
modellarining suiiste’mol qilinishi ham ijtimoiy muhitga zarar yetkazmoqda. Yaqinda
o‘tkazilgan bir nechta tadqiqotlarda sun’iy intellekt yordamida tayyorlangan yolg‘on
xabarlar odamlar orasida haqiqatdan ko‘ra tezroq va kengroq tarqalishi aniqlangan.
Boshqa bir muammo — bu iqtisodiy tengsizlikning kuchayishi. Sun’iy intellekt
tizimlarini ishlab chiqayotgan texnologik kompaniyalar butun dunyoda kuchli resurs
va axborot ustunligiga ega bo‘lmoqda. Bu esa raqobatga asoslangan iqtisodiy tizimda
muvozanatni buzishi, kichik davlatlar yoki kompaniyalarni texnologik jihatdan
mustaqil bo‘lish imkonidan mahrum qilishi mumkin. Bundan tashqari, odam mehnatini
avtomatlashtirish orqali robotlashtirish jarayonlari millionlab kishilarning ish o‘rnini
xavf ostida qoldirmoqda.
Sun’iy intellekt xavflarini bartaraf etish uchun bir necha asosiy
yondashuvlar mavjud. Ular ichida eng muhimi — axloqiy, huquqiy va texnik normalar
asosida global nazorat mexanizmlarini yaratishdir. Sun’iy intellekt algoritmlarining
shaffofligi, izohlanadigan qaror qabul qilish tizimlari, inson ishtirokini saqlash va
“avariya to‘xtatgich” kabi xavfsizlik mexanizmlarini ishlab chiqish dolzarb masalaga
aylangan. Yevropa Ittifoqi, AQSh, Xitoy kabi davlatlar sun’iy intellektni tartibga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
169
2181-3187
soluvchi qonunlar ishlab chiqmoqda. Shuningdek, BMT va boshqa xalqaro tashkilotlar
bu borada umumiy etik kodeks va xavfsizlik standartlari ustida ishlamoqda.
Sun’iy intellekt xavflarining shakllari
Sun’iy intellekt xavfi bir necha yo‘nalishda namoyon bo‘ladi: texnik xavf,
iqtisodiy va ijtimoiy xavf, siyosiy xavf hamda ekzistensial — ya’ni insoniyat
kelajagiga tahdid soluvchi xavf.
Texnik xavf
— bu tizimlar noto‘g‘ri ishlashi, xatoliklar yoki noto‘g‘ri
ma’lumotlarga asoslanib qarorlar qabul qilishi natijasida yuzaga keladigan
oqibatlardir. Masalan, tibbiyotda noto‘g‘ri tashxis qo‘yuvchi sun’iy intellekt algoritmi
inson salomatligiga zarar yetkazishi mumkin. Avtomatik boshqaruv tizimlari (masalan,
haydovchisiz avtomobillar) noto‘g‘ri signalga javob berib, halokatga sabab bo‘lishi
mumkin.
Iqtisodiy xavf
— bu ishchi o‘rinlarining qisqarishi va robotlashtirish natijasida
yuzaga keladigan tengsizlikdir. Avval insonlar bajargan ko‘plab vazifalarni endi sun’iy
intellekt tizimlari tezroq, aniqroq va arzonroq bajarayotgani sababli ko‘plab sohalarda
odam mehnatiga talab kamaymoqda. Bu esa mehnat bozori transformatsiyasini talab
qiladi.
Ijtimoiy xavf
esa shaxsiy hayot daxlsizligi, fuqarolarning erkin fikrlash
huquqlari, axborot manipulatsiyasi, diskriminatsion algoritmlar va sun’iy ijtimoiy
nazorat tizimlari bilan bog‘liq. Bugungi kunda ayrim davlatlarda yuzni aniqlovchi
algoritmlar orqali fuqarolar doimiy kuzatuv ostida saqlanmoqda. Bu holat odamlarning
erkinligi va psixologik holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Siyosiy xavf
esa axborot urushi, saylovlarga aralashish, soxta xabarlar ishlab
chiqarish va tarqatish orqali jamiyatni manipulyatsiya qilishda ko‘zga tashlanmoqda.
