Авторы

  • Axrorjon.Ismoilov
  • Abdug’aforov Dilyorbek Dilshodjon zoda

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.esiiw.124966

Ключевые слова:

Noma`lum koeffitsientlar koeffitsientlarni topish eylyer usuli Runge-Kutta usuli boshlang’ich shart funktsiyaning orttirmasi.

Аннотация

Maqolada oddiy differensial tenglamalar uchun chegaraviy masalalarni yechishda qo‘llaniladigan sonli usullar, xususan, Eylyer usuli va Runge-Kutta usuli haqida so‘z yuritiladi. Ushbu usullarning matematik asoslari, qo‘llanilishi va amaliy masalalarni 
yechishda jadval ko‘rinishida echim olishning qulayliklari tahlil qilinadi. Eylyer usulining geometrik ma’nosi va Runge-Kutta usulining yuqori aniqlik darajasi misollar orqali ko‘rsatiladi. Har bir usulning hisoblash jarayoni, boshlang‘ich shartlari va integrallash qadami tushuntiriladi. 


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-70

Часть–2_ Мая –2025

81

2181-3187

ODDIY

DIFFYERENSIAL

TENGLAMALAR U

CHUN QO‘

YILGAN

CHEGARAVIY

MASALALARNI

YECHISHNING SONLI

USULLARI.

Axrorjon.Ismoilov

FarDU,Amaliy matematika va informatika

kafedrasi katta o'qituvchisi.

Fizika-matematika fanlari bo'yicha falsafa doktori(PhD)

E-mail:

ismoilovaxrorjon@yandex.com

Abdug’aforov Dilyorbek Dilshodjon zoda

Farg‘ona Davlat Universiteti Amaliy matematika

yo‘nalishi 3-kurs talabasi 22-08-guruh talabasi

E-mail:

abdugaforov02@bk.ru

Annotatsiya

Maqolada oddiy differensial tenglamalar uchun chegaraviy masalalarni yechishda

qo‘llaniladigan sonli usullar, xususan, Eylyer usuli va Runge-Kutta usuli haqida so‘z

yuritiladi. Ushbu usullarning matematik asoslari, qo‘llanilishi va amaliy masalalarni

yechishda jadval ko‘rinishida echim olishning qulayliklari tahlil qilinadi. Eylyer

usulining geometrik ma’nosi va Runge-Kutta usulining yuqori aniqlik darajasi misollar

orqali ko‘rsatiladi. Har bir usulning hisoblash jarayoni, boshlang‘ich shartlari va

integrallash qadami tushuntiriladi.

Kalit so’zlar:

Noma`lum koeffitsientlar, koeffitsientlarni topish, eylyer usuli,

Runge-Kutta usuli, boshlang’ich shart, funktsiyaning orttirmasi.

Аннотация


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-70

Часть–2_ Мая –2025

82

2181-3187

В статье рассматриваются численные методы решения краевых задач для

обыкновенных дифференциальных уравнений, в частности, метод Эйлера и

метод Рунге-Кутты. Анализируются математические основы этих методов, их

применение и преимущества табличного представления решений при решении

практических задач. Геометрический смысл метода Эйлера и высокая точность

метода Рунге-Кутты демонстрируются на примерах. Подробно объясняются

вычислительные процессы каждого метода, начальные условия и шаг

интегрирования.

Ключевые

слова: Неопределенные

коэффициенты,

нахождение

коэффициентов, метод Эйлера, метод Рунге-Кутты, начальное условие,

приращение функции.

Annotation

The article discusses numerical methods for solving boundary value problems of

ordinary differential equations, particularly the Euler method and the Runge-Kutta

method. The mathematical foundations of these methods, their applications, and the

advantages of obtaining solutions in tabular form for practical problems are analyzed.

The geometric interpretation of the Euler method and the high accuracy of the Runge-

Kutta method are illustrated with examples. The computational process of each

method, initial conditions, and integration step are explained in detail.

Keywords:

Undetermined coefficients, finding coefficients, Euler method, Rung-

Kutta method, initial condition, function increment

Kirish

EYLYER USULI.

Yuqorida ko`rilgan usullar taqribiy analitik usullar bo`lib, bu

hollarda echimlar analitik (formula) ko`rinishlarida olindi. Bu usullar bilan topilgan

echimning aniqlik darajasi haqida fikr yuritish birmuncha murakkab bo`ladi. Masalan,

ketma – ket diffyerentsiallash usulini qo`llaganda qatorning juda ko`p hadlarini

hisoblashga to`g’ri keladi va ko`p hollarda bu qatorning umumiy hadini aniqlab


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-70

Часть–2_ Мая –2025

83

2181-3187

bo`lmaydi. Pikar algoritmini qo`llaganimizda esa, juda ko`p murakab integrallarni

hisoblashga to`g’ri keladi va ko`p hollarda integral ostidagi funktsiyalar elementar

funktsiyalar orqali ifodalanmaydi. Amaliy masalalarni yechishda echimlarni formula

ko`rinishida emas, balki jadval ko`rinishida olish qulay bo`ladi. Diffyerenuial

tenglamalarni raqamli usullar bilan echganda echimlar jadval ko`rinishida olinadi.

