ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
139
2181-3187
TUPROQQA EGATSIZ TEKIS ISHLOV BERILADIGAN PLUG
PARAMETRLARINI ASOSLASH
Otamurodov G‘ayrat Tuychiyevich
tayanch doktorant.,
Qarshi davlat texnika universiteti
Annotatsiya:
Qishloq xo‘jaligining rivojlanish tendensiyalari shuni
ko‘rsatmoqdaki, Rossiyada, Yevropadagi kabi, yerni ag‘darib haydash tuproqqa asosiy
ishlov berishning ustuvor usuli bo‘lib qolmoqda. So‘nggi paytlarda Yevropa
Ittifoqining ko‘plab mamlakatlarida ichki iste’mol uchun ekologik toza o‘simlik
mahsulotlarini yetishtirish siyosatining o‘zgarishi tufayli tuproqqa ag‘darma ishlov
berishning ahamiyati va ko‘lami yanada ortmoqda. Chunki bu usul kimyoviy vositalar
va mineral o‘g‘itlardan foydalanishni sezilarli darajada kamaytirish imkonini
beradigan ekologik xavfsiz texnologiyalarning asosi hisoblanadi. Ekspertlar
baholashicha, joriy o‘n yillikning oxirigacha ekin maydonlarining 55-60 foizida
tuproqqa asosiy ishlov berish va yuza qatlamni ag‘darish amalga oshiriladi. Biroq
shudgorlash o‘simlikshunoslikdagi eng ko‘p energiya talab qiladigan jarayon bo‘lib,
uni bajarish tuproqni tayyorlash bo‘yicha umumiy energiya sarfining taxminan
40 foizini tashkil etadi. Shu sababli, texnologiyani tubdan takomillashtirish obyektiv
zaruriyatga aylanmoqda.
Kalit so‘zlar:
Plug, tishli lemex,
asosiy ishlov berish, yuza qatlamni ag‘darish,
parametr, tuproqni tayyorlash.
Аннотация:
Тенденции развития сельского хозяйства свидетельствуют о
том, что в России, как и в Европе, вспашка с оборотом пласта остается
приоритетным методом основной обработки почвы. В последнее время во
многих странах Европейского Союза в связи с изменением политики
выращивания экологически чистой растительной продукции для внутреннего
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
140
2181-3187
потребления возрастает значение и масштабы отвальной обработки почвы. Это
обусловлено тем, что данный метод является основой экологически безопасных
технологий, позволяющих значительно сократить использование химических
средств и минеральных удобрений. По оценкам экспертов, к концу текущего
десятилетия основная обработка почвы и вспашка поверхностного слоя будут
проводиться на 55-60% посевных площадей. Однако вспашка является наиболее
энергоемким процессом в растениеводстве, и ее выполнение составляет
примерно 40% от общих затрат энергии на подготовку почвы. Поэтому коренное
совершенствование технологии становится объективной необходимостью.
Ключевые слова:
Плуг, зубчатый лемех, основная обработка, оборот
поверхностного слоя, параметр, подготовка почвы.
Abstract:
Trends in agricultural development indicate that in Russia, as in
Europe, plowing remains the predominant method of primary soil tillage. Recently,
due to changes in policies regarding the cultivation of environmentally friendly plant
products for domestic consumption in many European Union countries, the importance
and scale of moldboard tillage have further increased. This is because this method
forms the basis of environmentally safe technologies that allow for a significant
reduction in the use of chemical agents and mineral fertilizers. According to expert
estimates, by the end of the current decade, primary soil cultivation and surface layer
turning will be implemented on 55-60% of cultivated areas. However, plowing remains
the most energy-intensive process in crop production, accounting for approximately
40% of the total energy consumption in soil preparation. Consequently, the
fundamental improvement of this technology is becoming an objective necessity.
Keywords:
Plow, toothed plowshare, primary tillage, surface layer turning,
parameter, soil preparation.