Masalan, sun’iy intellekt yordamida tayyorlangan “deepfake” videolar siyosiy
figuralar haqida yolg‘on tasvirlar yaratib, jamoatchilikni chalg‘itishi mumkin. Bu esa
demokratiya, axborot ishonchliligi va fuqarolik ishtirokini zaiflashtiradi.
Ekzistensial xavf va nazorat muammosi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
170
2181-3187
Eng xavfli jihatlardan biri — bu ekzistensial xavf, ya’ni insoniyatga taalluqli
kelajakda sun’iy intellekt o‘z nazoratidan chiqib ketish ehtimolidir. Bu masalaga
olimlar tobora jiddiy e’tibor qaratmoqda. Mashhur tadqiqotchi olimlardan biri Nik
Bostrom bu holatni “superintellektning isyon qilish ehtimoli” deb atagan. Unga ko‘ra,
agar sun’iy intellekt inson aqlini oshib ketsa va o‘zini o‘zi rivojlantirish imkoniga ega
bo‘lsa, uni to‘xtatish imkonsiz bo‘lib qoladi.
Bunday tahdidlarni cheklash uchun “AI alignment” deb ataluvchi yo‘nalish
rivojlanmoqda. Bu yo‘nalish sun’iy intellekt maqsadlarini insoniy qadriyatlar bilan
uyg‘unlashtirishga intiladi. Biroq, bu juda murakkab muammo, chunki hatto
insonlarning o‘zida universal axloqiy me’yorlar mavjud emas. Bundan tashqari, kuchli
sun’iy intellekt o‘zini saqlab qolish va resurslar uchun kurashish instinktlariga ega
bo‘lishi mumkin, bu esa u bilan raqobatni keskinlashtiradi.
Sun’iy intellektga qarshi global yondashuvlar
Bugungi kunda ko‘plab xalqaro tashkilotlar va davlatlar sun’iy intellekt
xavfini kamaytirish uchun turli tashabbuslarni ilgari surmoqda. Misol uchun, Yevropa
Ittifoqi “AI Act” deb ataluvchi qonun loyihasini ishlab chiqdi. Bu qonun xavf
darajasiga qarab sun’iy intellekt tizimlarini tasniflaydi va har bir kategoriya uchun
maxsus talablar belgilaydi.
BMT esa sun’iy intellektni etik va huquqiy jihatdan boshqarishga doir universal
qoidalar ishlab chiqishga harakat qilmoqda. Shu bilan birga, dunyodagi eng yirik
texnologik kompaniyalar — OpenAI, Google DeepMind, Meta va Microsoft — sun’iy
intellekt xavfsizligini tadqiq qilish markazlarini ochishgan. Ular ochiq kodli,
izohlanadigan va izchil algoritmlar yaratishga intilishmoqda.
Axloqiy va falsafiy qarashlar
Sun’iy intellekt atrofidagi xavflar faqat texnik masala emas, balki chuqur axloqiy
va falsafiy muammodir. Masalan, quyidagi savollar doimo ochiq qolmoqda:
✓
Insoniyat sun’iy ongga qanday huquqlar berishi kerak?
✓
Sun’iy intellekt noto‘g‘ri qaror qabul qilsa, kim javobgar bo‘ladi?
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
171
2181-3187
✓
Inson bilan sun’iy intellekt o‘rtasidagi tafovutni qanday aniqlash
mumkin?
Bu savollar hanuzgacha global ilmiy doiralar va falsafiy anjumanlarda dolzarb
bo‘lib qolmoqda.
