ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
405
2181-3187
YEVROPA MUMTOZ MUSIQASI.
ABSATOVA MUNISA ABDUSALOM QIZI
Termiz davlat pedagogika instituti Jismoniy
madaniyat va san’at fakulteti Musiqiy ta’lim
yo’nalishi 23-01 guruh talabasi
Ilmiy rahbar: M.Xo’jageldiyeva
Musiqa mahorati va madaniyati kafedrasi
katta o’qituvchisi
Annotatsiya: Maqolada yevropa mumtoz musiqasi haqida kompozitor va
bastakorlari, asarlarining ijrochilikdagi ahamiyati , faoliyati musiqa san’atidagi roli
tahlil qilinadi
.
Kalit so’zlar:musiqa, kuy, bastakor, kompozitor, jahon, buyuk, nota,klassika.
Abstract: The article analyzes European classical music, its composers and their
works, the significance of their works in performance, their activity, and their role in
the art of music.
Key words:
Music, Melody, Composer, Composer, World, Great, Note, Classical
KIRISH
Yevropa mumtoz musiqasining opera, kantata, oratoriya, balet, simfoniya,
uvertyura, sonata kabi ko‘p ovozli janrlariga xos ilk namunalar O‘rta asrlarda paydo
bo‘lgan. Bu janrlarda asarlar yaratilishining qoidalari ham o‘sha davrlardan shakllanib,
bugungi
kunda
yuksak
rivojlanish
cho‘qqisiga
ko‘tarilgan.
Opera — XVI asrning oxirida Italiyada paydo bo‘lgan. Uning tarixiy-
qahramonlik, tarixiy-romantik, epik, afsonaviy, lirik, dramatik, hajviy mavzularda
yozilgan turlari mavjud bo‘lib, mumtoz namunaviy turlari J. Verdi, X. Glyuk, V.
Motsart
kabi
Yevropa
kompozitorlari
tomonidan
yaratilgan.
Kantata va oratoriya janrlari esa opera bilan bir davrda paydo bo‘lgan.
Ular yakkaxon, xor va orkestr uchun yozilgan ko‘p qismlik yirik asarlar hisoblanadi.
Balet — fransuzchadan olingan so‘z bo‘lib, “raqs tushaman, o‘ynayman” degan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
406
2181-3187
ma’noni anglatadi. Fransuz kompozitori J. B. Lulli bu janrda ilk namunalarni yaratib,
turli raqs kuylaridan, o‘lkichovlardan foydalangan. Balet janri rus musiqasi rivojida
yuksaklarga
ko‘tarilgan
barcha
janrlarga
ma’lum.
Simfoniya — XVIII asrda paydo bo‘lgan, tez orada yirik va murakkab musiqa
janri sifatida butun dunyoga tarqalgan. Betxoven, Motsart, Shubert, Chaykovskiy,
Borodin kabi dunyo tan olgan kompozitorlar simfoniyaning mumtoz namunalarini
yaratganlar.
Yevropa mumtoz musiqasida “sonata”, “ballada”, “prelyudiya”, “kvartet” kabi
boshqa ko‘plab janrlar paydo bo‘lgan. I.S. Bax, F. Gendel, L. Betxoven kabi
kompozitorlar bu janrlarni rivojlantirgan. Yevropa mumtoz musiqasida “organ”
musiqasi alohida o‘rin tutadi. Havo yordamida chalinadigan bu klavishli yirik cholg‘u
sozi uchun I. S. Bax, Gendel kabi kompozitorlar asar yozishgan. Bu janrdagi asarlar
insoniyatga alohida kuch va zavq bag‘ishlaydi. Bu janrlar o‘zbek musiqasiga XX
asrdan kirib kela boshladi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Musiqada “mumtoz”, ya‟ni, “klassika” tushunchasi dastlab Yevropa
xalqlarining buyuk kompazitorlari ijodiga nisbatan baho berib, qo‟llanilgan edi.