Amaliy masalalarni yechishda ko`p qo`llaniladigan eylyer va Runge – Kutta usullarini

ko`rib chiqamiz.

Eylyer usuli.

Quyidagi

)

,

(

'

y

x

f

y

=

(1)

birinchi tartibli diffyerentsial tenglamaning [a,b] kesmada boshlang’ich shart

x=x

0

bo`lgan hol uchun

y=y

0

ni qanoatlantiruvchi echimi topilishi lozim bo`lsin. [a,b]

kesmani

x

0

,

x

1

,

x

2

,…,

x

n

nuqtalar bilan n ta teng bo`lakchalarga ajratamiz; bunda

ih

x

х

i

+

=

0

(

i

= 0,1,2,…

n

),

n

a

b

h

=

- qadam.

(1) tenglamani [a,b] kesmaga tegishli bo`lgan biror [x

k

, x

k+1

] kesmada

integrallasak,

k

k

k

k

x

x

x

x

x

x

y

y

x

y

x

y

x

y

dx

y

dx

y

x

f

k

k

k

k

k

k

=

=

=

=

+

+

+

+

+

1

1

)

(

)

(

|

)

(

'

)

,

(

1

1

1

ya`ni,

+

+

=

+

1

)

,

(

1

k

k

x

x

k

k

dx

y

x

f

y

y

(2)

Bu yerda integral ostidagi funktsiyani

x=x

k

nuqtada boshlang’ich o`zgarmas

qiymatiga teng deb qabul qilinsa, quyidagini hosil qilamiz:

h

y

x

x

y

x

f

x

y

x

f

dx

y

x

f

k

k

k

k

k

x

x

x

x

k

k

k

k

k

k

=

=

=

+

+

+

'

1

)

(

)

,

(

|

)

,

(

)

,

(

1

1


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-70

Часть–2_ Мая –2025

84

2181-3187

U holda (2) dan

h

y

y

y

k

k

k

'

1

+

=

+

(3)

k

k

k

y

y

y

=

+

1

ya`ni

k

k

y

h

y

=

'

deb belgilasak,

k

k

k

y

y

y

+

=

+

1

(4)

Ushbu jarayonni [a,b] ga tegishli bo`lgan har bir kesmacha uchun takrorlab, (1)

ning echimini ifodalovchi jadvalini to`zamiz. eylyer usulining geometrik ma`nosi

shundayki, bunda (1) ning echimini ifodalovchi integral egri chiziq siniq (II) chiziqlar

bilan almashtiriladi (1 - rasm).

1 – rasm

Quyidagi tizim

=

=

)

,

,

(

'

)

,

,

(

'

2

1

z

y

x

f

z

z

y

x

f

y

(5)

uchun

x=x

0

da

y=y

0

,

z=z

0

(6)

x

0

y

x

0

x

1

x

2

x

3

x

n-1

x

4

y

0

- II


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-70

Часть–2_ Мая –2025

85

2181-3187

boshlang’ich shart byerilgan. (5) ning taqribiy echimlari quyidagi formulalar

orqali topiladi:

i

i

i

i

i

i

z

z

z

y

y

y

+

=

+

=

+

+

1

1

,

bu yerda

,...)

2

,

1

,

0

(

)

,

,

(

);

,

,

(

2

1

=

=

=

i

z

y

x

hf

z

z

y

x

hf

y

i

i

i

i

i

i

i

i

Misol.

eylyer usuli yordamida

у

х

у

у

2

=

diffyerentsial tenglamaning

[0,1] kesmada olingan va

u

(0)

=

1 boshlang’ich shartni qanotlantiruvchi

u(x)

echimining taqribiy qiymatlarini

h

=0,2 qadam bilan toping.

Yechish

:

2

,

0

,

1

,

0

,

1

,

0

;

2

)

,

(

0

0

=

=

=

=

=

=

h

y

x

b

a

y

x

y

y

x

f

Quyidagi hisoblash jadvalini to`zamiz.