Sun’iy intellekt va axborot xavfsizligi
Bugungi global raqamli muhitda sun’iy intellekt kiberxavfsizlik sohasida
ikkiyoqlama rol o‘ynamoqda. Bir tomondan, u tizimlarni himoya qilish, tahdidlarni
oldindan aniqlash va zararli harakatlarni bashorat qilish uchun ishlatilmoqda. Ikkinchi
tomondan esa, aynan sun’iy intellekt texnologiyalari orqali avtomatlashtirilgan
kiberhujumlar, “phishing” xatlari, soxta ma’lumotlar tarqatish kampaniyalari
kuchaymoqda. Ayniqsa, “AI-powered malware” — ya’ni sun’iy intellekt yordamida
moslashuvchan viruslar yaratish texnologiyasi xavfni yanada oshiradi. Bu jarayon
sun’iy intellektni nazorat qilishdagi murakkabliklarni yanada chuqurlashtiradi, chunki
bu texnologiyalar real vaqt rejimida o‘zini o‘zgartirib, aniqlashni qiyinlashtiradi.
Sun’iy intellekt va ong masalasi
Sun’iy intellektning yanada rivojlanishi bilan “sun’iy ong” masalasi ham falsafiy
va texnik jihatdan dolzarb mavzuga aylandi. Hozircha mavjud tizimlar anglash,
hissiyot, maqsad va ongga ega emas, balki ularga ma’lumotlar asosida oldindan
belgilangan algoritmlar orqali ishlov beriladi. Biroq, kuchli sun’iy intellekt — ya’ni
AGI (Artificial General Intelligence) ga erishish holatida mashinalar inson darajasida
yoki undan yuqori fikrlay olish imkoniga ega bo‘ladi. Bu esa ularning harakatlarini
bashorat qilish va boshqarish imkoniyatlarini cheklaydi. Ayni paytda, bu yo‘nalishda
ko‘plab laboratoriyalar sinovdan o‘tkazayotgan tizimlar mavjud, ammo sun’iy ongni
yaratishning etik oqibatlari hali chuqur o‘rganilmagan.
Ijtimoiy muvozanat va inson huquqlari tahdidi
Sun’iy intellekt asosida ishlovchi tizimlarning keng joriy etilishi ijtimoiy
muvozanatga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Masalan, algoritmlar asosida qaror qabul
qiluvchi tizimlar kredit olish, ishga qabul qilinish, sud qarorlarini prognoz qilish kabi
sohalarda shaxsiy xatolarga olib kelmoqda. AI algoritmlari insonlar tomonidan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
172
2181-3187
yozilgan tarixiy, madaniy va gender stereotiplarga asoslangan ma’lumotlar bilan
mashq qilgani sababli, ular noto‘g‘ri qarorlar chiqarishga moyil bo‘lmoqda. Bu esa
inson huquqlarining buzilishiga olib keladi. Ayniqsa, zaif guruhlar — ayollar, ozchilik
millatlar va nogironlar — bu algoritmik diskriminatsiyadan eng ko‘p aziyat
chekmoqda.
Xulosa
Sun’iy intellekt insoniyat taraqqiyoti uchun ulkan imkoniyatlar yaratmoqda.
Ammo bu imkoniyatlar bilan birga jiddiy xavf-xatarlar ham kelmoqda. Texnologiya
yutuqlarini faqat foyda uchun emas, balki mas’uliyatli, nazorat ostida va etik
qadriyatlarga asoslangan holda qo‘llash zarur. Bu borada hukumatlar, texnologik
kompaniyalar, fuqarolik jamiyati va ilmiy doiralar birgalikda harakat qilishi lozim. Aks
holda, insoniyat o‘z yaratuvchisiga nazoratni boy bergan sun’iy ong tahdidiga duch
kelishi mumkin. Demak, bu sohada xavfsizlik va mas’uliyat birinchi o‘rinda turmog‘i
zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Tegmark M. “Life 3.0: Being Human in the Age of Artificial Intelligence”
2.Bostrom
N.
“Superintelligence:
Paths,
Dangers,
Strategies”
3.Russell S. “Human Compatible: Artificial Intelligence and the Problem of
Control”OECD AI Principles – oecd.org
4.UNESCO
Recommendation
on
the
Ethics
of
Artificial
Intelligence
5.Nature, Science va MIT Technology Review ilmiy jurnallari maqolalari