Tuproqqa asosiy ishlov berishning oqilona usulini tanlash qishloq xo‘jalik
ekinlari hosildorligini oshirishi, ularning ekologik tozaligini ta’minlashi, tuproqning
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
141
2181-3187
saqlanishini va unumdorligini yaxshilashi lozim. Yog‘ingarchilik yetarli (yiliga
500 mm dan ortiq) bo‘lgan tuproq-iqlim hududlarida yerni ag‘darib haydash tuproqqa
asosiy ishlov berishning eng samarali usuli sanaladi. Ag‘darma shudgor ekologik
xavfsiz texnologiyaning asosi bo‘lib, kimyoviy vositalar ishlatilishini kamaytiradi,
begona o‘tlar, zararkunandalar va madaniy o‘simliklar kasalliklariga qarshi kurashda
ta’sirchan vosita hisoblanadi. Shudgorlash o‘simlik va ang‘iz qoldiqlarini chuqur
ko‘mish, siderat shudgorlarga sifatli ishlov berish, tuproqni sifatli maydalash,
yumshatish va aralashtirish orqali tuproq unumdorligini saqlaydi. Bu esa o‘z navbatida
mineral o‘g‘itlar qo‘llash hajmini sezilarli darajada kamaytirish imkonini beradi.
Ag‘darma plug Yevropa tuproqqa ishlov berish texnikasi bozorida eng ko‘p
sotiladigan mahsulotdir. Bizning hisob-kitoblarimizga ko‘ra, G‘arbiy Yevropada yiliga
50-55 ming atrofida plug ishlab chiqariladi. G‘arb kompaniyalari tomonidan ag‘darma
pluglar sotish hajmi har yili 3-5 foizga oshmoqda. Tuproqqa ishlov berishning
zamonaviy tendensiyasi yuqori quvvatli va samarali agregatlardan foydalanishdir.
Rossiyaning janubiy hududlari, Volgabo‘yi va Markaziy Qora tuproq mintaqalarida
“Kiroves” oilasiga mansub traktorlar (K-700A, K-701, K-744R1, K-744R2) tuproqqa
ishlov berishda asosiy energiya vositasi sifatida qo‘llaniladi. 5-tortish sinfida boshqa
zavodlarning yangi modellari yaratilgan: T-250 “Altrak”, VK-170, MTZ-2522V va
MTZ-2822V. Rossiyaga kirib kelayotgan yetakchi jahon ishlab chiqaruvchilarining
traktorlari 200-400 kVt va undan yuqori quvvatga ega (“Jon Dir”, “Katerpiller”,
“Klaas”, “Fend” va boshqalar). Traktorlarning tortish imkoniyatlaridan foydalanish
samaradorligi ko‘p jihatdan ularga ulanadigan ish mashinalarining potensial
imkoniyatlariga bog‘liq.
Qatlamni yon tomonga ag‘darishning eski tamoyillari asosida ishlaydigan keng
tarqalgan aylanma pluglar yerga ishlov berish sifatini biroz yaxshilasa-da, jiddiy texnik
va ekspluatatsion kamchiliklarga ega. Mamlakatimizda (VIM, TSXA, RosNIITIM) va
chet ellarda turli yillarda o‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, aylanma pluglar
yordamida shartli tekis haydash usulini qo‘llash ekin maydonlaridan unumliroq
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
142
2181-3187
foydalanishga, qishloq xo‘jaligi ekinlari hosilini 5-15 foizga ko‘paytirishga, keyingi
ishlov berish jarayonlarida mashina va qurollardan foydalanish sharoitlarini
yaxshilashga, ularning ish unumdorligini 10 foizga oshirishga imkon beradi. Aylanma
plug ikki to‘plam ishchi organlari va gidromexanik reversiv qurilma bilan jihozlangani
tufayli ag‘darma pushtalar va ag‘darma egatlarsiz shudgorlashni amalga oshiradi. Shu
sababli uning tuzilishi g‘oyatda murakkablashgan, material sarfi ikki barobarga ortgan,
narxi esa an’anaviy plugga nisbatan 2-3 marta yuqori. Mamlakatimizda keng qamrovli
ag‘darma pluglarning keng tarqalishiga to‘sqinlik qiluvchi yana bir muhim omil
shundaki, mahalliy K700A, K-701, K-744R1 traktorlari (oddiy gidrotizimli) bir qator
ko‘rsatkichlar bo‘yicha chet el ag‘darma pluglari bilan birlasha olmaydi. Zamonaviy
ag‘darma va aylanma pluglarning rivojlanish yo‘nalishlarini tahlil qilish shuni
ko‘rsatadiki, ilg‘or texnologik tamoyillarga asoslangan yangi texnik vositalar yaratish
zarur.