1- qator .

i

=0,

0000

,

1

,

0

0

0

=

=

y

x

2000

,

1

2

,

0

1

;

0

,

2000

,

0

1

*

2

,

0

)

,

(

0000

,

1

1

0

*

2

1

2

)

,

(

0

0

1

1

0

0

0

0

0

0

0

0

=

+

=

+

=

=

+

=

=

=

=

=

=

=

+

y

y

y

i

y

y

y

y

x

hf

y

y

x

y

y

x

f

i

i

i

2

-

qator.

i

=1 ,

;

2000

,

1

;

2

,

0

2

,

0

0

1

1

=

=

+

=

y

x


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-70

Часть–2_ Мая –2025

86

2181-3187

3733

,

1

1733

,

0

2

,

1

1733

,

0

8667

,

0

*

2

,

0

)

,

(

8667

,

0

2

,

1

2

,

0

*

2

2

,

1

2

)

,

(

1

1

2

1

1

1

1

1

1

1

1

=

+

=

+

=

=

=

=

=

=

=

y

y

y

y

x

hf

y

y

x

y

y

x

f

va xakazo

i

=2,3,4,5lar uchun hisoblanadi.

i

i

x

i

y

;

2

)

,

(

i

i

i

i

i

y

x

y

y

x

f

=

)

,

(

i

i

i

y

x

hf

y

=

0

0,1

1,0000

1,0000

0,200

1

0,2

1,2000

0,8667

0,1733

2

0,4

1,3733

0,7908

0,1582

3

0,6

1,5315

0,7480

0,1496

4

0,8

1,6811

0,7293

0,1459

5

1,0

1,8270

RUNGE-KUTTA USULI

Runge - Kutta usuli ko`p jihatdan Eylyer usuliga o`xshash, ammo aniqlik

darajasi eylyer usuliga nisbatan yuqori bo`lgan usullardan biridir.

Runge-Kutta usuli bilan amaliy masalalarni yechish juda qulay. CHunki, bu usul

orqali noma`lum funktsiyaning

x

i+1

dagi qiymatini topish uchun uning

x

i

dagi qiymati

aniq bo`lishi etarlidir. Runge-Kutta usuli uning aniqlash darajasiga ko`ra bir necha

turlarga bo`linadi. Shulardan amaliyotda eng ko`p qo`llaniladigani to`rtinchi daraja

aniqlikdagi Runge-Kutta usulidir.


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-70

Часть–2_ Мая –2025

87

2181-3187

Birinchi tartibli

y=f(x,y)

diffyerentsial tenglama uchun

x=x

i

(

i=0,1,2,…n

)

y=y

i

ma`lum bo`lsin. Bu yerda

y

i

boshlang’ich shart ma`nosida bo`lmasligi ham mumkin.

Noma`lum funktsiya

y

ning

x=x

i+1

dagi qiymati

y

i+1

=y

i+1

(x)

ni topish uchun quyidagi

ketma-ket hisoblash jarayonini amalga oshirmoq lozim bo`ladi:



+

+

+

=

+

=

+

=

+

+

],

2

2

[

6

1

,

,

)

(

4

)

(

3

)

(

2

)

(

1

1

1

i

i

i

i

i

i

i

i

i

i

Q

Q

Q

Q

y

y

y

y

h

x

x

(7)

bu yerda

),

,

(

),

2

,

2

(

),

2

,

2

(

),

,

(

)

(

3

)

(

4

)

(

2

)

(

3

)

(

1

)

(

2

)

(

1

i

i

i

i

i

i

i

i

i

i

i

i

i

i

i

Q

y

h

x

hf

Q

Q

y

h

x

hf

Q

Q

y

h

x

hf

Q

y

x

hf

Q

+

+

=

+

+

=

+

+

=

=

(8)

i

=0,1,2,…,

n

-1,

n

a

b

h

=

- integrallash qadami.

Tenglamaning echimi qidirilayotgan [a,b] kesma

ih

x

x

i

+

=

0

(i=0,1,2,…,n)

nuqtalar bilan o`zaro teng n ta bo`lakka bo`lingan.

i

ning ha bir qiymati uchun (7) va

(8) dagi amallarni bajaramiz va noma`lum funktsiya

y

ning qiymatlarini (tenglamaning

echimini) quyidagi formuladan topamiz:

)

,...,

2

,

1

,

0

(

1

n

i

y

y

y

i

i

i

=

+

=

+

(9)

Misol:

Runge-Kutta usuli bilan

)

5

cos(

y

x

y

+

=

tenglamaning [1,8; 2,8]

kesmada aniqlangan va

u(

1,8

)=

2,6 boshlang’ich shartni qanoatlantiruvchi echimini

h

=0,1 qadam bilan hisoblang.