Keyinchalik esa “klassika” atamasi jahonning ko‟plab xalqlari madaniyati, adabiyotida
yaratilgan, davr va vaqt sinovidan o‟tgan, ko‟pchilik, keng xalq ommasi tomonidan
tan olingan, e‟tirof etilgan ijod namunalariga ham qo‟llaniladigan bo‟ldi. Shu singari
o‟zbek musiqasi san‟atida ham xalqimizning milliy qadriyatlariga aylanib ulgurgan
xalq ashulalari (mumtoz deb ataluvchi qo‟shiqlar), katta ashula, dostonlar va maqomlar
(Shashmaqom, Xorazm maqomi, Toshkent – Farg‟ona maqom yo‟llari) hamda ular
ta‟sirida yaratilgan kuy – qo‟shiqlar, ya‟ni og‟zaki an‟anadagi professional
janrlardagi asarlarga nisbatan qo‟llanila boshlandi.
Jahon halqlari madaniyatidan munosib o’rin olgan, ijodi dunyo miqyosida e’tirof
etilgan, asarlari umuminsoniy ma‟naviy boylikka aylangan Yevropaning bir qator
kompazitorlari – I.S.Bax, I. Gaydin, V.A. Mosart, L. V. Betxoven, Dj. Verdi, F.
Shopen, Shubert, F. List, P. I. Chaykovskiy, M. I. Glinka, R. M. Rimskiy- Korsakov,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
407
2181-3187
nisbatan keyingi asrda yashab ijod qilgan S. Prokofyev, D. Shostakovich, A. I.
Xachaturyan va yana ko’plab kompazitorlarning buyuk asarlari o’zining badiiy
betakrorligi va umumbashariy g’oyalari, nihoyatda yuksak ijod namunasi sifatidagi
xususiyati bilan jahonmusiqa madaniyatining oltin xazinasidan mustahkam o’rin
olgan. Zeroki, ularning asarlarida oliy insonparvarlik g’oyalari, inson qadriyati, uning
erkinlik va baxt – saodati yo’llidagi kurashi, xalqlar do’stligi va birodarligi,
bashariyatni baxtiyor qilishga da’vat, sof muhabbat eng oliy pardalarda kuylanadi.
Binobarin klassik kompazitorlar sifatida e’tirof etilgan ijodkorlar va ular tomonidan
yaratilgan asarlar yillar, asrlar o’tishi bilan eskirib, o’z qiymatini yo’qotadi degan
fikrlar asossiz ekanligini hayot ko’rsatmoqda. Jahon miqyosida Yevropa mumtoz
kompazitorlari ijodi bo’yicha o’tkazilayotgan tanlovlar, festivallar, musiqiy haftaliklar,
asarlari dunyoning eng katta teatrlari repertuaridan tushmay muxlislari tobora ortib
borayotganligi buning isbotidir. Nomlari qayd etilgan kompazitorlarning asarlari
o’zida mujassam etgan yuksak g’oyaviy mazmun va betakror jozibasi, go’zalligi bilan
doimo insoniyat baxt-saodati yo’lida xizmat qilaveradi.
Mumtoz asarlar har bir xalq madaniyatida mavjud. Shunday bo’lsa – da, Yevropa
mumtoz musiqasi o’zining keng ko’lami, jahon xalqlari musiqasiga ijobiy ta’siri bilan
alohida mavqyega egadir. I.S.Bax, L.V.Betxoven, V.A.Mosart, Dj. Verdi va ular
qatorida turuvchi ko’plab kompazitorlar tomonidan yaratilgan musiqa asarlari chuqur
mazmun va murakkab tuzilishga ega bo‟lsa – da, ammo badiiy yetukligi tufayli oson
idrok etiladi. Ular shunday bir boy xazinaki, ulardagi musiqiy matnni tinglagansari
yana tinglaging kelaveradi, har bir qayta tinglanganda esa uning yangi – yangi badiiy
qirralari kashf etiladi. Ko‟pincha mumtoz musiqa asarlari mumtoz adabiyot bilan
uyg’unlikda vujudga keladi. Shunga qaramay musiqaning o’zi tarjimasiz ham idrok
etilaveradi. Yevropa mamalakatlarida tug’ilib o’sgan, kompazitorlar va ushbu
mamlakatlar xalqlari musiqa madaniyati, an’analari negizida shakllangan, yoki ushbu
kompazitorlar tomonidan mukammal shaklga keltirilgan janrlar – kantata, simfoniya,
oratoriya, syuita, poema, ballada, balet, opera, uvertyura, sonata kabi ko’p ovozlilik
xususiyatiga ega janrlar va ularga xos ilk namunalar o’rta asrlarda paydo bo’lgan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
408
2181-3187
Bu janrlarda asarlar yaratishning qoidalari ham o’sha davrlardan shakllanib,
hozirgi davrda yuksak rivojlanish cho’qqisiga ko’tarilgan. Masalan, hozirgi vaqtda
deyarli u kirib bormagan mamlakat, xalqni ko‟rsatish qiyin bo’lgan, eng yirik hajmli
va eng murakkab janr hisoblanuvchi opera san’ati, uning ilk namunalari XIV asarning
oxirlarida Italiyada paydo bo’lgan. Opera janrining rivojlanish taraqqiyotida uning
tarixiy qahramonlik, tarixiy romantik, epik, afsonaviy, lirik, dramatik, hajviy, ertak –
tomoshalar mavzularda yozilgan turlari shakllangan, ularning mumtoz namunaviy
turlari DjuzeppaVerdi, X. Glyuk, V.A. Mosart kabi kompazitorlar tomonidan
yaratilgan.