Muammo holatini tahlil qilish asosida va qo‘yilgan maqsadga muvofiq
quyidagi tadqiqot va ishlanmalar vazifalari belgilangan:
1.Nazariy va eksperimental yo‘l bilan qatlamning o‘z egatida ag‘darilish jarayoniga
eng katta ta’sir ko‘rsatuvchi asosiy texnologik, kinematik va dinamik omillarni
aniqlash;
2.Qatlam ko‘ndalang kesimining optimal shaklini va uning o‘z egatida mustaqil
aylanish shartlarini belgilash;
3."Korpus - zaplujnik" texnologik funksional modullarining o‘zaro joylashuvi va
komponovka sxemasini aniqlash;
4.Taklif etilgan qatlam modeliga muvofiq ishchi yuzalarning geometrik parametrlarini
moslash; uning o‘z egatida avtonom aylanishi shartlari;
3.Komponovka sxemasi va o‘zaro texnologik funksional modullarni joylashtirish
"korpus - zaplujnik";
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
143
2181-3187
4.Taklif etilgan modelga muvofiq qatlamni ishchi yuzalarning geometrik
parametrlariga muvofiqligi;
5.Pluglarning konstruksiyalari, ularning ishchi organlari parametrlari va texnologik ish
rejimlarining printsipial va komponovka sxemalarini aniqlash;
6.Texnologik modullarning asosiy parametrlari va ularni o‘zaro joylashtirishni
aniqlash bo‘yicha eksperimental tadqiqotlar o‘tkazish;
7.Turli komponovka sxemalariga ega pluglarning qiyosiy laboratoriya-dala
tadqiqotlarini o‘tkazish;
8.Yangi texnologiyani xo‘jalik sinovidan o‘tkazish, ishlab chiqilgan texnik
vositalarning texnik darajasi va iqtisodiy samaradorligini baholash.
7.Pluglarning qiyosiy laboratoriya-dala tadqiqotlarini o‘tkazish turli komponovka
sxemalari.
8.Yangi texnologiyani xo‘jalik tekshiruvidan o‘tkazish, ishlab chiqilgan texnik
vositalar.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Hasanova F., Abdualimov Sh., Niyazaliyev B. Yosh g‘o‘za nihollarini parvarishlash
//
O‘zbekiston
qishloq
xo‘jaligi
jurnali.
–
Toshkent,
2017.
– № 5. – B.2–3.
2.Paxtachilik va g‘allachilik mashinalarini rostlash va samarali ishlatish. – Toshkent:
Fan, 2012. – B. 77–84.
3.To‘xtaqo‘ziyev A., Temirov S.U. G‘o‘za qator oralariga ishlov berishda tuproqning
uvalanish darajasini oshirish. // Farg‘ona politexnika institutining ilmiy–texnik jurnali.
– Farg‘ona, 2007. – № 3
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
144
2181-3187
4.A. Xojiyev Paxtachilik kultivatorining kombinatsiyalashgan ish organi /
Monografiya – Toshkent: Adabiyot uchqunlari, 2014. – 72 b.
5.Mirahmedov S.M., Yo‘ldoshev S.X. va boshqalar. Paxtachilik spravochnigi. –
Toshkent: Mehnat, 1989. – B. 345–348.
6.Xamidov
A.
Qishloq
xo‘jalik
mashinalarini
loyihalash.
– Toshkent: O‘qituvchi, 1991. – 246 b.
7.хM. Shoumarova, Abdullayev T. Qishloq xo‘jalik mashinalari. Toshkent:
O‘qituvchi, 2009. – B. 159–173.