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-70

Часть–2_ Мая –2025

88

2181-3187

Yechish:

f

(

x

,

y

)=

x

+

c

o

s

(

6

,

2

;

8

,

1

);

5

0

0

=

=

y

x

y

,

,

6

,

2

;

8

,

1

;

0

,

10

;

1

,

0

;

8

,

2

;

8

,

1

;

1

,

0

0

0

=

=

=

=

=

=

=

=

=

y

x

i

n

n

a

b

h

b

a

h

=

 +

=

=

)

5

cos(

1

,

0

)

,

(

0

0

0

0

)

0

(

1

y

x

y

x

hf

Q

2196

,

0

,

2012

,

0

)

7098

,

2

;

85

,

1

(

*

1

,

0

)

2

,

2

(

)

0

(

1

0

0

0

2

=

=

+

+

=

f

Q

y

h

x

hf

Q

,

2205

,

0

)

7006

,

2

;

85

,

1

(

*

1

,

0

)

2

,

2

(

)

0

(

2

0

0

)

0

(

3

=

=

+

+

=

f

Q

y

h

x

hf

Q

,

0408

,

3

;

0259

,

2

;

9

,

1

;

1

,

0259

,

2

]

2

[

6

1

,

2927

,

0

)

6099

,

2

;

9

,

1

(

*

1

,

0

)

,

(

2

1

1

)

0

(

4

)

0

(

2

)

0

(

1

0

1

)

0

(

3

0

0

)

0

(

4

=

=

=

=

=

+

+

+

=

=

=

+

+

=

y

y

x

i

Q

Q

Q

y

y

f

Q

y

h

x

hf

Q

va hokazo.

Qiymatlar jadvali

i

0

1

2

3

4

5

i

x

1,8

1,9

2,0

2,1

2,2

2,

3


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-70

Часть–2_ Мая –2025

89

2181-3187

i

y

2,6

2,0

259

3,0

408

3,2

519

3,4

861

3,

4861

I

6

7

8

9

10

i

x

2,4

2,5

2,6

2,7

2,8

i

y

3,9

260

4,1

478

4,3

700

4,5

971

4,9

172

Xulosa

Maqola oddiy differensial tenglamalarni sonli usullar yordamida yechishning

amaliy va nazariy jihatlarini yoritadi. Eylyer usuli integral egri chiziqni siniq chiziqlar

bilan taqribiy ifodalashga asoslangan bo‘lib, soddaligi bilan ajralib turadi. Runge-Kutta

usuli, xususan, to‘rtinchi darajali aniqlikdagi versiyasi, Eylyer usuliga nisbatan yuqori

aniqlik va qulaylikni ta’minlaydi. Har ikki usulning hisoblash jarayonlari misollar

orqali tahlil qilinib, ularning amaliy masalalarni jadval ko‘rinishida yechishdagi

afzalliklari ta’kidlanadi. Maqola hisoblash matematikasi sohasida sonli usullarni

qo‘llash bo‘yicha muhim ma’lumotlarni taqdim etadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI

1.

Isroilov M. «Hisoblash metodlari», T., "O`zbekiston", 2003

2.

Shoxamidov Sh.Sh. «Amaliy matematika unsurlari», T., "O`zbekiston",

1997

3.

Boyzoqov A., Qayumov Sh. «Hisoblash matematikasi asoslari», O`quv

qo`llanma. Toshkent 2000.

4.

Abduqodirov A.A. «Hisoblash matematikasi va programmalash», Toshkent.

"O`qituvchi" 1989.

5.

Vorob`eva G.N. i dr. «Praktikum po vichislitel’noy matematike» M. VSh.

1990.


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-70

Часть–2_ Мая –2025

90

2181-3187

6.

Abduhamidov A., Xudoynazarov S. «Hisoblash usullaridan mashqlar va

laboratoriya ishlari», T.1995.

7.

Siddiqov A. «Sonli usullar va programmalashtirish», O`quv qo`llanma.

T.2001.

8.

Intyernet ma`lumotlarini olish mumkin bo`lgan saytlar:

www.exponenta.ru

www.lochelp.ru

www.math.msu.su

www.colibri.ru

www.ziyonet.uz

Библиографические ссылки

Isroilov M. «Hisoblash metodlari», T., "O`zbekiston", 2003

Shoxamidov Sh.Sh. «Amaliy matematika unsurlari», T., "O`zbekiston",

Boyzoqov A., Qayumov Sh. «Hisoblash matematikasi asoslari», O`quv

qo`llanma. Toshkent 2000.

Abduqodirov A.A. «Hisoblash matematikasi va programmalash», Toshkent.

"O`qituvchi" 1989.

Vorob`eva G.N. i dr. «Praktikum po vichislitel’noy matematike» M. VSh.

6.

Abduhamidov A., Xudoynazarov S. «Hisoblash usullaridan mashqlar va

laboratoriya ishlari», T.1995.

Siddiqov A. «Sonli usullar va programmalashtirish», O`quv qo`llanma.

T.2001.

Intyernet ma`lumotlarini olish mumkin bo`lgan saytlar:

www.exponenta.ru

www.lochelp.ru

www.math.msu.su

www.colibri.ru

www.ziyonet.uz