Yevropa mumtoz musiqasida “sonata”, “ballada”, “prelyudiya”, “Rondo”,
“konsert”, “variasiya”, “etyud”, “oda”, “oratoriya”, “opera”, “balet”, “syuita” kabi
o’nlab musiqa janrlari XVII – XVIII – asrlarda paydo bo’ladi va tez fursatda olam
bo’ylab tarqaldi. V.A. Mosart, Iosif Gaydn, G. Gendel, Berlioz, L.Betxoven, G. Glyuk
kabi ko’plab kompazitorlar bu janrlarning yuksak namunalarini yaratdilar. Ularning
aksariyat ko’pchiligi dunyoning yetakchi, rivojlangan mamlakatlarida o’quv darslik,
dasturlaridan, professional jamoalari repertuaridan joy olgan.
Yevropa mumtoz musiqasi haqidagi ma’lumotlarda organ cholg’u musiqasi
alohida o’rin tutishi ta’kidlanadi. Bu yirik va havo yordamida chalinadigan, klavishli
cholg’u sozi paydo bo’lishi Cherkov musiqa ijodiyoti bilan chambarchas bog’liq
bo’lib, buyuk kompazitor I.S. Bax, I. Gendel kabilar organ musiqa ijrosi uchun ajoyib
asarlar yaratishgan. Yevropa mumtoz musiqasiga oid to’xtalib o’tilgan janrlar o’zbek,
qolaversa O’rta Osiyo xalqlarining musiqa madaniyatiga XX asrda kirib kela boshladi.
Yevropa musiqa madaniyati ta‟sirida O’zbekistonda kompazitorlik musiqasi tez
rivojlanadi. 1936 yilda Toshkentda 1 – o’zbek davlat Konservatoriyasi ish boshladi,
dastlabki paytda bu yerga Rossiyaning markaziy shaharlaridan yetuk kompazitorlar,
musiqashunos, nazariyotchi olimlar kelib, o’zbek operasi, simfoniya, baletlarining
yaratilishiga salmoqli hissalarini qo’shishdi. Tez orada o’zbek milliy operasi, balet,
simfonik janrdagi asarlari paydo bo’ldi, zabardast o’zbek milliy kompazitorlarining
yirik avlodi shakllandi, bugungi kunda o’zbek kompazitorlari ham Yevropada
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
409
2181-3187
shakllanib, butun dunyo uzra keng tarqalgan janrlarda yetuk asarlar yaratib
kelishmoqda.
XULOSA
Sharq xalqlari mumtoz musiqa madaniyatida mohiyatan o’zaro o’xshash ijod
turlari mavjudligi, musiqa san’tining bu xalqlarning ma’naviy hayotida tutgano‟rni,
cholg‟u sozlarining turdoshligi, ijrochilik san‟atidagi o‟xshash mavqyei, aksariyat
musiqiy janrlar, ijrochilik uslublari, musiqiy atamalarning mohiyati va nomlanishidagi
umumiylikdan (masalan, maqom, mug‟om, muqom, rubob, rebob, ud – ad, g‟ijjak,
kamoncha, doira – daf, surnay–zarna, tanbur – tambur, dutor, setor, chotor, dumbira va
boshqalar) ma‟lum tushunchaga ega bo‟lishlari kerak. Yevropa mumtoz musiqasining
nota yozuvi an‟anasiga bog‟liq kamol topganligini, G‟arbiy Yevropa professional
musiqa san‟atida mumtoz (klassik) musiqa iborasining qo‟llanilish ko‟lamini
bilishlari lozim.
Simfoniya kompazitorlik ijodiyoti mahsulining yirik va murakkab janri hamda
ijodning badiiy cho‟qqisidir. Simofniya turkumi asosan 4(to‟rt) qismli bo‟lishi va bu
qismlarning turli jihatlaridan (ijro sur‟ati, parda - tonalligi va hokozolar) muayyan
farqlanib turuvchi shaklda qurilishi haqida, shuningdek, eng muhimi Yevropa mumtoz
musiqasining o‟lkan namoyondalari – Bax, Betxoven, Mosart, Shopen, Shubert, Verdi,
Gendl, Glyuk, Gaydn, Glinka, Chaykovskiy kabilar, ularning hayoti va ijodi, mumtoz
asarlari haqida yetarli bilim, ma‟lumotlarga ega bo‟lishlari shart. Rus xalq qo„shiqlari
orasida mehnat va bayram, xorovod va raqsona qo„shiqlar, to„ytomosha va og„ir
aytiladigan qo„shiqlar, rekrut (askar) qo'shiqlari, shahar qo„shiqlari va chastushkalar
mavjud. Xalq ijodining musiqiy poezia turiga, qo„shiqlardan tashqari muayyan kuyga
ega bo„lgan hamda qo„shiq kabi aytiladigan qadimgi afsonalami ham kiritishadi.
Kompozitorlar xalq qo„shiqlari kuylarini yozib olib, qayta ishlab, ulami o„rganadilar.
Ular tomonidan tuzilgan to„plamlar havaskor va professional musiqachilar orasida
tarqalib ketardi. Kompozitorlar xalq kuylarini yozib olib, ulami qayta ishlab, xalq
san‟atining butun go„zalligi va o„ziga xosligini saqlab qolishga erishdilar.
M.Balakirev, N.Rimskiy-Korsakov, P.Chaykovskiy va A.Lyadov kabi kompozitorlar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
410
2181-3187
qayta ishlagan xalq qo'shiqlari to„plamlari eng taniqli hisoblanadi. Musiqa bizning
hayotimizda muhim o„rin egallaydi. U hamma yerda: radio va televideniye eshittirish
va ko„rsatuvlarida, teatr va konsert zallarida, bayram tadbirlari o„tadigan
maydonlarda, maktablarda jaranglaydi. Mamlakatimizdagi bayramlaming hech biri
musiqasiz o„tmaydi. Qo„shiqlar, raqslar, marshlar- bayramlaming doimiy yo„ldoshi.
Har yili Navro'z, Mustaqillik bayramlarida respublikamizning barcha shaharlaridagi
bosh maydonlarda katta konsert tomoshalari o'tkazilib, ularda o„zbek milliy kuy-
qo„shiqlari bilan birgalikda zamonaviy estrada musiqa asarlari hamda boshqa
xalqlaming kuy-qo„shiqlari mashhur san‟at ustalari va havaskorlar tomonidan ijro
etiladi. Odamlar hayotidagi ko„plab voqealar musiqa bilan bog'liq. Sokin alia ohanglari
ostida yosh go„dak uxlab qoladi. Quvnoq musiqa sadolari jo'rligida bolalar
o„ynaydilar. Maktab o„quvchilari qo„shiqlar o„rganadilar, marsh sadolari ostida
sayohatlarga otlanadilar.
ADABIYOTLAR
1. R.Tursunova, G. Tursunova. Jahon musiqa tarixi ( o’quv qo’llanma)
2. A.X. Trigulova. Xorijiy musiqa adabiyoti. T.: “ILM ZIYO” – 2016;
3. И.А.Никеева. Л.Р.Фаттахова. История музыки: Учебное пособие Омск.
гос.ун.т, 2004.
4. Печёнкина Т.А. «Этапы развития классической музыки» Методическая
разработка.
5. Р.И.Грубер История музыкальной культуры М.-Л.,1941
6. Ю.К.Евдокимова, Н.А.Симакова Музыка эпохи Возрождения М,1982
7. Музыкальная энциклопедия. Выпуск 1-6, -М.: Музыка, 1974,2003.
8. Лобанова M. Западно-европейское музыкальное барокко.-M., 1994.
